dimarts, 19 d’abril de 2011

Gascon e Vasco-roman: castiello, castièro, castèth

Dens un post passat, que parlèi de la comunautat transpirinenca aragoneso-gascona e d’un possible diasistèma aragonesogascon antic, lengua romanica comuna deus vascons deu costat sud e deu costat nòrd de la cadia, ua sòrta de "vasco-roman" ancian.
L’aragonés e lo gascon que comparteishen un arramat de mots emblematics com pai, mai, enta/ta, güella-oelha- aulha, meligo, melico-melic, agüerro-agòr e abòr e gòrra (l’agòrra > la gòrra), aplegar, esquerro-esquèr, panquesa, estonda-estona etc, etc.
Quauques mots que son passats tà l’occitan non gascon com enta (en lengadocian pro-gascon), oelha, esquèr, d’autres que son compartits dab lo catalan occidentau (melic) o quitament lo generau (aplegar, estona, esquer).
Que's podó escríver pai, mai e enta, ta qu'èran gasconismes en aragonés. Totun, en realitat, jo que credi pas arren non permet d’ac afirmar. En tot cas, la filiacion enter los mots latins patre(m), matre(m) e los mots tipicament vasco-romans pai e mai n’ei pas briga evidenta, serén possiblament basconismes romanizats (cf aita e aima en basco) com e son esquèr, agòr etc.

Ua caracteristica considerada com emblematica deu gascon qu’ei l’aspiracion de la f (h). Totun, la generalizacion d’aqueth fenomèn que sembla modèrna e n’apareish pas completament acabada au dia de uei. La substitucion de f per h en tèxts gascons n’i apareish pas abans lo sègle XVI. En quauques parlars gascons, la f qu'ei enqüèra prononciada com en “roman generau”, par exemple en la vath de Garbet (Coserans) o en mantuns parlars gascons de Gironda e de Dordonha. Segur que son parlars de zònas perifericas e que presentan trèts de transicion qui i poirén explicar lo mantieniment de la f. Totun, nat caractèr de transicion non pòt explicar la resisténcia relativa de la f iniciau en gascon deu País Basco. Segon l'enquèsta de l'Atlas Lingüistic de Gasconha (A.L.G, mitan deu sègle 20), en gascon d’Urt (Labord), huelha que’s ditz fuelha, e en gascon d’Anglet, hòrt e huelha que’s disen pòrt e buelha, signe que la f n’i ei pas jamés estada aspirada. E si a Anglet e a Urt en Labord disen plan har e hèit en lòc de far e feit, n’èra pas lo cas en Guipuscoa. L’enquèsta realizada per Serapio Múgica auprès de las familhas gasconofònas de Passatge (Pasaia) en 1923 qu'amuisha la f de far que i èra enqüèra prononciada f e non h. Aquiu, la mòda de l’aspiracion de la f n’i èra pas jamés estada arribada. Que cau raperar lo gascon qu’estó parlat au Guipuscoa durant 8 sègles (sègle 12 dincau sègle 20). Qu’estó la lengua administrativa deus Donostiarrak a l’edat miejana.

Ua auta caracteristica emblematica deu gascon - anciana, aquesta- qu’ei lo « dgesisme » de la ll latina : aquò qu’ei un tret qui assepara de manèra clara lo gascon de l’aragonés, deu catalan com de la rèsta de l’occitan. En aragonés e en catalan, lo grop ll deus mots castiello, castell (deu latin castello) que’s pronóncian parièr que lo grop ll de fill(o) (deu latin filio). N’ei pas lo cas en gascon. Lo grop lh de hilh en gascon, (var. filh) que’s pronóncia exactament com lo grop ll de fill en catalan e de fillo en aragonés (que non com lo lh finau de filh en lengadocian centrau e en occitan dit larg). En cambi, a l’aragonés castiello que correspón lo toponim aranés castièro, forma proto-gascona fossilizada deu mot qui balhè la forma modèrna castèth.
Castèth, a l’edat miejana, s’escrivèva casteg o casted, çò qui deisha pensar “castiello” en proto-gascon que’s devèva prononciar *castièdjo. Aquò que remontava abans lo temps de la pèrta de la vocau finau. *Castièdjo qu'amiè tà castyèdj o castyèdy segon los lòcs, puishque mantuns parlars gascons pronóncian j a la manèra deu latin classic, qu’ei a diser com un "glide" (y).
La simplificacion de dy, ty e dj en t que hè passar castiedj tà castètch e tà  castèth. La grafia modèrna castèth qu’englòba las tres manèras de prononciar lo mot en gascon modèrn: castètsh (castèg), castèty, castèt.

Lo grop ll (prononciat dj) en mitan deus mots qu’a evoluït en r, un pòc com en castelhan la j de hijo que passè deu son j (lo de la j francesa o catalana, enqüèra conservat en judeo-espanhòu contemporanèu: ijo) au son modèrn kh. Lo toponim proto-gascon castiello qu’ei passat d’ua pronóncia *castièdjo a ua pronóncia castièro. Atau, aus mots catalans, ell, ella, vedell, vedella, capellà, cistell, cistella, coll, poll etc, que corresponen los mots en gascon modèrn: eth, era, vetèth o vedèth, vetèra o vedèra, caperan, s(h)istèth, s(h)istèra (adoptat peu basco), còth, pòth etc. Totun, a ovella que corresponen en gascon oelha e lo son derivat aulha (en aragonés güella, tanben gascon), que non oèra . Aquiu, l'arrason n'ei l'etimologia de oelha, deu latin ovicŭla (en castelhan oveJa). 

 Aqueth "dgesisme" aplicat a castiello e aus autes mots en -ello o -iello n'èra pas unicament protogascona, que'u trobam tanben en costat sud deus Pirenèus, en Palhars vesin, enqüèra que fossilizat dens la toponimia. A l'aragonés castiello que corresponen doncas lo proto-gascon castièro e tanben lo toponim palharés Castieso, en la Vall Fosca. Uei lo dia, Palhars tot que parla catalan. Totun, la toponimia de la Vall Fosca (Palhars Jossan) que ns'ensenha la lengua d'autes còps que i èra vasco-romana : castieso (de castiello), tanben cubieso (de cubiello, en aragonés cubiello, en catalan cubell, cf. gascon copèth), estany "morto" etc. En la vall Fosca, lo doblet ll deus mots vasco-romans castiello e cubiello qu'èra probablament prononciat j o dj com en vessant nòrd de la cadia, aquiu l'evolucion de (d)j que miè tà s (dilhèu via sh/x).

Traças de la diftongason 'ie' de la e, caracteristica deu vasco-roman, que's deisha enqüèra apercéber en gascon modèrn: tiéner / tier/ tiénguer (part. pas. tienut, tiengut), viéner / vier / viénguer (vienut, viengut), liéger (lejut) etc. Totun, aqueth fenomèn qu'a tendéncia de desaparéisher mes au nòrd: ténguer (tengut), vénguer (vengut), legir (legit). Acerà, lo gascon que's hè mens vasco-roman e mes occitano-roman.





.

6 comentaris:

zel ha dit...

El trobo didícil, tot i que s'entén, però quan ho expliques, com que hi ha la cosa normativa, llavors pla m'embolico!

Un petó, Joan!

pèire de roseta ha dit...

Ets embolicaire, Joan??

Tederic ha dit...

Adishatz a tots !
Que soi estonat per aqueth "h" gascon vengut tardivament.
Jo qu'èi ua auta interpretacion : dens los textes romans on i avè lo "f", los gascons qu'ac prononciavan "h", pr'amor que ne coneishevan pas lo son "f".
Un exemple : avans la conquesta francesa (1453), a Bordèu que s'escrivèva "Far". Aprèps quauquas decenias de francizacion de l'administracion, que s'escrivot "Ha" o "Hâ" (fort du Hâ, rue du Hâ).
Jo ne pensi pas que i avot un cambiament de prononciacion deu pòble gascon de Bordèu : i avot un cambiament dens la notacion deu son "h", que calèva adara diferenciar deu son "f" vengut de França.
La "buelha" d'Anglet o d'Urt que pòt vénguer d'un substrat directament basco. Los bascos gasconizats autorn de l'an 1000 qu'aurén entenut "b" o "p" lo "h" gascon, coma los aquitans pre-gascons avèn entenut "h" lo "f" latin.
Ua auta explicacion leugerament diferenta : Anglet e Urt qu'aurén desvelopat ua lenga gascona mei pròcha deu basco. Raperam-nse que lo basco transforma de còps en "p" lo "f" latin.
Quin micmac !
Siatz fardits !-)

Joan deu Peiroton ha dit...

Zel: Sí, el gascó és una mica complicat d'entendre per un catalanoparlant, sobretot lo gascon d'aquest blog. L'aranés (l'occitan propi del Principat) no n'es tant. Un petó!

Pèire de Roseta: que no.

tederic: Notaràs n'escrigoi pas que la h èra vienuda tardivament, senon que la generalizacion de l'aspiracion de la h èra un fenomèn modèrn (qu'ei a díser post-1492), plan mes recent que non pas la pèrta de la f iniciau en espanhòu.
En tèxts medievaus de Baiona e de Sant Sebastian, la f de far e de femna/es qu'ei notada doncas f mentre que lo vèrb espanhòu hacer i ei notat açer. Per contra, la h etimologica e muda de "homens" i ei conservada. Mugica nòta que los gasconofòns de Guipuscoa, en plen sègle 20, prononciavan fe-te , e las prononcias modèrnas de huelhas en gascon de labord (fuelhas a Urt e buelhas a Baiona) que ns'indica la f i èra plan prononciada f.
Supausi que la pronóncia h podó efectivament èster arressentida peus escriptors com un vulgarisme, ua incorreccion linguistica que calèva corregir. D'aqueth punt de vista, lo tèxt deus fors de Bearn (mitan deu segle 16) ei interessant: efectivament i trobam far, femnes etc. escriuts dab f. Totun nombre de gasconimes, plan corrents en la lengua escriuta medievau (demanar, domanar, metatesis de la r etc) qu'an desaparegut dens lo tèxt deus Fors , son corregits (mandar, demandar) : la f per h pòt perfectament èster ua correccion de mei. Totun, que i trobam hautoo dens los tèxtes deus Fors de Bearn, qu'ei a diser lo mot hautor. Aquò vòu diser que lo son modèrn de la h gascona èra plan coneguda, mès non s'aplicava pas a f dens lo biarnés de l'epòca, o en tot cas pas dens la lengua "sotienuda", "culta", corrècta" de l'epòca.
conclusion: la persisténcia de la f iniciau en gascon deu labord e de guipuscoa que ns'indica l'aspiracion de la f n'ei pas un fenomèn tant ancian en Gasconha, o en tot cas pas pertot. En gascon guipuscoan importat de Baiona (sègle 12), f qu'èra plan f e non h. Doncas a Baiona la mutacion f ->h qu'ei posteriora au sègle 12. E sabem qu'a anglet, aquera mutacion qu'ei superficiau, hèit mès fuelha e fòrt. L'aspiracion de la f iniciau n'èra doncas pas ua mòda originària deu parçan.
Los dus mots hautoo e femnes dens lo tèxt deus fòrs deu Biarn (1552) que semblan indicar que segon lo redactor, calèva prononciar fèmnes e non hèmnas. Aquò non vòu pas diser que la pronóncia hemnas n'exisitiva pas, plan segur, mès qu"èra en tot cas jutjada incorrècta peu redactor biarnés.
N'èra pas lo cas du poèta gascon Pèir de Garròs qui notava plan la h a la medisha epòca (1565), qu'èra originari de Lomanha (Gèrs) e la soa òbra gascona qu'estó publicada a Tolosa. Aquiu, la h i èra clarament notada h. Pèir de Garròs èra de familha plan borgesa e culta. La soa grafia qu'ei de tipe occitan classic.
Alavetz, après que podem hèr tot plen d'ipotesis. Jo que pensi l'aspiracion de f que comencè com un tret localizat en un parçan de Gasconha que non sèi lo quau e que s'espandi e se generalizè a l'airau totau gascon en ua epòca relativament modèrna, qu'ei a díser après 1500.

Tederic ha dit...

Aqueth ahar deu f>h qu'ei passionant ! Mès que caleré un trabalh gigantàs end'avançar vertadèrament.
Vesi qu'as plan conciéncia deu "biais" deus textes gascons ancians qui pòden evitar ua lenga "tròp gascona".
Que torni au gascon baionés : la gasconizacion qu'i estot probablament tardiva (autorn de l'an 1000) dens un terren bascofòne, e portada justament per l'elita sociau qui utilizava aquera lenga romana un chic desgasconizada qui legem dens los textes.

Joan deu Peiroton ha dit...

Non, n'ac crei pas. La lengua n' èra pas briga desgasconizada ni a Baiona, ni a Sent Sebastian, au sègle XIII. E se comparam la carta de Sent Gaudenç (Comenge) dab los tèxtes bascogascons: qu'ei lo medish gascon, sauv los trets maritims (le femne a Baiona e Sent Sebastian, la femna a Sent Gaudenç. E la n velara èra notada a Sent Gaudenç (ving per vin ).