dimecres, 15 de febrer de 2017

Los domaus deu tobaquisme e las vertuts de "tobaquisme".

Tobac :  aquiu qu’avetz un mot plan gascon, dont l’etimologia, segon Coromines (DELCast), remonta tà l’arabe classic tubbāc qui,  devath divèrsas fòrmas romanizadas,  serví a l’atge mejan tà nomentar mantua planta medicinau com l’olivarda (Dittrichia viscosa) e  l’eupatòri (Eupatorium sp.) plan abans la descobèrta d’America e deu tobac pròpiament dit (Nicotiana tabacum).  N’ei pas lo solet cas d’un mot reciclat tà nomentar ua planta de las Americas, que n’i a un aute bon exemple dab lo mot "milhòc" qui serviva a l'atge mejan tà nomentar lo sòrgo (cf. en gasc. contemp. "milhòca": Sorghum sp.) e varietats de milh (cf. K. Baldinger DAG vol. 7, §§ 803 - 808) abans lo son arreciclatge entà nomentar lo blat de mòro (Zea mayis), shens parlar deu quite mot "milh" qui pòt aver locaument aquesta medisha significacion. 

Aqueste mot "tobac" qu’ei a l’origina d’ua seria de mots qui trobam hens lo diccionari de Palay. Aquiu que'us avetz dab las definicions en francés qui nse'n balha lo quiti Palay (en gras lo mot en gràfia de l’E.G.F. e de l'I.B.G, enter parentèsis qu’avetz ajustada la fòrma deu mot en la gràfia emplegada en aqueste blòg, simplament com a nòta indicativa e non com a volontat de militantisme o de proselitisme.) :
 toubacà (tobacar) ; v. - Priser du tabac.
toubacàde (tobacada) ; sf. – Dépense de tabac ; forte prise. V. touche.
toubacàdjẹ (tobacatge) ; sm. – Le tabac en quantité.
toubacàs (tobacàs) ; sm. – Gros, mauvais tabac.
toubacassejà (tobacassejar) ; v.- Fréq. Péjor. de toubacà.
toubacàyre, -e (tobacaire, -a) ; s. – Tabatier, passioné,-e de tabac, grand priseur, grand fumeur.
toubacoùs, -e (tobacós –a); adj.– Qui est du tabac, qui a du tabac, avec un sens péjor., véreux, vermoulu en partant de certains fruits, d’arbres qui contiennent de la vermoulure brune. V. toubacàyre. 
Nas toubacoùs, nez barbouillé, plein de tabac.
toubacùt, -ude (tobacut –uda) ; adj. et s. – Qui est sali, qui se salit de tabac.
toubaquejà. (tobaquejar)–Fréq. de toubacà ; on dit aussi en parlant d’un priseur, toubaquarejà.
toubaquère (tobaquèra) ; sf. Tabatière, le tabac, en style plaisant, la passion du tabac ; odeur désagréable que répand le tabac dans une chambre, tabagie.
Nas de toubaquère, gros, fort nez.
amics de toubaquère, se dit de gens qui ont les mêmes habitudes (plutôt mauvaises), les mêmes défauts ; camarades de cabaret ; on menace quelqu’un en disant : que-t bas ha da sus la toubaquère, tu vas te faire donner sur le nez ; la toubaquère toustém que toubaquéje, celui qui a un défaut s’arrange toujours pour l’entretenir comme en fr. « Qui a bu boira » (dic.)
toubaqueròt, -e (tobaqueròt, -a) ; Fréq. dim. de toubaquèr-a
toubaqueròte (tobaqueròta) ; sf. – Petite tabatière
toubaquiste (tobaquista) ; sm. Débitant-e de tabac.

Ad aquesta bèra seria, que t'i cau ahíger un mot qui En Pèir Morà admet com a sinonime deu gallicisme "tabagisme" (fr. id.),  qu'ei a díser "tobaquisme" (TeG, 2011) (en gràfia de l'I.B.G.: toubaquismẹ). Aqueste mot"tobaquisme" qu’a un doble advantatge : prumèr, que s’insereish perfèitament hens aquesta seria a costat de "tobaquista".  A mei, lo consonantisme d’aqueste mot non provòca nat conflicte de prononciacion; n’ei pas lo cas de «tabagisme», un mot de prononciacion ambigüa en gascon, dongas ua hont potenciau de conflicte fonetic. Jo que'm pensi En Pèir Morà qu’a avut plan rason d’arcuélher aqueste mot "tobaquisme" hens lo son diccionari TeG. E puish, Pèir Morà estant Pèir Morà, b'ei enqüèra unha auta bona rason tà har servir lo mot "tobaquisme", que tròbi jo. 


divendres, 10 de febrer de 2017

"Caddie", "cadet", "to jump", "friar", "gadget", "harlot", "tornado", o de quauques gasconismes en anglés.

La setmana passada que vedom lo cas deu mot anglés "tornado" qui considerèm com a manlhèu gascon (e non pas espanhòu)  (gasc. "tornada"), atestat peu prumèr còp en anglés de cap a 1550. Haut o baish de la medisha epòca (1520) que data la prumèra atestacion en anglés deu vèrbe to jump, un aute gasconisme possible- se non probable-  (de jumpa, jumpar) o, mei exactament, un ispanisme viatjaire transmés peu gascon a l'anglés (ved. Online Etym. Dict. ; que podetz tanben consultar lo men pòst consacrat a l'etimologia de "jumpar"). Que's pòt aisidament imaginar l'origina d'aqueste dusau manlhèu gascon qu'èra ligada a l'activitat a bòrd de las naus dab velas e passat tà l'argòt deus marins anglofònes, com lo quite mot tornado e com, mantun sègle mei tard, lo mot gadget (ved. mei avath). L'expressivitat deu mot gascon que miè tà la quasi extincion deus vèrbes genuinament anglés to spring e to hop au profieit deu manlhèu sinonime to jump.

Capdèths gascons qu'emigrèn en Gran Bretanha entà húger los conflictes e persecucions religiós e la misèria com ac atèsta lo mot caddie, mot escocés (1630) derivat deu gascon "capdèth".  Lo mot caddie que comencè per significar  "vagamond", "pelhandre" en parlar escocès (en scòts, lenga germanica d'Escòcia). Un sègle mei tard, lo mot que designava guards de la vila d'Edimborg ("black guards") qui formavan un batalhon semi-organizat dirigit per un capitani. Aquestes guards qu'èran miserables, vestits de perrècs e shens domicili. La nueit, que'us podèvan véder a dormir dehòra. Totun, que gaudivan de gran hidança de part deus poblants d'Edimborg segon un testimoniatge de l'epòca (1730).  Mei tard, lo mot que serví tà nomentar l'assistant deu golfaire (arron 1850).  Lo mot escocès qu'estó manlhevat per l'anglés dab aquesta darrèra significacion, puish lo mot qu'estó prestat tau francés (caddie).  L'anglés qu'a autanplan lo mot "cadet", manlhevat indirèctament deu gascon via lo francés. A l'origina (1630), lo mot anglés cadet qu'avè la significacion prumèra deu mot gascon (capdèth: frair mendre), un pauc mei tard qu'aparescó la significacion de gojat qui comença ua carrèra militara (1650) e, en la dusau meitat deu sègle 18, la d'estudiant en ua acadèmia militara (1775) (honts: Online Etymology Dict., ved. aquiu e acerà).

Plan mei ancians (respectivament sègle 12 e 13)  que son los gasconismes harlot e  friar. Aqueste darrèr mot  qui significa monge, que s'assembla hòrt au gasc. "fray", frair, deu quau lo mot anglés e deu derivar. Aqueste mot que sòu estar abusivament prengut per un gallicisme, per confusion dab lo fr. frère. Los  monges fondadors deus òrdis mendicants en Anglatèrra, vienguts deu continent, qu'èran probablament gascons, a l'epòca ua gran partida deus gascons qu'èran subjèctes deu rei d'Anglatèrra. Quant au mot harlot, la soa origina qu'ei generaument ignorada peus lingüistas, totun la solucion qu'apareish clarissima entau beròi òmi qui s'interèssa au lexic gascon: gasc. arlòt -id., d' arla, cf. arlar, arlant, arlandejar, etc (ved. Palay). Qu'èi dejà consacrat un pòst ad aqueste gasconisme viatjaire (h)arlot, ved. aquiu.  La h deu mot anglés harlot que deu viéner d'ua manèira gascona de prononciar lo mot cf. "harrèr" per "arrèr", "hentrar" per "entrar", "haut" per "aut", "gahús" per "gaús", etc,  qu'èi dedicat un pòst ad aquesta h de cohòrta, se voletz consultà'u, clicatz acitau.

 Que voi clavar lo messatge d'uei en evocant lo cas d'un  gasconisme anglés relativament pro recent, qui a coneishut un succès lhèu astan gran com tornado e jump: qu'ei lo mot "gadget". La prumèra atestacion deu mot "gadget" en anglés non remonta pas sonque tà la fin de la prumèra meitat deu sègle 19. A l'origina, que hasè partida de l'argòt deus marins, deus naulèrs, lo mot que designava "any small mechanical thing or part of a ship for which they lacked, or forgot, a name"   (ved. Online Etymology Dict.),  qu'ei a díser ua petita causa mecanica quau que sia  o partida de la nau quau que sia qui los marins non sabèvan pas nomentar.

Com me  n'avisè Christophe Carreras, aqueste mot "gadget" qu'ei plan gascon. Que'u trobaratz hens lo diccionari gascon de Palay, grafiat gadjét. La definicion que nse'n balha Palay qu'ei com segueish:

gadjét; sm. - Petit ustensile; dim. de gàdjẹ, au figuré.

E la definicion deu mot gàdjẹ segon Palay (gatge en la gràfia emplegada en aqueste blòg, ved. P. Morà, dic. Tot en Gascon):

gàdjẹ; sm. - Gage, garantie; appointements, salaire; outil, ustensile; enfant . Au fig. personne sans grande valeur.
Que l'a prés en gàdjẹ, il l'a pris comme garantie;
Qu'a cent escuts per gàdjẹs, il a cent écus pour son salaire;
Da-m aquét gàdjẹ, donne-moi cet outil;
Aqueth gouyàt qu'ey û tristẹ gàdjẹ, ce garçon est un triste sire.

L'etimologia principau de gàdjẹ (gatge) qu'ei lo francic *wadja (fr. gage, gasc. gatge) entà las prumèras accepcions, dab possiblament l'influx deu mot romaní gadjo entà la darrèra (persona shens gran valor).

En tot cas, que podem constatar l'anglés qu'a prengut lo mot gascon tau quau. De l'anglés, lo mot qu'estó manlhevat peu francés, l'italian e d'autas lengas. Tornado, jump, gadget, tots aquestes mots que'nse rapèran que i avó ua longa tradicion gascona ligada a l'activitat nautica, que los gascons se hasossen sordats, mercenaris, corsaris,  bocanèrs, cosinèrs a bòrd o simples marins.

N.B. L'imatge qu'ei tirat de la wiki, com a l'acostumada.

diumenge, 5 de febrer de 2017

Lo mot anglés "tornado" e vienerà de l'espanhòu "tronada" o deu gascon "tornada"?

Tornado: gasc. tornada, id. Mot comun a l'espanhòu e au catalan, viengut de l'anglés (tornado, id.). Aqueste darrèr mot  que seré, supausadament, ua deformacion deu mot espanhòu tronada. Totun la relacion deu mot tornado (vent violent  qui hè arremolins destructors)  dab lo tron no'm sembla  pas briga evidenta, nat pet de pericle n'accompanha... la tornada. Lo mot anglés tornado -antigament ternado (ca 1550), autanplan grafiat  tornathotornatheturnado au sègle XVI , que s'assembla hòrt mei, morfologicament, foneticament e semanticament, au mot gascon "tornada", possiblament manlhevat en anglés a partir deu parlar deus marins gascons o, mei especificament, baionés e bascos deu nòrd.  L'activitat de corsari qu'estó ua especialitat baionesa e basca deu sègle 15 dinc au sègle 19. A prepaus deus espleits deus ueit cents corsaris baionés arlandejant Cuba e Santo Domingo au sègle XVI,  ved.  aquiu o tornatz léger, se podetz, lo libi famós de Pèir Rectoran sus aqueste subjècte.

 Lo sens prumèr de "tornada" en gascon contemporanèu qu'ei "arrebecada", "castig", "rostada", "corregida", lo sens segond qu'ei "viatge circular", "durada de temps", "retorn", "arrevirada"  (P. Morà, ved. l'adreça "tornada" hens lo dic. Tot en Gascon). Aquestas significacions que van plan dab lo concèpte ligat au mot tornado, hèra mei que non pas lo mot espanhòu tronada (tempèsta periclèra). A mei, que cau remarcar los anglofònes que  saben perfèitament distinguir, foneticament, la a atòna finau de la o atòna finau,  quitament quan los mots e son arribats de l'espanhòu (cf. la prononciacion anglesa de toponimes com Cuba, Nevada o Florida, de comparar dab Colorado o San Francisco). En fèit, que'm sembla la concurréncia de las divèrsas fòrmas graficas antigas deu mot au sègle 16, en particular  turnado dab "o" finau de comparar dab la soa varianta grafica gasconissima tornathe dab "e" finau, que's pòt mei aisidament explicar per la fonetica gascona que non per l'espanhòla. La o pretonica que's poderé explicar per ua prononciacion basca deu mot gascon, comparatz lo mot gascon "torn" /tur/ e lo son equivalent semantic e filogenetic en basco deu nòrd: tornu /tornu/. De la medisha faiçon, segon l'abat Foix, lo gascon baionés qu'a lo vèrbe "jumpolà" (en gràfia de l'autor,  en plaça de l'esperat "jumpoulà"), a mensh que s'agesca d'ua fauta tipografica. Meilèu que non pas un ispanisme mau adaptat, tornado que seré (supausadament) ua adaptacion anglesa d'un mot deu lexic maritime baionés : tornada. Dongas que s'agiré d'un gasconisme, que non un ispanisme, atau qu'ei l'ipotèsi deu dia.

Ja sabetz ne m'agradan pas tròp las coincidéncias; deu men punt de vista, la question d'un manlhèu o d'un influx gascon tà explicar lo mot "tornado" qu'a d'estar pausada seriosament. Adonc, aquiu qu'ac avem començat a har. Los linguistas que haràn la rèsta.  Lo debat qu'ei obèrt. Enqüèra que la significacion de tempèsta manca a l'adreça "tornada" hens lo diccionari Tot en Gascon, qu'ei estada plan incorporada hens lo diccionari francés-occitan (gascon) PN en dus volumes a l'adreça deu mot francés tornade e que s'arretròba hens diccionaris occitans non-gascons, en particular lo de Na Josiana Ubaud devath la fòrma gascona deu mot: tornada. Ua tornada plan justa, a la hèita fin.

N.B. L'imatge qu'ei tirat de la wiki.