Béver a galet / beure a galet: etimologia gascona de galet, gallete, galillo..

Que vedom la relacion de manlhèu enter las interjeccions catalana e gascona Déu n'hi do e Diu me dau e l'origina arrenegaira de l'expression (un Diu me damne esconut). Uei que'm voi interessar a ua auta expression comuna au gascon, au catalan e au lengadocian, en bèth balhar los arguments etimologics tà demostrar  lo catalan com lo lengadocian que l'an manlhevada deu gascon.  Que s'ageish de béver a galet.

En catalan, lo mot galet qu'ei pro isolat, atestat sonque desempuish lo sègle XIV e d'etimologia pas guaire clara. En gascon, per contra, lo mot galet que hè partida d'ua familha etimologica plan arrepresentada  e d'etimologia fòrça clara.  Lo mot gascon agau-- deu latin aquāle - qu'a patit ua transformacion transsexuau per arrepòrt au mot catalan aigual, de medisha etimologia, totun de genre masculin. Agau qu' ei femenin en gascon: u(nh)' agau, er' agau, s'agau, l'agau. La femenizacion deu mot que'u provoquè la pèrta de la a iniciau per ua mala copada: ua gau, era gau, sa gau, la gau. Gau e agau que son dus variants morfologics d'un medish mot qui designa ua canau artificiau on s'i hè còrrer aiga, particularament aquera qui alimenta un molin. Lo diccionari de biarnés Lespy-Raymond  que'ns cita: La agau bielhe e canau antique qui es enter lo Pont-Lonc e l'aygue deu Luy... L'agau vielha o canau antica qu'ei lo nom de la gau qui va deu Pont Long tà l'arriu Lui, au ras de Pau.  E tanben dens lo Lespy: Lo fe menar a la gau de son molii... (o sia en gascon contemporanèu: que'u hè miar tà la gau deu son molin...).

La fòrma "corta" gau qu'ei de luenh la mes arrepresentada en la toponomia montanhòla com en los tèxtes gascons. Qu'a mes d'un derivat : galet, galeta, galeton, galetar.



Lo galet que designa un honilh, un embut tà i hèr passar un liquide. Per extension, que pòt designar lo colet d'ua botelha. Que designa tanben lo honilh anatomic de la garganta tà l'esofague, o sia la canau de la faringe e, per extension, la garganta (gargamèla).










La galeta que designa lo tudèth o la canaleta d'on sort lo hiu d'aiga qui chorra d'ua hont. Dab aquesta acceptacion, lo mot que deu o devèva autanplan èster de forma masculina, aumens autes còps, se consideram lo parlar  benasqués de Solsona qui  s'a guardat lo mot  (el) galet tà designar lo tudèth de la hont (cf. lo diccionari Alcover-Moll).












Lo galeton que designa ua sòrta de petit recipient dab un bèc o un pishader  tà barrejar un liquide, en particular lo qui contien l'aiga o lo vin tà la missa dens la liturgia catolica. Galeton que's pòt tanben díser de l'artesan qui'n fabrica e qu'ei un nom de familha gascon. Lo mot qu'apareish a còps com goaleton (o sia güaleton en la mia grafia) en tèxtes antics (véder Lespy-Raymond).
Un detalh interessant: lo galeton (lo recipient de la liturgia) que's ditz a galheta en portugués. L'etimologia prepausada peu dicionàrio Priberam de portugués que'n hè un manlèu possible de l'espanhòu,  ("talvez do espanhol galleta"). Que i a dus mots galleta en espanhòu. Un que vien de la galeta occitana (onguesa) o de la galette francesa, d'etim supausadament relacionat dab lo mot occitan e francés galet (l'arrebòt en gascon). L'aute mot galleta que designa un  petit recipient dab un tudèth torçut tà facilitar lo versar deu contengut liquide, generaument ua liquor. Galleta com galheta que son probablament de formas hispano-portuguesas de galeta - de ag(u)aleta-, e l'abséncia de /w/ deu grop gu com lo sufixe -eta que pòrtan la signatura d'un manlhèu occitan, de hèit gascon.  La palatizacion de la l (lh) n'ei pas guaire significativa d'arren, que la tornam trobar dab l'espanhòu gallete e l'aragonés gallé qui provienen tots dus deu mot gascon (puish benasqués e catalan) galet, o dab l'espanhòu galleta, d'etim diferent,  qui provién de l'occitan (e catalan)  galeta o deu francés galette. D'aulhors, que cau arremarcar que l'ensemble constituït peu parelh de galetons de vinagre e d' òli dab la salièra e lo peberèr suu sieton e's ditz  galeteiro au Brasiu, mentre que disen galheteiro au Portugau. Galeteiro com Galheitero que son autanplan noms de familha, los equivalents portugués deu nòste Galeton. Que cau raperar que los mots gau, galeton e galeta (d'etim aquale) e son especificament gascons. Galeton en occitan-non-gascon e en catalan que's ditz respectivament bureta e canadella.  Be caleré estudiar las relacions enter las Glèisas gascona (baionesa?) e portuguesa a l'edat miejana!




En gascon, béver a galet o béver de galet que s'opausa a béver a pòt. En aqueth darrèr cas, los pòts que tòcan lo recipient (botelha, bota, o quin que sia) en béver, mentre qu'a galet, non.  Lo liquide que's beu directament a partir deu hiu,  shens que los pòts ajan de tocar lo recipient.


Que galeta o que galeteja  que's ditz tanben d'ua persona qui beu hèra (generaument pas d'aiga).

Com ac podetz véder, galet b'ei un mot plan gascon!

 En catalan, si lo mot  i ei isolat, qu'ei per ua arrason simpla: qu'ei un manlhèu gascon, lhèu ua auta conseqüéncia de l'immigracion gascona en Catalonha (véder lo ligam hornit per en Pep). Aquera especialitat tan catalana deu "beure a galet" qu'ei mes probablament un eretatge gascon. Lo mot galet deu catalan que passè tà gallete en espanhòu, dens l'expression calc beber a gallete. Aqueth gasconisme espanhòu qu'ei desconegut en portugués.  Un auta forma qu'a prengut lo mot gascon en espanhòu qu'ei galillo, probablament un aragonesisme. La substitucion deu sufixe diminutiu occitan -et peu mes castelhan -illo que's  degó hèr en tèrras aragonesas on s'i hèn servir tres o quate lenguas, aragonés, benasqués, catalan e castelhan, e on los dus sufixes i pòden convíver (cf. galet e gallilo  en benasqués contemporanèu). Galillo que vòu diser glòta en castelhan, mentre gallilo qu' ei sinonime de garganta (faringe) en benasqués. En benasqués, l'expression a gall que i ei sinonime d'a galet (beure a gall o a galet). Lo faus mot gall que i estó arreconstrusit a partir de gallillo o de gallet, forma aragonesa deu gascon galet. L'aragonés contemporanèu qu'a gallé - de galet-  com sinonim de gargamela (garganta, gargamèla). De la medisha manera que lo benasqués,  lo catalan qu'a reconstrusit un vertadèr-faus mot gal, a partir de galet, tà designar lo recipient deu "béver a galet".

EDIT Lo doblon semantic garganta - galet qu'explica l'acceptacion especializada de poma d'Adam e/o de glòta qui s"an pogut préner lo mot galet e derivats (galillo, gallilo etc) en Espanha. L'origina etimologica correntament admesa tà explicar  galet o galillo, de "gala", tumor de las plantas, o d'un ipotetic mot latin  *galeus,  excreishença,   n'ei pas de bon créder. Non trobam nat mot d'aqueth etim qui sia associat a la faringe en portugués ni en nada auta lengua romana. Lo manlhèu en lenguas espanhòlas deu mot gascon galet -forma diminutiu de gau d'etim aquale, qui designa la canau de la garganta, la faringe, que n'ei ua arrason de hèra mei bon créder.

Atau qu'ac pensi jo.

P.S.  Atencion aus faus-amics!
1- L'occitan-non-gascon e lo francés qu'an lo mot galet tà designar ua pèira arredonida per l'aiga. No's ditz pas atau en catalan e en gascon. En catalan que's ditz palet e en gascon, arrebòt.
2- Lo mot occitan-non-gascon galeta (la qui's minja) que s'arrevira en còca en gascon.