Lo blòg deu Joan

L'Acadèmia e la caudèra

2012-01-26T06:33:00.000+01:00

L'escritor deu site de l'Acadèmia Occitana que's trufa irrespectuosament de Pèir Morà, en qualificar de "peguesa" las interrogacions qui lo gran escrivan e lexicograf gascon expausa, dab arrasons de las bonas, dens l'abans-díser deu diccionari Tot en Gascon. Los gascons qu'apreciaràn. En tot cas, los explics qui i trobam en aqueth site academic, e particularament los qui pretenen demostrar los dus mots aquitan e catalan que comparteishen ua medisha etimologia, non hèn pas mòstra d'un gran nivèu de seriositat de part deu son autor. La caudèra que's pòt tostemps trufar deu topin. A Tolosa, que sembla l'incompeténcia que s'a prenguda ua dimension academica.

Los de l'Acadèmia Occitana non son pas satisfèits dab l'estandard lengadocian elaborat au sègle 20 peus lingüistas occitanistas. Que pretenen cambià'u en emplegar e preconizar un parlar panoccitan basat sus ua sòrta de lengadocian "en it, que non en ch" (fait, nuèit e non pas fach, nuèch), dab ua gramatica un shinhalon diferenta de la d'Alibèrt, ço qui l'apressaré mei au gascon. Com d'autes, que disen que cau emplegar formas comunas a tots los "dialèctes" e evitar los particularismes. Qu'ei plan beròi, aquò. Totun, quinas e son aqueras formas comunas e quins e son los particularismes? Arrés n'ac sap pas. Totòm -jo inclús- n'ei pas supausat èster l'especialista de l'ensemble deus parlars d'òc qui caleré tà poder destriar las formas supausadas comunas de las autas. Que los Academicians editen lèu un diccionari generau de la lengua occitana segon lo parlar de l'Acadèmia, "Tot en Occitan Academic" e ua gramatica d'aqueth parlar academic en aqueth medish parlar, jo que t'ac prometi, que'us estudiarèi dab interès e benvolença! La fe sens òbra mòrta es, ce disen. Doncas, un diccionari e ua gramatica, en vos pregar. Que n'i a pro deus bèths escrits dab recomanacions e conselhs inaplicables.

B'ei clar l'estandard lengadocian deus lingüistas -aperat de manèra drin ironica occitan general peus membres deu G.L.O. - que pateish d'un handicap enòrme: lo de non pas èster emplegat per arrés o quasi, ni quitament per la Setmana, l'unic organ de premsa panoccitan. Totun, non soi pas convençut qu'inventà's un parlar lengadocian o pseudolengadocian dens l'encastre d'aquesta acadèmia autoproclamada, posca arreglar qué qui sia. Aqueth estandard nau que horneish sonque brut au brut shens adobar pas arren, puishque no' i a pas nada arrason que l'estandard nau sia mei emplegat que l'estandard vielh.

D'acadèmias e de lenguas

2012-01-23T07:41:00.000+01:00

Doncas, l'occitan segon los parlars lengadocians qu'ei ua lengua, mentre lo lengadocian segon los parlars lengadocians qu'ei un dialècte. E òc, qu'ei de "sciéncia" lingüistica, aquò! De qué voletz, n'ac podem pas tot compréner, n'èm pas de lingüistas professionaus, nosautes. Eths qui son eslejuts, qu'an avuda la revelacion; nosautes, praubòts, non.

E l'occitan segon los parlars gascons? A non, aquò n'ei pas ua lengua, non, non! L'occitan gascon, ua lengua! Mancaré pas mei qu'aquò! Arrestatz de perpensar, erètges!!! S'ei gascon, l'occitan qu'ei un dialècte. E qui vòu que l'occitan e sia un dialècte, eh? Doncas, non. La lengua occitana qu'ei lengadociana o n'ac ei pas.

Totun, lo gascon segon los parlars gascons n'ei ua, de lengua. Qu'ac sabem aumensh despuish Garròs, d'Astròs e tots los autes. Qu'ei la lengua gascona. Aquò qu'ei la gran diferéncia enter lo gascon e lo lengadocian. Lo gascon qu'ei ua lengua, mentre l'occitan gascon qu'ei un dialècte. Qu'ei l'invèrse per lo lengadocian. L'occitan lengadocian (dit occitan, occitan larg, occitan generau, occitan patatí-patatà) qu'ei ua lengua mentre lo lengadocian qu'ei un dialècte de l'occitan.

Qu'ac cau plan arreconéisher: lenga lengadociana, aquò non soa pas tròp beròi, b'ei vertat! Mentre que leng(u)a gascona, si.

A despart d'aquò, e mes seriosament, lo lengadocian qu'ei tan bona lengua com ac son lo gascon, lo catalan e lo francés, plan segur.

La bona notícia deu jorn: l'Acadèmia Occitana, dens sa gran largessa, autoriza los gascons a hèr servir lo gascon a l'ostau, e recomanda que n'ac hascan pas en lòcs publics e sustot pas tà parlar de causas seriosas e scientificas, qu'an la lengua occitana tà ac hèr. Ueratz quin mes braves que son, los de l'Acadèmia Occitana! Puishqu'avem la causida - qu'ei la sason de las espelidas de las acadèmias, en aqueth moment- que'm permeteratz de'us preferir l'Academia Gascona sisa a Baiona. Los de Baiona que m'agradan, que defenen le lenco gascona com cau. E sabetz qu'ua classa bilingüa francés-gascon (occitan) ei estada obèrta hens lo parçan de Baiona?

Lo gascon, lengua d'usatge internacionau.

2012-01-18T06:27:00.001+01:00

Qu'ei u(nh)a error comuna de créder los gascons de l'edat miejana qu'escrivèvan tostemps en u(nh)a auta causa que gascon. Se poètas gascons e contribuin tà la poesia occitana en occitan-non-gascon, exactament com ac hasón catalans de l'epòca, ni mei, ni mensh, la pròsa deus gascons, era, qu'èra plan redigida en la lor lengua pròpia. La correspondéncia deus reis d'Anglatèrra dab los sons subjèctes gascons qu'èra redigida en bon gascon, que non en occitan-non-gascon. A mes, qu'ei conservada aus archius de la catedrala d'Oviedo (Asturias) ua lètra, datada de 1327, redigida en excellent gascon maritime per dus notaris de Baiona a l'atencion de l'avesque d'Oviedo Odon. Lo gascon qu'èra donc ua lengua d'usatge internacionau, n'ac cau pas oblidar.

Virar barar que'm varaneja!

2012-01-17T08:58:00.000+01:00

Dens un pòst passat, que vedom lo mot varan (autanplan escriut segon los autors baran, varand, barand o barann).

Non cau pas con·hóner (lo) varan dab (lo) varan. A despièit deu noste maudit sistèma grafic plan defectiu qui non hè nada diferéncia enter los dus mots, signe tangible de la gran incompeténcia deus autors d'aquera grafia e deus membres deu Conselh de la Lenga Occitana (CLO) en generau, varan e varan no’s pronóncian pas briga parièr. Lo varan dab n finau velara o a finau nasau (latin varanus) qu’ei un reptile, ua sòrta de lausèrp. Lo varan, dab ua n dentau (pre-roman varanda), que vòu díser 1-cerc, aròu, 2-tesic, preocupacion, 3-vertigi. Varan (dab n dentau) qu’ei lo cap de lista d’ua familha de mots especificament gascons : varanar, envaranar, varanejar, varanet , tots relacionats au còp dab lo concèpte de cerc, de causa arredona e dab lo vertigi, la pèrta d’equilibri. En Joan Coromines qu’establí lo mot gascon varan (escriut barann en la grafia gascona deu gran lingüista catalan) qu’èra en realitat la forma masculina deu mot noste barana (cat. barana, esp. baranda, port. varanda).

Que podem notar l’abséncia quasi completa en gascon deu mot latin gyrare (girar en portugués, espanhòu, catalan, occitan-non-gascon…). Gyrare que vien de gyrus, adaptacion latina d’un mot grec qui vòu díser precisament cerc, varan. En gascon, lo mot girar que i pòt subervíver hèra locaument, totun qu’a completament perdut lo sens de virar. Girar en gascon que vòu díser miar un tropèth (en catalan: menar un ramat). Tà virar lo mot catalan girar, lo gascon que pòt causir enter tres mots, segon las nuanças: varanar, barar e lo mot panoccitan virar.

Varanar que vòu díser virar (mes que mes en hèr vòltas), hèr vòltas, e tanben balhar vertigi. Locaument que pòt tanben significar envaranar, qu’ei a díser balhar ua forma arredona a ua causa. Que son gasconismes deus ancians.

Virar, deu baish latin virare, qu’a un sens fòrça mes larg en occitan que non pas en catalan. Virar en gascon qu’aplega, entre autre, los sens deus mots catalans girar, virar, tornar, que pòt tanben voler díser tradusir, cambiar etc.

Varar, o barar com escriut per Per Noste, qu’ei un gasconisme occidentau, possiblament deu latin varare (qui vòu díser corbar) o lo resultat d’un crotzament de virar dab barar (dançar), per atraccion deu mot varan. Que’m sembla, totun, non cau pas con·hóner varar dab l'omonime barar, deu latin ballare (dançar) (balar en occitan-non-gascon, ballar en catalan), au contra de çò qui hasó en Coromines. Varar que s’aplica particularament (totun pas sonque) a las arròdas, çò qui l'aprèssa a la seria deu mot varan e deus derivats. Har varar (o har barar) qu'ei un tèrmi tecnic de la corsa landesa , qui consisteish en varanar autorn de la vaca tà desvariar-la. Barar (dançar) qu’a completament desapareishut deu biarnés, lo mot que i ei estat substituït peu sinonime dançar, dilhèu acaçat per l’omonime varar e per influéncia deu francés dancer. Totun, barar (dançar) que demora viu en d’autas modalitats gasconas, e particularament en aranés, e que'u trobam fossilizat en mes d'un idiomatisme gascon, on s'i pòt con·hóner a còps dab varar.

La dita deu jorn

2012-01-15T06:14:00.000+01:00

Que vau mes alucar ua candela que non pas maudíser l'escuranha.

Lo Morà (diccionari Tot en Gascon): l'obratge màger de 2011

2012-01-14T07:50:00.000+01:00

L'an dus mila onze que vedó espelir dus diccionaris extraordinaris qui m'agrada de consultar. Lo prumèr qu'ei lo diccionari de lengadocian de Josiana Ubaud, obratge d'un gran encant e d'ua gran utilitat, comparables aus d' un anuari telefonic on i figuraré sonque la lista deus noms deus 100 000 usatgèrs deu parçan shens absoludament nat numèro de telefòne. L'aute, qu'ei lo diccionari Tot En Gascon de Pèir Morà; lo Morà, qué. Aqueth darrèr libe, que'u consulti pertot: en los aeropòrts shens preocupà'm mei deus avalòts qui s'i hèn e s'i des·hèn, en avion, a casa, a l'otèl, pertot... Que'm soi vist obligat de'n crompar un dusau exemplar, de tant que mautracti l'obratge en portà'u me pertot e en lége'u d'aviada. Que m'engoleishi mots arron mots, dab ua hami shens fin e ua delectacion suprèma. Qu'ac hèi dab un uelh au còp benvolent e admiratiu, un shinhalon critic, totun d'un biaish tostemps constructiu . Que'm t'i anòti las quauques correccions qui'm semblan que harén hreita, com, per exemple, los quauques mots citats hens las definicions qui son estats oblidats hens las entradas, los pòcs lengadocianismes inutiles com a l'encòp, eretats deu temps quan lo Pèir e signava enqüèra Pèire, quauques ahèrs conflictius de normativa com Coserans versus Coseran, quauques mots encontrats en la literatura gascona modèrna e qui son estats deishats a banda en aqueth diccionari: avalòt - o abalòt - n'ei un exemple..., pòcas causas en definitiva. Aqueth tribalh, un tribalh vertaderament de monge, qu'ei seriós e de compte hèr. Melhorable qu'ei, probable, totun çò de mei important e de mei essenciau que i ei dejà. Lo Morà qu'ei, lo Morà que demorarà: un obratge essenciau de cap tà la recuperacion de la dignitat lingüistica deu gascon e deus Gascons.

P.S. Lo Morà : que'u podetz crompar a fnac.com; amazon.fr e suu site de l'editor.

Cuatru vintis

2012-01-12T06:58:00.004+01:00

En léger l'assai de R.J. Perry consacrat a la lengua deus Pasiegos, qu'èi notat: cuatru vintis tà díser ueitanta, lo neutre de matèria e lo fenomèn de metafonia qui l'acompanha (el quesu, il quisu; el cuernu, il cuirnu; el pelu, il pilu etc ), l'impossibilitat d'arrevirar de manèra simpla e diferenciada las duas frasas: me gusta isti quesu (m'agrada aqueth hromatge, compréner: aquera sòrta de hromatge) e me gusta isti quisu (m'agrada aqueth hromatge, lo qui soi a a tastar), lo tractament particular de la f aspirada: l'aspiracion qu'ei mensh generau en pasiego qu'en las autas modalitats deu cantabre. Los Pasiegos que disen harina, hambriau ("hambriento"), hartu, hayucus, hiju etc (dab h muda) e non pas jarina, etc com en la rèsta deu cantabre.
Totun, tanben en pasiego, que i trobam: jalar, jaldeta, jilar, jilandera, julanu, jumar, jundir, ajuera, ajuegá-se (ahogarse en castelhan). E quitament: juegu (fuego), juenti (fuente), jueli (fuele), juirti (fuerte), jui (fui), juisti (fuiste) etc., etc
Lo pasiego qu'a hebreru (h muda) mentre lo castelhan qu'a febrero.
E la f que pòt èster conservada : feu, fyiru, friznu etc. quitament en un cas (discutable) on lo castelhan l'amuda: moflu (moho).
E de notar las aspiracions iniciaus non devudas a ua f latina: jacha (hacha) e...jarena (arena).

Lo miracle de la multiplicacion de las nòrmas gasconas

2012-01-03T14:38:00.002+01:00

Que hè mila ans lo gascon qu’ei miaçat d’extincion. E qu’ei enqüèra viu. N’èi pas nat dobte que morirèi abans que non pas lo gascon. Qu’aurèi aumensh aqueth plaser.

Totun, com e soi enqüèra viu , non poish pas sonque esmiraglà'm en contemplar l'estat de la mia lengua d’adopcion, e, mes particularament, las soas nòrmas. N’i a pas nòrma mei pluricentrica que la deu gascon. Güeratz : que i a la nòrma de Pèire Bèc, la de Narioo-Per Noste, la de Pèir Morà, la de Romieu-Bianchi, la de Bianchi-shens-Romieu, la de Biraben-Salles-Loustau, la d’Eric Chaplain, la d’ Eric Astier, la de Joan Pau Ferré, la de Bernat Manciet, la de Halip Lartiga, la de Sumien-version-2004, la de Sumien-version-2011, la de Jan Lafitta, la de l’Acadèmia Gascona, la de l’Institut Bearnés e Gascon, e que n’oblidi probablament un bèth pialat d’autas… Lo gascon que deu èster l’unica lengua qu’aja mes nòrmas que locutors. Dus gasconofòns, tres o quate nòrmas! Çò de mei pluricentric qu’ aquò no’s pòt pas trobar enlòc!

Quina meravelha de lengua ! Jo que dic: la proliferacion incredibla de nòrmas gasconas que deu èster ua conseqüéncia dirècta de l’aparicion de Nòsta Dauna de Gasconha a Massavièla. Sequenon, quina e'n poderé èster l'arrason?? Totun, avóssem un chic mensh de nòrmas personaus e un chic mes de locutors motivats, non serem pas mes malurós !!!! Tot lo problèma qu'ei los occitans qu'inventan tot plen de nòrmas personaus (totas mes geniaus que non pas las deus collègas, plan segur) mentre que las occitanas non transmeten la lengua.

Be'vs desiri a tots un bon an nau, plan graat e seguit de hèra d'autes!

Tornat de Cantàbria

2011-12-30T20:28:00.000+01:00

En Cantàbria, que i anèi entà cuélher ua cornamusa ~~cantabra~~ ~~asturiana~~ astur-cantabra qui l'artesan gaitero de Cabuérniga David López García e hasó tau vòste servidor.
Qu'èra l'oportunitat de s'escambiar los instruments per un momentet...Lo David que sagè la boha blua en Fa qui'm hasó Robert Matta. Sajar-la qu'ei adoptar-la! Que'n vòu comandar ua, la medisha que la mia. Lo vòste servidor non hasèva pas tant deu fièr en sajar de tocar lo prototip de gaita ~~galèga~~ ~~garèga~~ galiciana en Do grèu concebut e fabricat peu quiti David. Lo piteru (auboès) d'aquesta cornamusa qu'ei longuissim!

Aqueth piteru en do grave que serveish au David tà acompanhar la gaita en Do "normau" (dens la video qui segueish, la gaita en Do normau qu'ei tocada per Oscar Abel López Coto mentre lo tambor qu'ei tocat per Miguel Esposito dit Pascu, qui sou generaument hèr soar la caisha (bombo) dens la banda "El Tinglau" fondada peu quiti David.

`
Adara en tonalitat de Re dab lo "Tinglau" en sesilha de repeticion. Las tres gaitas galicianas, duas en Re "normau" e ua en Re grèu, ua invencion deu David, que sorteishen deu talhèr de l'artesan-gaiter cantabre.

Lo baran, la sela e l'esperit deus Ancians.

2011-12-11T08:53:00.001+01:00

Que vau passar quauques dias en Cantàbria per Nadau. Aqueth viatge venider que m'a inspirat un pòst a prepaus de quauquarren hòrt ancian qui arreliga gascons e cantabres (a despart de la f aspirada).

Que'm soi interessat a dus etimons gasconissims probablament eretats de las culturas deus pastors qui vivèvan en la cordilhèra pirenaïcocantabrica aus atges deu bronze e deu hèr. Un qu'ei varand qui grafiarèi arbitràriament dab ua b iniciau : baran (baran, baram, barana/baranda, baranar, baranejar, baranet, embaranar, embaranada, baranon etc). L'aute qu'ei sel (sela, selat, selar, assela, asselada, asselar).

En gascon, lo mot baran, variant baram, escriut varan, varam en la grafia de Per Noste, barand per Chaplain (diccionari gascon-francés), varand per Pèir Morà (diccionari tot en gascon) e per Jan Lafitta (diccionari de Lespy), barann peu praube Joan Coromines (El parlar de la vall d'Aran), que designa ua causa circulara, un cerc, un aròu (lo baran o baram de la lua). Lo baran que devè aver ua dimension religiosa o en tot cas magica: que representa ua causa misteriosa, de l'aute món, deu món deus defunts. Que pòt aver un efèit positiu, lo de claror, de proteccion, o, au contrari, que pòt provocar causas de las dolentas en relacion dab la possession de l'esperit, la confusion, lo vertigi, la pèrta deus sens. Lo baram qu'ei ua forma de tesic, de preocupacion. Har baram que vòu diser desirar en ne pèrder lo sens, voler a tota fòrça possedir quauquarren o quauqu'un. Baranejar que vòu díser har vòltas o pèrder l'equilibri, patir de vertigi. En Lomanha, que significa tanben lugrejar en parlar d'un astre. En Haut Comenge, que vòu díser cerclar ua arròda d'un carro (Duplech).

Lo mot baran qu’a ua forma femenina: la barana. Que designa alavetz la sòla d'ua arròda d'un carro (dab aqueth sens, lo mot qu'ei grafiat varana per Per Noste), la barrèra de husta qui barra lo passatge tà un camp o tà ua prada o que barra un sarralh. Dab aquesta darrèra acceptacion, lo mot qu'ei grafiat de manèra distinta: barana per Per Noste, en seguir atau l'usatge espanhòu e catalan. Un variant occitan de barana, baranda, qu’a tanben lo sens mes modèrn de balustrada.
Un baranet o ua baraneta qu'ei ua persona arredoneta mentre un baranon qu'ei un cledon.

En basco labordan, biranda que vòu díser cerc, qu'ei lo medish mot que lo nòste baran. En basco "generau", baranda qu'ei la nòsta barana (esp. baranda, leng. baranda, cat. barana).

Lo mot qu'ei d'origina preromana e indoeuropèa. Segon en Coromines, las duas significacions de cerc e de barrèra de proteccion que s'arretròban ligats a l'etimon dens divèrsas lenguas indoeuropèas; varanda en lituanian que vòu díser anèth, cerc. Dens mantuas lenguas indianas varanda que vòu díser barrèra, abric. D'aqueth mot indian que'ns vengó lo mot veranda via l'anglés o lo portugués.

Lo baran e la barana que hèn pensar immancablament a ua construccion pastorau antiga: lo sel. Que s'agiva probablament de la medisha causa.

Los “seles” -mot deu parlar cantabre- qu'èran de sarralhs circulars, las rèstas deus quaus e's pòden trobar peus Pirenèus e la cordilhèra cantabrica (Bascoat, Cantàbria, Astúrias) dab denominacions divèrsas mès la causa non càmbia pas guaire. Lo terrenh deu "sel" que's trobava generaument a l'estrem o au dehens d’un bòsc, au detriment deu quau aumensh ua partida de l’airau i èra obtenguda per abatuda. Atau, los constructors e utilizadors deu "sel" que podèvan aprofieitar de la husta com materiau tà las construccions de las barrèras deu cortau (qu'ei a díser las baranas), entà edificà'i la barraca deu pastor, e tanben com combustible. Lo "sel" qu'èra doncas vertaderament un baran, que diserem un "ring" en anglés. Au centre geometric de l’estructura circulara que s’i trobava ua pèira senhadera, a partir de la quau e's podèva traçar la circomferéncia deu baran dab l'ajuda d'un cordèth. Au Bascoat, aquesta pèira centrau que's ditz austarri o austerritza o sia pèira de céner, lhèu las rèstas d'un ancian culte funerari. E efectivament, s'i podón trobar traças de céner en aumensh un cas. Aquera descobèrta que permetó de datar l’estructura corresponenta per la tecnica deu C14, e qu'èra lo sègle 2 en aqueth cas. A mes, uèit pèiras perifericas i solen èster plaçadas de manèra geometrica, exactament sus la linha de la circomferéncia, shens que'n sàpiam l’arrason, simbolica, religiosa o auta. Aquera costuma que poderé remontar a la cultura deus megalits (ved. l'article de Luis Mari Zaldua Exabe, en basco), cultura estreitament ligada au pastoralisme, pr’amor estructuras semblantas e hèra mes antigas qu’estón descobèrtas en Bretanha e dens las Illas Britanicas. Au País Basco, qu’èra totaument prohibit de desplaçar las pèiras d’un sel. La tradicion orau basca qu’ei arrica de condes dedicats ad aqueths desgraciats qui s’an permetut de transgressar aqueth tabó. Un còp mòrts, que non pòden trobar lo repaus eternau abans que la pèira e sia estada arrehicada a la soa plaça.

Lo "sel" qu’arresponèva a la necessitat d'acessar lo bestiar laguens un cortau barrat e vigilat tà que i passen la nueit a l'empara deus predators. Los « seles » d’estiu que son en las estivas, mentre los « seles » d’ivèrn que son situats mes avath. Qu’èran doncas sarralhs d’usatge estacionau, temporari e non permanent.

L’extincion deus predators montanhòus que provoquè la desaparicion deus « seles” com a sarralhs, los darrèrs qu"èran enqüèra utilizats a ua epòca recenta (sègle 19). Totun, que’n podem enqüèra véder traças de las plan visiblas e los "seles" mes antics que balhan tribalh taus arqueològs. Per exemple, la forma arredona deu "sel" d'Akola (en basco: Akolako saroia), au ras d'Hernani (Guipuscoa) qu'ei enqüèra plan visibla, a despieit deu bòsc qui ei a'u minjar:

Aquiu qu'avetz un aute exemple, mes de casa: lo plan d'un "sel" trobat au lòc-dit "Sarralh de Broquèra".
Que's tròba dens la comuna de Doasit en Shalòssa, Landas. La circomferéncia deu "sel", laguens un bòsc (qu'ei soent lo cas dens l'arribèra), que i ei enqüèra plan visibla, marcada per ua hauçada de tèrra de quasi 1 m de hautor en auguns endrets.
De notar qu'estó lo "sel" qui balhè lo nom (sarralh = clòs, terrenh barrat) au lòc-dit.

Lo mot sel –cadut en desús en la lengua cantabra de tot dia - que’s tròba fossilizat dens la toponimia de Cantàbria e particularament dens la de las vaths de Pas. Aqueth país montanhòu, don l'activitat tradicionau ei quasi exclusivament dedicada a l'eslhevatge de vacas, qu'ei situat en la Cantàbria meridionau orientau. En la comarca corresponenta de Pas-Miera, que i trobam los lòcs-dits e vilatges de Selviejo, Sel de la Carrera, Sel de la Peña, Sel del Hoyo, Sel del Manzano, Sel del Tojo shens oblidar lo borg de Selaya (de Sel del Haya, que non deu basco zelaia), etc. Lo mot que suberviu en la lengua deus poblants de las vaths de Pas, los pasiegos, devath la fòrma d'un derivat verbau qui lo lexic de la lengua espanhòla a incorporat : aselar (las gallinas), qu’ei a díser embarrar las garias laguens un lòc segur, lo ser, tà que s'i passen la nueit a l'empara deus predators (vops, haginas etc). Qu’ei probable aqueth mot que s'aplicava autes còps au bestiar quan los "seles" i èran enqüèra utilizats. En cantabre pasiego, aselar que's ditz tanben deus pastors quan e tornan tà la cabana, lo ser, tà i drómer (Ralph J. Perry, El habla pasiega: ensayo de dialectología montañesa, Tamesis Book Limited, Londres, 1969).

Aqueths dus mots sel e aselar eretats de l'epòca preistorica que son tanben plan presents en la lexicografia gascona. Prumèr, qu'avem lo vèrbe asselar o selar qui vòu díser acessar en ua “assela” o ua "sela" (Palay). Lo mot en gascon qu'a lo sens de sobac: ua sela (var. sèla) o assela (var. assèla) o un selat o ua asselada (Foix) - lo mot que pòt variar segon las regions - qu'ei un acès, un lòc acessat. Qu'ei a díser los mots gascons sela, assela etc qu'an un sens mes generau que non pas lo de sel en cantabre. En cantabre, (el) sel qu'ei un sarralh tà acessà'i lo bestiar. En gascon, la sela o lo selat qu'ei un lòc acessat. Botà's a la sela que vòu díser botà's a l'empara, acessà's, tà protegí's, per exemple, deu sorelh, deu vent...

L’etimologia deu mot cantabre sel qu’ei desconeguda. Non sembla pas latina. Tovar que'n proposè ua origina pre-indoeuropèa, mentre Coromines que pensava meslèu a un mot cèlta: *sedlon, d'etimon aparentat au deu latin sedile (cf. ang. saddle, fr. selle, occ/gasc./cat: sela, sera, sella, gasc. sed, cat. seu). Totun, la correspondéncia morfologica e semantica enter los mots cantabres e gascons, ignorada per aqueths dus saberuts espanhòus, que pleiteja meslèu per un mot desconegut *selo/*sela qui devèva significar quauquarren com acès, lòc acessat, lòc emparat.

En basco, lo "sel" o lo son equivalent modèrne (sarralh tà las vacas, aulhas etc) que's podèva díser de diversas manèras segon lo lòc: saro, saroi, sarobe, korta/gorta, ola e kaiolar.

Los mots saro, saroi e sarobe que presentan ua medisha arraditz, probablament un variant fonetic basco de "sel": *selo>saro. Lo mot saròi qu'ei tanben gascon, un basconisme aquiu, juntament dab sarròi qui poderé resultar d' un crotzament de saròi dab sarralh.

Los autes mots bascos que son d'origina romanica, se non gascona.

Korta o gorta : qu'ei lo mot gascon cort o un equivalent espanhòu. En gascon, cort qu'a un doble sens: que pòt designar un pati a l'alande reservat taus animaus de la bòria (pòrcs etc), o que pòt voler díser establa.

En cantabre pasiego, la corta qu'ei lo mot tà díser establa, o sia establo en castelhan (R.J. Perry, op. cit.).

Ola: lo sens primitiu deu mot latin ola qu’èra « pati arredon », çò qui correspón perfeitament au "sel", cf. gascon ola, òla.

Kaiolar, tanben gascon, que provien deu crotzament enter *kuiolar e kaiola. Lo prumèr que vien deu baish latin *cubiolaris (crampeta de drómer, qu'ei a díser la cabana) com lo mot nordoccitan (deu Massís Centrau) cuiolar (A. Dauzat), cf. los mots gascons de la seria deus cuiu (lat. cubile) cuialar (lat. cubiolaris), etc. Kaiola qu’ei lo mot basco per gàbia, d’origina romanica tanben (cf en gascon cajola, cajòla). Atau, de significacion prumèra cabana, lo nom que's hiquè a designar lo quite sarralh. Qu'arretrobam çò medish en gascon dab cujalar crotzat locaument dab cajòla, cajola (= gàbia) tà balhar cajolar.

Los mots gascons equivalents deu "sel" non son guaire diferents deus mots bascos corresponents. Que podem mentàver los derivats de cort: cortalh, cortèlh, cortèu, cortilh, cortau...; e tanben saròi, sarroi, sarralh e la lista deus cuiu/cuju, cujalar, etc.

Uei lo dia, los cercs de baranas deus "seles" qu'an desapareishut deu païsatge de la montanha, com los quitis predators. Non nse'n demoran pas sonque las traças, los barans/varans qui son enqüèra visibles sustot d'avion,... e los nostes mots gascons qui'ns cau sauvaguardar.

E en las autas modalitats occitanas, e i a mots aparentats? Qu'an lo mot baranda, plan segur, enqüèra que varan(d) (aròu, tesic) e tots los sons derivats e'm semblan unicament gascons. En cantabre pasiego, la baranda que designa la sòrta de balcon tancat tipic deus ostaus de la region, qui's ditz solana en castelhan. Las barandillas que son las nòstas baranas, en cantabre com en castelhan.
L'etimon sel qu'ei tanben unicament gascon , n'ei pas occitan-non-gascon. Atencion aus omonimes e aus faus-amics! Qu'ei corrent de con·hóner lo mot gascon selar dab lo mot panoccitan (doncas tanben gascon) celar (deu latin celare) qui vòu díser escóner, amagar. N'ac cau pas. Los mots gascons sela, assela, asselar etc que comparteishen l'etimon sel (sel = acès) dab los mots castelhans d'origina cantabra sel e aselar, e non pas dab lo mot latin celare. Non cau pas tanpòc conˑhóner selar dab l'occitan-non-gascon selar qui vòu díser serar (un chivau; en catalan: sellar). La sela en occitan-non-gascon, sella en catalan, que's ditz la sera en gascon (la sera tà montar a chivau). Selar en gascon que vòu díser assobacar, endostar, acessar e non pas amagar ni serar. En gascon, l'expression botà's a la sela o botà's a l'assela que vòu díser botà's a l'acès o botà's a l'empara, e nada auta causa.

Cosinapatia

2011-12-07T06:26:00.001+01:00

Mes d'un còp, que m'an demandat perqué m'exprimi en gascon, estant jo parisenc de neishença, immigrat a Tolosa e shens nat ligam genetic dab Gasconha. L'arresponsa que'm vien clara e arretrenida: lo gascon qu'ei ua lengua magnifica. A la question se lo gascon n'ei pas la medisha lengua que l'occitan, qu'arresponi que pòden parlar occitan shens èster capables de parlar gascon, doncas, a l'evidéncia, n'ei pas tostemps parièr. A la question perqué èi causit lo gascon e non pas l'occitan deus trobadors, qu'arresponi (tà hèr carar l'emmerdaire) la lengua deus trobadors que pateish deu sindròme de cosinapatia, mentre que lo gascon, non, pas briga. Lo gascon qu'ei arric e precís. E com lo tipe non sembla pas compréner, que'u demandi d'arrevirar en occitan (l'aute) las duas frasas: "que m'agrada la cosina de la toa cosia" e "que m'agrada la cosia de la toa cosia". Bingo! Conclusion gascona: que vau mes parlar l'occitan de la cosia que non pas un occitan de cosina.

Fonamentau.

2011-11-22T07:24:00.001+01:00

Que'm soi regalat en percórrer un "reprint" deu "recueil de textes de l'ancien dialecte gascon, d'après des documents antérieurs au XIV eme siècle, suivi d'un glossaire" peu gran Achille Luchaire. Que'ns cau arregraciar los Americans, e mes particularament Google, tàd aqueth esfòrç de reedicion d'obratges com aqueth, publicat a París en 1881. Per un petit detzenat d'euros, que't pòts arrecéber aqueth obratge a casa, enviat directament deus Estats-Units.
E qu'ei mes qu'interessant, aqueth obratge. Achille Luchaire, alavetz professor a l'Universitat de Bordèu, qu'èra rigorós. Que respectava escrupulosament las grafias deus manuscrits estudiats, qui èran en generau fòrça mes coherentas e, tà'c diser brac, mensh cretinas, que la qui soi a emplegar. Per incredible qu'aquò posca semblar, que'ns cau plan arreconéisher qu'avem arregressat en ahèrs de grafia per arrepòrt a l'edat mejana. Los linguistas de l'epòca qu'èran probablament mensh deformats que non pas los d'uei lo dia. O dilhèu que n'avèvan pas nat linguista tà deformar la grafia, qui sap?
En tot cas, que i trobaratz tèxtes deus ancians en gascon, classificats per regions dialectaus. Los mes ancians, deu sègle XI, qu'èran meslèu latins dab mots gascons incorporats. Los mes recents que son deu sègle XIII. Que i poderatz constatar mantuns trèits dialectaus qui diferéncian las varietats granas deu gascon qu'èran dejà presents en la lengua medievau. E que poderatz notar causas de las interessantas com lo caractèr epicèn deus adjectius s'acabant dab -au (per exemple, via comunau e non pas via comunala), e aquò en totas las varietats deu gascon, de Bordèu dinc aus Pirenèus, o avesque plan escriut abesque en totas las occuréncias (lhevada ua soleta: auesque, sus un cinquantenat, a vista de nas), etc, etc.
Que cau tornar taus fonamentaus. Aqueth obratge que'n hè partida.

L'occitan segon los parlars lengadocians

2011-11-19T06:00:00.000+01:00

L'occitan segon los parlars lengadocians qu'ei plan ua lengua, segon çò qu'arressenti. Aquera opinion que m'ei con·hortada peu títou causit per l'excellenta Josiana Ubaud entà lo son diccionari ortografic, gramaticau e morfologic de l'occitan. Aqueth diccionari qu'ei ua pròva mes la distincion enter lengua occitana e dialècte lengadocian n'a pas nat sens dens la realitat. Alavetz, n'ajatz cap de dobte, l'occitan segon los parlars gascons qu'ei plan ua lengua tanben, autant com l'occitan segon los parlars lengadocians. E que jo sàpii, lo gascon n'ei pas lo medish occitan que l'occitan segon los parlars lengadocians. Estosse vertat lo contrari, tots los mots deu gascon que serén estats presents dens lo diccionari occitan de Josiana Ubaud. E lo gascon que seré doncas... lengadocian, que non gascon.

La lengua gascona qu'a de definí's a partir deus parlars gascons, e non pas a partir de parlars qui no'n son pas. Qu'ei ua evidéncia, aquò. Totun, n'i a, enqüèra au sègle 21, qui non vòlen tostemps pas plegar-s'i. Ailàs, la vergonha que continua.

Lo banjo de retorn en Africa dab Béla Fleck

2011-11-13T19:34:00.001+01:00

Dens lo messatge passat, que sajèi d'amuishar la relacion pregona qui liga lo banjo american dab instruments africans com l'akonting. Dens las annadas 30, qu'estó inventada ua tecnica navèra deu jòc deu banjo de 5 còrdas, dita three finger picking e utilizada peus musicaires deu genre bluegrass. En aquesta tecnica,las còrdas e son puntejadas com tà ua guitarra, dab lo poç e dus autes dits equipats d'onglets, e non pas tustadas dab lo dessús deus dits. Lo ligam dab la tradicion africana qu'estó copat aquiu. Béla Fleck qu'ei un banjohaire versatiu e dotat, cinquantenari, d'origina new-yorquesa. A mes d'èster un musician deu bluegrass, qu'a tastat de tots los genres, deu tradicionau tau classic en passar peu jazz. Qu'ei reputat per la soa capacitat d'improvizacion. Que voló arretrobar lo ligam deu banjo dab Mair Africa, en viatjar peu continent negre.
Que'n tirè un excellent documentari, don e'vs prepausi lo "trailer" e dus extrèits, d'espiar meslèu de matin se voletz aprofieitar d'ua fluiditat mes bona.

De l'akonting au banjo de cinc còrdas.

2011-11-12T06:51:00.001+01:00

L'akonting (o ekonting) qu'ei un instrument de l'Africa occidentau (Casamança - Sud Senegau, Gambia) hèit d'ua calabassa curada recobèrta d'ua pèth tenuda de craba e hicada au cap d'un margue de husta. Qu'a tres còrdas, duas que serveishen tà la melodia mentre la tresau, mes aguda, qu'ei ua cantarèla, ua sòrta de bordon agut tocat peu dit poç. La tecnica de jòc de la man dreta de l'akontingaire que s'arretròba dens lo jòc tradicionau deu banjo de cinc còrdas, aqueth jòc qu'ei dit peus americans "old-time", "frailing" o "clawhammer". Lo banjo qu'ei hòrt probablament ua evolucion americana de l'akonting, o un instrument semblant, aportat peus esclaus africans. Se comparatz lo jòc de l'akonting dab lo jòc tradicionau deu banjo de 5 còrdas (dens la segonda video, que i poderatz véder Adam Hurt a tocar lo banjo-calabassa - en anglés gourd banjo- qui ei un instrument intermediari enter l'akonting e lo banjo modèrne), que poderatz notar duas caracteristicas en comun. Prumèr, la cantarèla, tocada dab lo poç, que't balha ua nòta aguda constanta, drin com lo bordon d'ua cornamusa, totun aguda. E a despart deu poç, las còrdas que son tustadas dab lo dessús d'un solet (o a còps dus) dit(s). Lo dessús deu dit, que non lo devath com tà la guitarra, que serveish tà tustar la còrda dab l'ungla com a martèth. Aquesta tecnica africana de tocar l'instrument que s'ei conservada dab lo banjo american de cinc còrdas.

.

A l'origina, segon las illustracions deu sègle XIX, los banjos que podèvan presentar un nombre variable de còrdas, cinc, sièis, sèt, o mei, dab tostemps la cantarela (la còrda qui non va pas dinc au cap deu margue) que trobam dejà sus l'akonting.

L'evolucion de l'akonting, o un instrument pròche, de cap tau banjo de 5 còrdas d'uei que's debanè dens las montanhas deus Apalaches. Lo banjo que serviva tà jogà'i aires de dançar en duo dab lo vriulon. L'instrument african que degó adaptà's au repertòri american d'origina britanica. Totun, la tecnica africana de tocar las còrdas que s'i ei conservada, a despieit de las diferéncias ritmicas e modaus enter las duas culturas.

Lo banjohaire qu'èra plan soent eth medish vriulonaire e vice-versa. Lo vriulonaire qui vedem a jogar dens la video qui segueish qu'ei Brad Leftwich, autor d'un metòde de banjo d'estile clawhammer tradicionau deu son comtat de Round Peak, dens los Apalaches de la Carolina deu Nòrd, mentre lo banjohaire qu'ei Ken Perlman, tanben hèra conegut.

Dinc a la fin de las annadas 1860, lo margue deu banjo n'avèva pas nat "fret" (los "frets" que son las barretas qui separan las nòtas suu margue) e las còrdas èran de budèth. Enqüèra uei lo dia la version shens fret e dab còrdas de nilon, afinadas en acòrd de la en lòc de sòl, qu'ei plan populara tà acompanhar lo vriulon en mes d'un lòc deus Apalaches, e particularament en comtat de Round Peak, NC, dejà mentavut). L'abséncia de "fret" que facilita los "slides" (glissandos) comuns au jòc deu banjo e au deu vriulon. La version modèrna deu banjo n'a urosament pas completament acaçada la version anciana, shens fret, deu banjo. E las graulhas be se'n tròban plan urosas!

Uei lo dia, los fabricants de banjo de 5 còrdas que't tornan prepausar modèles deus "fretless" a mes deus banjos "normaus", dens los catalògs.

Galician, Garèc o Galèc?

2011-11-11T20:52:00.001+01:00

Deu temps de la conquista romana, ua etnia cèlta deu nòrd-oèst de la peninsula iberica qu'èran los gallaeci qui's van balhar lo nom tà la Galícia actuau. De gallaecus, o meslèu gallaecu(m), que proviengón los mots gallego, gallec e galèc, respectivament en castelhan, en catalan e en occitan non-gascon, tà designar los abitants de Galícia. Que cau notar, totun, qu'en gascon gallaecum non pòt balhar auta causa que garèc e en nat cas galèc. L'auta solucion qu'ei la prepausada per Pèir Morà dens lo diccionari Tot En Gascon, en hèr derivar un substantiu a partir de Galícia: galician com ac hèn lo francés (galicien, Galicien), l'italian (galiziano), l'anglés (galician, Galician), l'aleman(d) (galicisch, Galicier), etc. La solucion galician de Pèir Morà que presenta l'avantatge d'èster acceptabla per totas las varietats occitanas e non pas sonque peu gascon.

Gascon, un mot desconegut

2011-11-07T22:01:00.001+01:00

Avetz remarcat que lo mot gascon non existeish dens lo diccionari occitan (lengadocian) d'Alibèrt? I trobaratz plan lengadocian (segur), provençal, limosin, auvernhàs...totun, gascon, que nani! Bon, n'i ei pas tanpòc lo mot gasconada, s'aquò vos pòt consolar.

2- Conjugasons gasconas: cantar au present e au passat de l'indicatiu

2011-11-03T06:56:00.001+01:00

En un comentari deu messatge passat, un legedor anonim que'ns hasó ua arremarca importanta sus un punt qui m'avèvi desbrombat de mencionar a prepaus de la conjugason de cantar au present de l'indicatiu e deu subjontiu: l'accentuacion particulara en gascon occidentau. Aquera caracteristica, ja que probablament generau en las Lanas, qu'ei comunament ignorada en las gramaticas gasconas. A mes, la gramatica de Birabent e Salles-Loustau que s'engana sus l'accentuacion deu subjontiu occidentau en -i. Que't balha cantim e cantitz en lòc de càntim e càntitz.

Ja escrivoi lo patron generau de cantar au present de l'indicatiu qu'èra com segueish:
1- canti
2- cantas
3- canta
4- cantam
5- cantatz
6- cantan.

En gascon OCCIDENTAU, la tendéncia generau qu'ei meslèu aquesta:
PRESENT de l'indicatiu
1- canti
2- cantas (= cantes)
3- canta (= cante)
4- càntam (=càntem)
5- càntatz (=càntetz)
6- cantan (= canten)

Aqueth patron deu present de l'indicatiu que permet ua diferenciacion clara enter lo temps deu present e lo temps deu passat segon lo patron de la lengua antiga, qui ei enqüèra plan conservat en occidentau. Càntam e càntatz que son atau plan diferenciats deus temps deu passat: cantam, cantatz. Ua auta solucion qu'estó l'invencion de cantèm-cantètz peus temps deu passat, qui va perméter atau la conservacion de cantam e cantatz au present.

PASSAT SIMPLE (PRETERIT) de l'indicatiu (gascon occidentau, septentrionau a despart. Que cau tanben soslinhar lo preterit non s'emplega pas en gascon baionés):
1- cantài o cantèi, cantài qu'ei la forma mes anciana, enqüèra plan viva locaument uei lo dia.
2- cantàs
3- cantà
4- cantam
5- cantatz
6- cantàn

Mes au nòrd, en septentrionau (Medòc, Basadés, etc) e septentrionau de transicion (Lana Gran, etc), lo preterit que i ei ja deu tip occitan stricto sensu:
1- cantèri
2- cantères
3- cantèt
4- cantèrem
5- cantèretz
6- cantèren

Los gascons ORIENTAU CENTRAU (Armanhac, etc) E ORIENTAU MERIDIONAU (partida deu Bearn, Bigòrra, etc) qu'an balhat los patrons emplegats en aqueste blòg:

PRESENT de l'indicatiu
1- canti

2- cantas

3- canta

4- cantam

5- cantatz

6- cantan.

PASSAT SIMPLE (PRETERIT) de l'indicatiu
1- cantèi
2-cantès
3-cantèc o cantè
4- cantèm
5-cantètz
6-cantèn

Notatz l'existéncia de patrons intermediaris enter lo patron ancian deu preterit (en -à) e lo patron arreconstruit mes recentament (en è). Per exemple, lo preterit emplegat per Jan Gastellú-Sabalòt en lo son roman: Margarida, la hilha deu praube qu'ei atau:
1-cantèi
2-cantès
3-cantà
4-cantèm
5-cantètz
6-cantàn

Simin Palai qu'emplegava indiferentament cantè e cantà, cantèn e cantàn.

Lo gascon ORIENTAU SUDORIENTAU (Comenge, Aran, Coserans) qu'assegura ua transicion de cap tà l'occitan stricto sensu. Que s'i pèrden quauques caracteristicas gasconas com la formacion vasco-romanica de l'imperfèit deus vèrbes deus dusau e tresau grops (ex. sentia o sentià en loc de sentiua - sentiva). Sonque en haut-aranés, modalitat de transicion de cap tau catalan ribargoçanopalharés qui forma los imperfèits a la mòda vasco-romanica, qu'arretrobam sentiva etc.

PRESENT de l'indicatiu (per Aran, cf lo messatge passat)
1-canti
2-cantas
3-canta
4-cantam
5-cantatz
6-cantan

PASSAT SIMPLE (PRETERIT) de l'indicatiu (de tip occitano-roman o mixte).
1- cantè o cantèi o cantèri
2- cantès o cantères
3- cantèc
4- cantèrem
5- cantèretz
6- cantèren

De notar lo passat perifrastic construit dab l'auxiliar ANAR (va cantar = cantà, cantèc, cantè) qu'èra enqüèra viu en occidentau au sègle passat.

Qu'inviti los legedors gasconofòns a completar aqueth tablèu en enviar comentaris tà descríver lo biaish de conjugar deu son vilatge o deu son parçan. Totas las grafias que son benvengudas, plan segur.

Conjugasons gasconas : cantar, present de l'indicatiu, present deu subjontiu

2011-10-27T21:15:00.000+02:00

Un legedor que'm demanda quauques explics sus la conjugason deus vèrbes gascons. Doncas, d'acòrd. Començarèi peu vèrbe tipe deu prumèr grop, lo vèrbe cantar.

PRESENT DE L'INDICATIU
En gascon la terminason -i serveish tà indicar la prumèra persona deu present de l'indicatiu en guaireben tots los vèrbes de totas las classas: mingi (de minjar), preni (de préner), segueishi (de seguir), mori (de morir). Lo vèrbe cantar non hè pas excepcion.

EN GASCON GENERAU:

1-Gascon canti, cant-as, -a, -am, -atz, -an.

Totun, en castelhonés (Vathmala, Coserans, departament d’Arièja, en contacte dab lo catalan palharés a travèrs de la cadia pirenenca ): cantatz (prononciat en generau cantat) qu’ei remplaçat per cantau. Qu’ei la t finau gascona qui’s vocaliza : petit -petita > petiu –petiua ; polit ->poliu- poliua.

Enqüèra en castelhonés, cantan qu’ei tanben remplaçat per cantanh, com an (annada) per anh (catalan : any; en castelhan: año).

Donc en castelhonés :

2- Cant-i, -as, -a, -am, -au, -anh.

EN ARANÉS:
Lo patron 1 qu'ei quasi generau en gascon, totun, en aranés qu'ei diferent. Lo patron aranés que continua lo deu haut-benasqués (Vath de Benàs, Aragon) dab lo quau ei en contacte (non, lo món non s'arrèsta pas a la cadia pirenenca ni a la frontèra virtuau d'Occitània).

3-aranés: Cant-i, -es, -e, -am, -atz, en. (tz = /ts/ e non /t/, sauv en baish-aran.)

4- haut-benasqués: Cant-o, -es, -e, -em, -etz (/ets/), -en

Mes avath en la vath de Benàs, lo patron qu'ei confòrme au de l'occitan.

5- baish-benasqués: Cant-o, -as, -a, -am, atz (/ats/), -an

En haut-benasqués com en aranés, luishonés e en catalan occidentau, los mots qui s'acaban per -a atòna que hèn lo lor plurau en –es : la filla, les filles, mentre qu' en baish-benasqués, la pronóncia de la a finau de mots com filla ei conservada en las formas pluraus: la filla, las fillas, com en gascon generau e en catalan orientau (a despieit de la grafia, puishqu'en catalan orientau la a atòna que’s confón dab la e atòna). Lo patron de conjugason que segueish aquesta caracteristica. Lo patron medievau que devèva èster comun enter aranés e haut-benasqués, lhevada la prumèra persona.

Aranés medievau: *cant, cantes, cante, cantam, cantatz, canten

Haut-benasqués medievau: canto, cantes, cante, *cantam (deu latin cantàmus),

*cantatz (deu latin cantàtis), canten.

La diferéncia enter cant e canto qu’ei parallèla a la qui i a enter los mot masculins qui s'acaban dab –o en aragonés e qui la pèrden en gascon.

Comparatz los pars de mots aragonés/gascon: uello (ll = lo nòste lh)/ uelh; agüerro/agòr (en lengadocian e en catalan: tardor); apero/apèr (en lengadocian: esplech agricòla e non pas apèro), gato / gat, campo / camp etc. . Per las formas pluraus, lo benasqués que’s demarca de l’aragonés tà apressà’s au catalan e au gascon. Que podem comparar la formacion deus pluraus en aragonés : uello ->uellos, agüerro->agüerros, apero->aperos, gato->gatos, campo->campos. Lo cas benasqués qu'ei diferent: güello-> güells, agüerro->agüers, apero->apers, gato->gats, campo->camps (en gascon: uelh ->uelhs, agòrs, apèrs, etc.).

Notatz la diferéncia entre la desinéncia de la prumèra persona en gascon e en benasqués. cant-i e cant-o. La desinéncia i- deu vèrbe gascon que s'emplega tanben en ua partida meridionau deu lengadocian (l’auta part lengadociana qu’a cante en lòc de canti) e que’s continua dinc a la part mes septentrionau deu catalan (qui a tanben, segon los dialèctes, càntuc, canto, cante e cant).

En rosselhonés:

6-catalan rosselhonés: cant-i, -es, -a, -en, -eu, -en.

Com lo lengadocian, lo rosselhonés que pronóncia la m de cantem com ua n, totun dentau aquí.

Mes au sud de l’airau gasconolengadocianocatalan de canti, lo catalan orientau septentrionau (dit de transicion) qu’a càntuc, cantes, canta, cantem, canteu, canten. La linha isoglossica canti-càntuc que traversa lo Principat de Catalonha, doncas au sud de la cadia pirenenca, e non au nòrd. Que va de Gisclareny en Berguedan, que passa peu sud de Ripoll, Olòt, Besalú per Sant Llorenç de la Muga e Mollet e arriba dinc a Cadaquès. Qu’ei a díser la partida mes septentrionau deu catalan deu Principat de Catalonha qu’a plan (jo) canti, com en gascon. En estandard principatin (catalan centrau), qu’ei canto (‘kantu).

La desinéncia en –uc de càntuc que vien probablament per imitacion de prenc, tinc, puc. En gascon medievau, la prumèra persona deu present de l'indicatiu deu vèrbe préner qu'èra prenc (ara preni, prengui; en catalan estandard: prenc, totun, en rosselhonés: preni), tier o tiener/tener: *tiec, *tienc, tenc (ara tiei, tieni, teni, tengui; en catalan: tinc, en rosselhonés: teni), díser: dic (enqüèra viu en gascon mes generaument desplaçat per disi, tanben didi de díder e digui de díguer; en catalan estandard: dic ; en rosselhonés: diui), posc (enqüèra viu en gascon com a poish /puʃ/, mès generaument desplaçat per pòdi, en catalan estandard: puc, totun podi en rosselhonés); sonc (ara son, enqüèra viu, desplaçat per soi, sui, sòi, sò, en catalan sóc, só, sun, sum, son) etc.

LO PRESENT DEU SUBJONTIU

Com lo catalan, lo gascon que comprén dus grans grops de dialèctes: l'occidentau e l'orientau. Lo grop orientau que s'assepara de l'occidentau per un trèit fonetic: En gascon occidentau, la e atòna que's pronóncia /e/ e la a finau atòna /a/ o /o/ o /ə/ de manèra variabla segon lo lòc, mès tostemps distingabla de la e atòna finau.

.

EN GASCON ORIENTAU:

Lo patron deu subjontiu present de cantar en gascon orientau qu’ei similar o identic au patron emplegat en catalan occidentau, dab l’equivaléncia –tz = u

7-gasc. ori: canti o canta o cante, cant-es, -e, -em, -etz, -en.

8-cat. occi (valencian): cante, -es, -e, -em, -eu, -en.

Notatz qu'en castelhonés (Coserans, Arièja, sosgrop sudorientau deu gascon orientau, en contacte dab lo catalan palharés per la linha de crèsta pirenenca), lo subjontiu de cantar que hè::

9-castelhonés:- cant-e, -es, -e, -em, -eu, -enh.

EN GASCON OCCIDENTAU:

Lo gascon occidentau que's caracteriza per ua a finau atòna qui's pronóncia exactament com la e finau atòna (o sia chic o mic com ua e neutra /ə/). Lo grop occidentau deu gascon qu'ei lo simetric deu grop orientau deu catalan. Las duas modalitats - a despieit qui no's troban pas briga en contacte ua dab l'auta- qu'an en comun que son incapablas de distinguir foneticament cante de canta. Qu’ei a díser los patrons 1 e 3 non hèn pas nada diferéncia de pronóncia ni en gascon occidentau, ni en catalan orientau, que serén aquí sonque diferèncias de convencion grafica.

Las medishas causas provocant los medishs efèits, que s'a inventat un subjontiu en –i tant en catalan com en gascon.

Subjontiu present de cantar en gascon occidentau e en catalan orientau

10-gasc.occ: cant -i -is -i, càntim , càntitz, -in.

11- cat. ori.: cant -i, -is, -i, cantem, canteu, -in.

Notatz lo grop -tz finau qu’ei generaument prononciat /t/t en las modalitats oraus deu gascon.

Menin, menina, ponin, penin

2011-10-22T15:42:00.000+02:00

Los portugués qu'an lo mot menino entà díser nin, los espanhòus que disen niño. En gascon, qu'avem lo mot menin (n dentau, fem.: menina) qui ei sinonime de petit. Menin que pòt servir tanben tà designar lo darrèr vadut (en catalan: benjamí) d'ua frairèra, alavetz qu'ei un sinonime mensh trufandèr e mes afectuós d'escarranid o d'escarra-sac.
Menin que s'emplega tanben tà designar lo dit mes petit de la man: lo/eth dit menin. Qu'ei tanben lo cas en portugués: o dedo menino. Lo castelhan qu'emplega un mot aparentat: el dedo meñique.

En aranés, menin no's ditz pas, qu'ei remplaçat per ponin (n dentau, fem. ponina): ponin qu'ei plan sinonime de petit . En aranés, eth dit ponin qu'ei l'exacte equivalent d' eth/lo dit menin aulhors. Ponin e menin que deven èster duas fomas d'un medish mot deu hèit de la confusion de m dab p qui coneishem plan en maine vasco-romanic. D'aulhors lo mot penin qu'existeish en dehòra de la Val. Penin en gascon que designa ua hemna de petita talha, e que s'emplega tanben per designar la darrèra hilha d'ua frairèra. Penin (mot masculin) qu'ei l'escarra-sac au femenin.

Que pòt semblar paradoxau que penin sia un mot masculin tà designar ua hemna o ua nina, susquetot quan penin e hè pensar a un aute mot: penis. Justament, la forma femenina de menin: menina, que pòt servir tà designar lo penis. En gascon, menina qu'ei meslèu reservat tau penis d'un nin, qui's ditz autanplan penin. Menina per penis o penin , aquiu qu'avetz un aute exemple de confusion p/m, hens l'auta direccion, aqueste còp. La confusion no's limita pas au maine gascon, puishque menina e vòu díser "membre viril" (en mots ben catalans) a la franja d'Aragon (cf. Alcover-Moll). Qu'ei probablament un vasco-romanisme (aragonesisme e/o gasconisme?) pr'amor menin, menina non s'utiliza pas aulhors en catalan. La o deu mot aranés ponin que's poderé explicar com un biaish de repulsion deu mot penin-penis.

En gascon d'Armanhac e de Lomanha, menina que designa ua hemna fòrça atjada. Qu'ei tanben lo cas en Lengadòc. Aquiu lo mot que s'a pres un sens especializat. Que podem imaginar d'on vien aquò. Las hemnas atjadas que's hèn mes petitas en agorrudà's.

Menin, penin, ponin: tres formas d'un solet mot. Que soi segur un lector avisat que nse'n balharà ua etimologia documentada.

Post-scriptum 1. Qu'obreishi lo debat de l'etimologia. Menino, menin e lo castelhan meñique que poderén remontar tà unha arraditz *menn sufixada en *menninnu per uns e per l'aute *mennicu. Dus celtismes? Totun, la terminason -ique de meñique que pausa un problèma en castelhan, e un crotzament de menino dab un mot francés qu'ei soent evocat tà explicar-la. Aqueth *menn que poderé arrepresentar l'ètim indoeuropèu *mend : popar, nenet, en irlandés ancian menn que volè díser petit d'animal, cf. X. Delamarre, Dic. de la langue gauloise). *Menninnu que's podó tanben crotzar e/o confóner dab lo latin mínimu tà préner lo sens de petit . Nin e nen (e niño en castelhan) que poderén proviéner de *menninnu per simplificacion, la prumèra sillaba qui 's podó hèr sentir com un possessiu e non com partida deu mot. O mes simplament, nen e nin que poderén viéner deu mot cèlta latinizat ninnus, atestat com nom de persona: ninnos, nennius, nennus, nennicus, ninnius, dab la significacion possibla de macip, vailet segon X. Delamarre (X. Delamarre, Dict. de la langue gauloise). En irlandés ancian nen que volèva díser goja, macipa, segon lo quite Delamarre. N'ei pas impossible que lo sens prumèr deu mot cèlta ninnos sia gojat, fin finala.

Post-scriptum 2 (escriut lo 25 d'octobre). Tà clavar lo debat de l'etimologia, ara que'vs vau balhar las ipotèsis dab las quaus m'estau.

Minimus qu’ei lo superlatiu de parvus (petit en latin), construit a partir de minus. Minimus que vòu díser lo mes petit. Qu’ei plan lo cas deu dit menin : lo mes petit deus cinc dits. Minímo (dab l’accent sus la segonda sillaba) >minin / menin. Menin que volèva díser a l'origina lo mes petit (deus dits, de la frairia), puish que's hasó mes generaument sinonim de petit en gascon. De menin qu'estó format penin per mutacion m/p (dilhèu influenciada peu parelh mair/ pair, ja que lo menin designa LO mes petit de la fraira, e lo penin designa LA mes petita d'ua frairia. Notatz, com anecdòta, que lo mot pair pot èster tractat a vegadas com un mot femenin en gascon: ma pair, sa pair.). L'aranés ponin qu'ei un variant de menin/penin com a sinonim de petit : penin >ponin.

Ara quauques mots sus lo castelhan dedo meñique: Minino var. menino (de minímo) que balhè en castelhan *minico, *menico , per confusion de la terminason deu mot dab un sufix diminutiu -ino qui estó remplaçat per un aute sufix diminutiu, mes popular en castelhan, -ico. La transformacion de dedo minico-menico en dedo menique/meñique que devó èster motivada per ua sòrta de tabó religiós (dedo minico que hè pensar a « de dominico » en latin). La terminason "-que" en lòc de -co que serví simplament tà mascar aquera similitud dab dominico (com anecdòta mes: Menique qu'ei - o qu'èra- ua forma mes correnta deu nom Domenge en gascon).

Los mots gascons nin e nen, e los lors equivalents en las autas lenguas romanicas, que provienen deu mot latin ninnus, variant nennus, com explicat mes haut. Aqueth mot qu'ei un manlhèu deu gau segon X. Delamarre (Dictionnaire de la langue gauloise).

La dita deu jorn: "grans mans non plean lo topin".

2011-10-19T05:42:00.001+02:00

Adonc, que voi aprofieitar de la dita deu dia tà m'apregon(d)ir un punt fonetic essenciau deu gascon: la distincion entre las n velaras e dentaus. Grans mans non plean lo topin.  D'acòrd, que l'èi inventada, aquera dita. Totun, e poderé passar per tradicionau, vertat? En tot cas, qu'ei aquiu sonque tà illustrar lo men devís. Grans mans non plean lo topin. De qué vòu díser aquó?
En gascon, la n finau que pòt èster dentau (on, quin, lo joen, pregon, gran, lo pan, son, man) o velara (camin, gascon, topin, gran, lo pan, lo son, la man). Notaratz que la mea grafia, (d'acòrd, la mes marrida de totas, totun, qu'ei l'oficiau e n'èi pas arrecebut nat mandat tà poder cambiar-la), non hè nada diferéncia enter la n velara e la n dentau. Non m'estenerèi pas sus las arrasons d'aquò, Jan Lafitta qu'ac hasó dejà.

En tot cas, gran en gascon no's pronóncia pas com gran en gascon...e los dus mots n'an pas la medisha significacion. Gran dab n dentau (prononciat grann) qu'ei lo contrari de petit. Gran dab n velara (prononciat grang en gascon e graa, dab un aa leugèrament nasau, en biarnés) qu'ei lo gran (deu blat, per exemple). En lengadocian e en catalan lo problema no's presenta pas pr'amor los dus mots non s'escríven pas parièr. Lo lengadocian qu'a grand e gran, mentre lo catalan qu'a gran e gra. La n velara finau deu gascon que correspón a ua n muda en lengadocian e en catalan, totun aquesta n qu'ei notada en lengadocian (gran), n'ac ei pas en catalan (gra). Au plurau, la n (velara) finau vad muda en gascon com en lengadocian ( grans prononciat /gras/) mentre que reapareish en catalan (grans, omonime de grans, plurau de gran). En cambi, la n qui soa dentau a la fin deus mots gascons qu'ei tostemps conservada en formas pluraus: joens, ans etc (/-ns/)

La n velara finau en gascon (-ng) qu'ei doncas la muda en catalan: en gascon: pan, vin, pin, man, camin, gascon, catalan etc; en catalan: pà, vi, pi, mà, camí, gascó, català etc.
Au plurau, aquesta n vad muda en gascon, a despieit de la grafia e au contrari deu catalan: pans, vins, pins, mans, camins, gascons, catalans. Aquesta n desapareish tanben (o se palatiza) enter duas vocaus: vesin-vesia (en cat. veí-veïna), plen-plea, plia o plenha (en cat. ple, plena), daugun-daugua (en cat. algú-alguna), un-ua, gascon- gascoa (uei lo dia "corregit" en gascona, com catalan-catalana), etc. Lo plurau de ben, plen que hè bens (/bes/), plens (/ples/), e deu costat de Baiona: pleis, beis, dejà escrits atau en manuscrits medievaus de Sent Sebastian.

La n dentau finau qu'ei comuna au gascon e au catalan: gran, pregon, on, quin... A vegadas, la n dentau correspón a ua n palatizada en catalan: an / any, pan / pany. Quauques parlars gascons  qu'ac hèn de manèra semblant: panh, cantaranh. Lo sufix diminutiu -in que's hè en biarnés dab ua n dentau : berogin (g=y), berogina, totun mantuns parlars gascons qu'ac hèn de manèra mes regulara dab n velara: berogin, beroginha. Lo sufix -on que's hè dab ua n velara (dentau en biarnés): petiton-petitonha (en biarnés petiton-ona). La formacion deu sufixe dab n dentau -in, ina qu'ei lhèu un ispanisme. Contrariàment a la n velara, la n dentau qu'accepta la companhia de duas vocaus: joena, pregona, ponina, menina.

Doncas en gascon qu'avem gran qui no's pronóncia pas com gran, ni pan com pan, ni man com man, ni son com son etc. Aus petits que'us agradan los grans: aquesta frasa, escrita atau, n'ei pas briga clara, qu'ei ambigua, que cau vertaderament poder escotar la version orau tà la poder compréner. N'ei pas normau que la grafia introdusca ua ambigüitat qui n'existeish pas briga dens la modalitat orau, aquiu qu'avem absoludament ua reforma de besonh. Los linguistas occitans que's pòden plànher de la multiplicitat de las grafias gasconas. S'agossen hèit lo tribalh correctament, lhèu que no'n serem on èm uei lo dia. Lo problèma qu'ei la norma grafica gascona qu'estó elaborada per letrats francés acostumats a escríver les poules du couvent couvent e a la grafia impossibla deu francés. S'agossem avut un Joan Coromines encargat de fixar la grafia a la debuta de la renavida nòsta...Bon, aquò rai, que coneishetz la sonsaina.

Doncas, continuem.

Man (dab los cinc dits) que's pronóncia donc dab n velara (catalan mà) en gascon. En biarnés, aquesta n qu'ei muda, e lo mot soa un chic com mar /ma/ (l'ocean). Man (fem. mana) dab n dentau que significa esterile: ua vaca mana, ua tèrra mana. Grans mans que vòlen donc díser grans esteriles, grans qui germinaràn pas, qui non daràn pas plantas. Se los grans e son mans, se'n tirarà nada cuelhuda e lo topin que demorarà vueit. Pas arren a véder dab mans granas!

A còps, que's cau saber tornar taus fonamentaus:

Davant Pau, lo planèr que s'ei drin estretit,
Tà que la vila au Gave balhe
L'arrisolet e s'i miralhe.

E lo Gave, arredut, que s'ei tan divertit
A mièja tròta que s'estanga,
Abans de préner mei de ganga

Qu'a lèu hèit, que lo triga en chivau pè-hremant
De codejar los plaps de vinha
Que lo sorelh madura e pinha.

De Lagòr, de Monenh, lo terrèr n'ei pas man,
Vinhatèras que son las còstas,
Cèu, cèu gencèr que son las endòstas.

La planada largant-se e va juntar la mar,
Hanga plorosa que griseja,
E sens barrèra e's perlongueja.

E lo Gave e l'Ador, qui s'an dada la man
-de hus en hus s'espesseish l'assa,
Passejant, aiga tranquilassa

Que hèn la via lissa e l'esquiau deu naviu,
E puish qu'ei la mar, la mar grana,
La gorga verda e sobirana,

La prada, gojats, on lo qui cad n'ei mes viu:
Còpsec los monstres que'u pèishen,
E shens nhaspà'u que l'engoleishen.

Extrèit de Belina de Miquèu de Camelat (qui cau liéger e tornar liéger).
Notatz las arrimas: pè-hremant qu'arrima dab man (n dentau)
E mar dab man (n velara, muda ací, ja que l'estandard emplegat per Camelat ei biarnés).

Post-Scriptum. Lo regent Duplech, deu parçan de Sent Gaudenç, hens lo son diccionari patués (gascon haut-comengés)-francés publicat en 1843, que hè ua distincion grafica enter grân (deu blat, notatz l'accent en la grafia de l'autor) e gran (pas petit). Grân qu'ei acompanhat deus sons derivats: graa (o sia graar, en lengadocian granar), graat (en lengadocian granat, notatz que Dupleish escrivó plan graat e non pas graatch, signe qu'aqueth biaish haut-comengés de prononciar la -t finau ei recent), e graè (graèr, lo lòc on s'i consèrva lo gran). Notatz tanben la n que's pèrd sistematicament enter duas vocaus, com çò d'esperar per ua n velara. Gran (n dentau) qu'ei acompanhat de granet. La règla de la desaparicion de la n intervocalica simpla latina (qui correspón a la n velara finau deu gascon) qu'èra mes sistematicament respectada autes còps, cf. gascoa.
Mes abans, au sègle 16, Pèir de Garròs dens las soas poesias gasconas, que grafiava grann tà non pas confóner lo mot dab l'aute gran. Aquesta solucion qu'estó represa e preconizada de manèra sistematica per Joan Coromines (joenn, cantann, Arann, onn, grann etc) puish qu'estó represa per Jan Lafitta qui l'adobè d'un biaish astuciós en tier en compde l'etimologia (joenn, totun: ond, pregond-pregona, redond-redona, grand-grana dab nd finau = n dentau).

Post scriptum 2: En Cesc de Barcelona que m'a deman(d)at un explic etimologic sus man - mana. L'origina deu mot qu'ei vasco-romanica: *mando. Qu'ei plan conservat en basco: mando dab lo sens de mula. Que'u trobam en aragonés e en catalan pirenenc devath ua forma exclusivament femenina, manda/ mana  (esterila), pr'amor que s'i aplica sonque tà las vacas, las oelhas, lo bestiar, qué, e pas taus grans ni taus terrèrs.

Post scriptum 3: A mes de la n velara e de la n dentau, que m'avèvi desbrombat d'un tresau cas de n: lo hantaume! La n qui no's pronóncia absoludament cap jamés en gascon! Que voi parlar de la n finau de non, de segur. En gascon, qu'auré d'èster no com en castelhan, en aragonés  e en catalan. Totun, linguistas occitans (ben francés, ça que la) qu'an credut hòrt intelligent d'i ahíger ua n, probablament tà evitar que los provençaus  ajan un diccionari de besonh tà compréner lo mot gascon. B'èm urós qu'an pas exigit de'ns hèr escríver gallinòta en lòc de gariòta! Bon, en tot cas, la n finau de non, per drin cretina que sia, non pausa pas nat problèma de comprehension, doncas nat problèma per jo.

Post scriptum 4: joen -autes còps jouen, que pausa un interessant problèma etimologic. S'imaginèssem ua filiacion dirècta a partir de iouene o iovene com lo castelhan joven e lo catalan jove, s'i esperaré ua n velara a la fin de joen, que non dentau. Dilhèu un crotzament dab iuuent(u)>*jouend?

De la h aspirada en gascon

2011-10-12T21:38:00.000+02:00

Ja digoi mantuns còps que non èra vertat l'aspiracion de la f qu'èra un trèt compartit enter basco e gascon. Los bascos n'aspiran pas jamés la f latina. D'aulhors, en gascon pròpi deu bascoat, en Labord e Guipuscoa, la f latina qu'a mes resistit a l'aspiracion. S'escotatz plan atentativament los enregistraments deus dus informadors labordans de l'enqüèsta Seguy-Ravier hèits tà l'atlas lingüistic deu gascon, que poderatz constatar qu'a Urt, disen plan fuelhas e non pas huelhas e qu' a Anglet, enter Baiona e Biàrritz, disen pòrt per hòrt e buelhas per huelhas, signe que la f latina d'aqueths mots n'i ei pas jamés estada aspirada . E, enqüèra mes a l'oèst, l'enquesta realizada peu letrat donostiarrak Serapio Múgica (1854-1941) auprès deus guipuscoans gasconofòns de Passaje (Pasai, Pasaje), au ras de Sent Sebastian, que'ns balha fe-te (que non he-te, ni e-te ni je-te), doncas acerà far e non pas har, enqüèra en las annadas 1920.

Per contra, un trèt plan gascon compartit dab lo basco qu'ei efectivament l'utilizacion de la h aspirada tà marcar separacions enter mots o enter sillabas. En gascon, qu'ei particularament emplegada tà copar o evitar los iatus: gahús (catalan: gaús, lengadocian: gaús, gabús, caús); flahuta com flaguta, flabuta; sahuc (catalan: saüc, lengadocian: sabuc ); lahut (lengadocian: laüt, catalan: llaüt, llagut); e mes vehicle, coherent etc...

Ja digoi tanben la desaparicion de la f latina en mots gascons n'èra pas necessàriament ua consequéncia d'ua aspiracion. Per exemple en mots com e(s)lama, e(s)lor, ahred, ehred (= arred, erred), ahromic (=arromic), l'etapa intermediara d'ua aspiracion de la f qu'ei pòc credibla, las articulacions hl, hr, estant hèra pòc probablas, se non impossiblas. Alavetz, que'm demandi se l'aspiracion h qui remplaça ua f ei vertaderament ua manèra de prononciar la f - com admés generaument- o se n'ei pas meslèu ua consequència de l'amudiment d'aquera f. La fuelha > la *uelha> la huelha??? Com la-aut > la-haut > haut o com hens (sinonim de dens), de relacionar dab lahens=laguens (la + en+ s adverbiau).

Que s'a prepausat la h de haut que poderé èster un germanisme fonetic en gascon. Aquò no'm sembla guaire plausible, pas mes que tà la h de hens. Los dus que provienen meslèu d'aquera articulacion gascona entà evitar los iatus e marcar separacions: la-aut, la-en(s). Que l'amudiment de la f sia un fenomèn anterior a l'aspiracion, que non l'invèrse, n''ei pas l'ipotèsi generaument admesa. Totun, a jo, que'm sembla perfeitament sostienedera. Que poderé explicar los triplets galihòrça (precipici), galòrça (persona grana e drin mauformada) e agalòrça (lheit d'un corrèc) (qui supausi tots tres derivats d'un solet mot pregascon vall + furtia o vall+fortia), (cf galihèrna, sinonim de galihòrça, precipici, e en benasqués galiberna, fossilizat dens l'expression gran coma un galiberna = alto como un monte, qui supausi derivats de vall + i(n)ferna).

Post-Scriptum (escriut lo dissabte 15 d'octobre). Un legedor anonim que'm corregeish a prepaus de l'informador d'Urt en díser que pronóncia plan Huelhas e non pas Fuelhas (a jo que'm sembla audir Fuelhas), per contra qu'ei d'acòrd que pronóncia plan Fòrt e non pas Hòrt. Dens lo devís de l'informadora d' Anglet, jo qu'enteni Pòrt e Buelhas, qui son plan caracteristics deu tractament fonetic basco tà la f latina. Fagu(m) en latin que balhè hau, hag, hai en gascon (fau, fai en lengadocian, faig en catalan), totun pago, bago o fago (segon los lòcs) en basco, e pas jamés hago. La correspondéncia Hondarribia / Fuenterrabia qu'ei faussa etimologicament. La H de Hondarribia n'arrepresenta pas ua antiga f latina, hondarribia que significa passadera de sable en basco. Hondar (sable en basco) n'ei pas briga aparentat dab lo mot gascon hont. L'adaptacion latina Fuentem Rapidum, atestada au sègle 13- qu'ei fantasiosa, probablament devuda a un escribe qui ignorava lo basco - lo gascon qu'èra la lengua administrativa de Sent Sebastian en aquera epòca. Lo fonèm /h/ qu'ei evidentament basquissim e enqüèra plan viu au nòrd de l'arriu Bidassoa, totun n'a pas arren a véder dab la f latina en basco, e aquò qu'ei plan çò qu'èi volut díser.

La Mela que s'a perdut lo blòg

2011-10-11T23:59:00.002+02:00

Aqueste dimars de matin, la Mela qu'agó ua mala suspresa. Lo son blòg qu'avèva desapareishut, desfaçat per Blogger. Per qué? Ua enganada, probable. En tot cas, lo blòg "Ma vida amb ieu, la vida de Mela" n'existeish pas mes. La Mela n'ei tota sangvirada, n'i ei pas per arren e non l'an pas demandat lo son avís ad era, praubina.

Alavetz jo qu'espèri que poderà lèu lèu tornar trobar lo son blòg e que i poderà tornar escríver. Se necessari, qu'organizaram ua peticion tà que google e'ns torne lo blòg de Mela. Un blòg en occitan, aquò n'ei pas com un blòg en francés o en anglés, qu'ei quauquarren de riale e de preciós. N'avem besonh. E puish, lo blòg en occitan de la Mela n'ei pas sonque un blòg en occitan com quin se volha d'aute, qu'ei lo blòg de la Mela. Que n'avem doblament besonh. Los legidors regulars d'aqueth blòg que comprenen çò qui voi díser.

Jo que prometi de recitar pregàrias, quitament en occitan montpelherenc, quan e reaparesca lo blòg de la Mela. Que v'assabentarèi de la seguida.

EDIT: Uei, lo 15 d'octobre, Mela a recuperat son blòg!!!! Òsca!

Deu sèxe deus anjos

2011-10-08T08:59:00.000+02:00

La lengua de Barcelona qu'ei clarament diferenta de la de Montpelhièr, qu'èm d'acòrd. La lengua de Perpinhan qu'ei catalana com la de Barcelona, qu'èm plan d'acòrd. Totun, la lengua catalana de Perpinhan n'ei pas guaire diferenta de la lengua lenguadociana de Sant Pau de Fenolhet. Non podem pas parlar de duas lenguas diferentas aquiu, las diferéncias enter lo catalan de Perpinhà e lo lengadocian de sant Pau que son ben tròp petitonetas, de l'òrdre deus parlars d'un medish dialècte, o lhèu de dus dialèctes vesins. Que son incomparablament mes petitas que las qui separan lo gascon de Pau deu provençau de Marselha. E, segur, que serà van de cercar ua frontèra enter la lengua de Sant Pau e la de Montpelhièr. A Maurin, qu'ei discutible se parlan lengadocian o catalan. La lengua de Maurin n'ei pas significativament diferenta de la de Perpinhan e enqüèra mens de la de Sant Pau. L'anciana frontèra aragoneso-francesa n'ei pas jamés estada ua frontèra enter las lengas pròpias, lo contrari n'ei pas vertat, sonque ua frontèra apenas dialectau. Que serà ua frontèra istorica, psicologica tanben, sus aquò que podem càder d'acòrd, totun, de lengua, non, pas briga.
Que's pòt díser exactament çò medish enter la lengua de Pau e la lengua de Montpelhièr. La lengua de Pau qu'ei clarament diferenta de la de Montpelhièr, b'ei evident. Totun, en Coserans, on s'i parla gascon com a St Guironç e tanben lengadocian com a Labastida, que seré boharòc de cercar ua frontèra linguistica vertadèra enter lo gascon e lo lengadocian. Non n' i a pas nada.
E la frontèra enter catalan e aragonés? Non n'i a pas tanpòc. Se los especialistas de lingüistica non son pas d'acòrd suu traçat d'aquera frontèra linguistica qui assepararé catalan de l'aragonés, l'arrason n'ei simplament qu'aquesta frontèra n'existeish pas dens la realitat. Pas mes qu'enter catalan e lengadocian, ni enter lengadocian e gascon. La frontèra enter gascon e aragonés e gascon e catalan qu'ei mes marcada pr'amor que's confón dab la linha de crèsta pirenenca e dab la linha de la frontèra transestatau. E enquèra...qu'ac cau relativizar, aquò, totun. N'èra probablament pas tan marcada abans lo tractat de Corbeil. D'aulhors, l'afinitat de l'aranés e deu luishonés dab lo benasqués mes que mes, e mes enlà dab l'aragonés tot, e tanben dab lo catalan ribagorçanopalharés, qu'ei enqüèra plan evidenta uei lo dia. L'aranés qu'ei mes pròishe, e non sonque geograficament, deu benasqués e deu catalan ribargoçanopalharés que non pas deu provençau. A la question de saber de qu'ei l'aranés, ua responsa freqüéntament audida per las carrèras aranesas qu'ei "un dialècte deu catalan".

Qu'ei a díser qu'ei plan lo concèpte piramidau de lengua (qui seré un ensemble de dialèctes constituits de parlars), segon las definicions que'n balhan los linguistas, qui cau arrestar de sajar d'aplicar dens la vita reau. Qu'ei inadaptat e inaplicable a la realitat, aqueth concèpte. Que'u cau considerar per çò qui ei vertaderament : sonque ua arrepresentacion teorica, simplificada e per conseqüéncia inexacta, de la realitat. Qu'ei ua aproximacion comòda entaus linguistas, plan segur. Totun, e qu'ac vedem clarament exemplificat en nòste cas, aqueth concèpte qu'ei basat sus de critèris mes que mes ideologics, politics o culturaus, que non sus de critèris scientifics qui, d'aulhors, e son inexistents o en tot cas ni quantificables ni universaus. A mes, aqueth sistèma que't genèra un pialèr de problèmas etics evidents en ierarquizar los parlars, volens nolens. Qu'ei ua impostura intellectuau vertadèra en indusir l'idèa que lo parlar deu prince e deu lingüista au servici deu prince (o de la nacion trionfant) e seré ua lengua, mentre que lo pacan, en parlant la lengua de la soa comunautat, e parlaré quauquarren qui seré ua varietat inferiora, un "petit dialècte" o ua marca folclorica qui non cau pas tolerar a l'escòla e qui podem véder a desaparéisher shens nat arregret puishque, en morí's, que deisharà plaça neta entà la lengua deu prince.

Aquera simplificacion pròpia de la teoria linguistica qu'ei comparabla a ua auta simplificacion: la qui reduseish las colors de l'arcolan de Sent Martin a sonque sèt. Assajatz de hicar ua frontèra arrasonada enter lo jaune e l'irange sus l'arcolan: impossible. Assajatz de hicar ua frontèra arrasonada enter l'irange e l'arroge: impossible. Per tant, l'arroge n'ei pas la medisha color que lo jaune, en tot cas en la nòsta cultura. Ni tanpòc l'irange jaunàs be serà la medisha color que l'irange arrogenc! Los fisicians que ns'asseguran lo nombre de colors de l'arcolan que i ei guaireben infinit.

Totun, que i a ua diferéncia de las màgers enter la simplificacion lingüistica e la cromatica: contràriament au sistèma deus lingüistas, la simplificacion cromatica non genèra pas nat problèma etic.

Imaginatz ua segonda un arc de Sent Martí dab sonque sèt bandetas de color, cada ua d'ua soleta color distinta de las 6 autas, e pas arren d'aute enter eras...E seré triste, estranh e dab chica realitat, vertat? Qu'ei precisament lo hat qui mantuns deus nòstes lingüistas e volerén tà las nòstas lenguas arromanicas.

Discutir se lo gascon ei ua lengua diferenta o non de l'occitan qu'ei com discutir deu sèxe deus anjos. En món reau, aquera discutida n'a pas nat sens.

Capitar n'ei pas capitar

2011-10-05T06:31:00.000+02:00

En la lista de discussion parlar occitan, ua colistaira que demandè, quauque temps a, quin e calèva arrevirar " je n' arrive pas à faire quelque chose" en occitan. Ua responsa qui'u hasón qu'estó: arribi pas a far quicòm, capiti pas de faire quicòm. Aquesta responsa que'm pausè un doble problèma en gascon. Prumèr, lo sens de capitar, e que'm disón qu'èra tanben lo cas en provençau, n'ei pas aqueth en gascon. Capitar que vòu díser entamiar (ua tasca, un ahèr)... . Emplegar capitar de dab aqueth sens d'arribar a qu'ei un lengadocianisme. Segond, arribar a dab aqueth sens d'abastar a, d'escader-s'i a n'ei pas clarament exemplificat ni dens Palai ni dens lo diccionari de Per Noste. Que'm pensi los de Per Noste que devèvan considerar aquesta expression com un gallicisme. En tot cas, que semblan evitar-la a tot hòrt. Los de la lista que'm convençón de que, de gallicisme, l'expression arribar a non n'èra pas briga.

E puish Domergue Sumien que s'exclamè - en ton de balhar leçons- que calèva evitar d'emplegar mots de significacion o d'usatge non generau en occitan. Que'm sembla drin complicat, aquò. No'm sembla pas briga aisit ni justificat d'empachar un lengadocian d'emplegar expressions ben lengadocianas com capiti de faire quicòm, ni un gascon d'emplegar expression ben gasconas com que i poish plan abastar o que m'i escadi (a har quauquarren) (ni lo quite Domergue Sumien d'emplegar l'expression totaument incomprehensibla -per perfieitament corrècta qui sia- de lenga forestièra), dab lo pretèxte qu'aqueras expressions non son pas d'usatge universau o de bon compréner per tot lo maine occitan. Prumèr, los lengadocians, quan e parlan un bon lengadocian, que parlan un bon occitan. E los gascons, quan e parlan un bon gascon, que parlan un bon occitan tanben. Segond, que soi totaument ignorant de la manèra de díser las causas en dehòra deu gascon. Non poish pas apréner totas las varietats de l'occitan tà saber quin e s'i disen las causas, non m'i escaderèi pas, qu'èi dejà pro de tribalh dab lo gascon. En tot cas, en gascon contemporanèu, forestièr non vòu pas díser estrangèr, e horastèr, segon Palai, qu'ei sinonim de forestièr (de l'ahorèst) , enqüèra que, se non m'engani pas, Camelat utiliza horastèra tà qualificar ua oelha qui s'ei perduda en s'anar divagar en dehòra deu tropèth (hens Belina).

L'occitan commun que demora ua lengua d'inventar. Qu'ei la tasca deus lingüistas, aquò. Que s'i hiquen s'ac vòlen! Jo qu'ac prometi solemnament: que'm botarèi a apréner l'occitan comun quan i aja ua gramatica e un diccionari generau de la lengua occitana segon lo parlar de l'occitan comun ...se soi pas mòrt abans. En atendent, que continuarèi d' apréner e de practicar lo gascon tà alindar lo men occitan... e pro.

Doblons o...mes!

2011-10-03T04:00:00.000+02:00

Que vedom doblons qui non n'èran pas, adara que voi parlar de doblons generats peus gallicismes gascons - o mes generaument occitans - soent en provocar la restitucion o la creacion de mots considerats com mes occitans o mes gascons.

En gascon, los mots qui acaban per -èu que son plan soent gallicismes: drapèu, nivèu, burèu, tablèu...

Drapèu qu'a un sinonim plan gascon enqüèra viu: bandèra o melhor banèra. Lo pòrtadrapèu que's ditz en bon gascon lo banerèr (Palay). Aqueth mot banerèr - prengut a tòrt per un derivat de banh- qu'ei emplegat a còps, e a tort, tà designar la pèça cavada de la cosina on i cola l'aigua tà i poder netejar los plats. Banerèr qu'ei anormau dab aqueth sens, que'u cau preferir aiguèr. Com a sinonim de banerèr, Palay que nòta banderolèr, de banderòla. Totun, que caleré arreservar banerèr entau pòrtadrapèu e banderolèr tau qui pòrta ua banderòla.

Nivèu qu'ei un gallicisme hòrt corrent trasvestit en mot occitan (lengadocian nivèl, provençau: nivèu). Lo mot genuinament gascon qu'ei nivèth / niuèth (deu latin nivellus). Nivelar qu'ei tanben un manlhèu, lo mot genuinament gascon qu'ei niverar / niuerar. Los mots gascons que son atestats en la lengua anciana, pas los gallicismes. Totun, aqueths gallicismes que son corrents pertot.

Burèu n'ei pas emplegat en aranés, que'u prefereishen lo mot oficina, com en espanhòu e en catalan. Oficina qu'ei un mot pan-romanic, que hè partida deu lexic occitan, qu'ei evidentament plan mes beròi que non pas burèu. Totun, burèu qu'ei d'usatge corrent en gascon de França.

Tablèu n'ei pas tanpòc emplegat en aranés, que'u prefereishen pissarra, adaptacion de l'espanhòu pizarra qui a la medisha significacion. Pissarra - pizarra qu'ei un mot d'origina basca: dilhèu, segon Rodríguez-Navas, de pizca arria, literaument la petita pèira, o meslèu, segon Coromines, de laptiz-arri, laptiz: mot basco derivat deu latin lapidus qui significa pèira e arria qu'ei la pèira en basco. Pissarra estant d'origina basca, qu'ei un mot hèra mes gascon que non pas tablèu.

E puishqu'èm a l'escòla: caièr? Un aute gallicisme, plan segur! Totun, quasèrn / quadèrn, creat tà remplaçar caièr, que sembla plan èster un castelhanisme (cuaderno). Lo mot quadern n'apareish pas en catalan abans lo sègle 17, çò qui suggereish un manlhèu. Totun, non seré pas impossible qu'un mot semblant existisse en occitan ancian. En efèit, lo mot genuinament catalan que semblè èster cohern (atestat au segle 14, dab la h muda), que deu remontar tà un *cosern, de medisha arradic que cuaderno: lo latin quadernu, forma mes recenta de quaternu (lo quart), allusion au hèit que las planas deu caièr èran hèitas de huelhas plegadas en quate o que lo quadèrn avèva sonque quate pajas. En francés, lo mot carnet qu'ei ua forma diminutiva vienguda deu medish mot mentre l'etimologia de cahier qu'ei mens clara e enqüèra debatuda. Non sèi pas si lo mot quasèrn ei directament atestat en occitan ancian. En tot cas, n'ac ei pas en gascon. Non sabem pas se los nòstes davancèrs e utilisavan quadèrns / quasèrns...totun, qu'èm segurs qu'utilisavan sistèr(n)s, mot plan gascon, aqueth, qui remonta tau latin sisternu. Qu'ei a díser la huelha deu caièr gascon n'èra pas plegada en quate partidas, senon en sieis. Aquò non vòu pas díser que sistèrn no'i podèva pas convíver dab quadèrn/quasèrn, plan segur, totun que nse'n manca la pròva. En gascon literari, las duas formas quadèrn e quasèrn que son emplegadas en concurréncia segon l'esquèma de càder/càser, créder/créser, véder /véser, vàder/vàser, etc, etc. Un doblon de tip dialectau: quadèrn / quasèrn en gascon! Be hè desòrdre, aquò, per un neologisme! B'ei pecat lo mot deu gascon ancian sistèrn o ua adaptacion modèrna shistèrn non sia pas estat arreviscolat com sinonim de caièr, en lòc de l'adopcion un shinhau rapida d'un doblon morfologic! Totun, caièr qu'ei d'us plan corrent pertot. Que l'utilizan a l'escòla aranesa. Que'u podem predíser ua vita tan larga com la de la lengua medisha.

Shebit, shibit-shibit, shibiu-shibiu, shiu-shiu, xiu-xiu: shebitejar, xiuxiuejar.

2011-09-27T05:00:00.000+02:00

Los gascons e los catalans, quan e murmuran o parlan enter pòts, que’s prenen per ausèths. Lo gasconisme (e gasconissim) shebitejar (curiosament grafiat chebitejar per l’equipa de Per Noste, mès la grafia deu mot en occitan oficiau qu’ei plan dab sh: shebitejar) que vòu diser parlar enter pòts, parlar baish tà non pas èster entenut. Lo/eth shebit (tanben shebitei en occidentau) qu’ei l’efèit de shebitejar (o shebitar). Ua auta forma deu mot shebitejar qu’ei shibitejar, lo sens qu'ei lo medish, e lo mot corresponent qu’ei lo/eth shibit-shibit, sinonim de shebit.

La fonetica de shibit-shibit que hè pensar hòrt au shiu-shiu deus ausèths, e de fèit shibit-shibit que’ns mia aisidament tà shibiu-shibiu, sinonim de shiu-shiu. La relacion enter shibit-shibit e shibiu-shibiu que hè pensar a la qu’existeish enter petit e petiu, polit e poliu : qu’ei possiblament un doblon qui poderé viéner de l’airau deu Pirenèu Centrau on s'i rencontran gascon orientau, aragonés e catalan. En gascon haut-coseranés com en aragonés, la t finau après ua vocau que vad soent semi-vocalizada en u /w/. En gascon deu Haut-Coserans, qu’avem atau petiu, poliu e, mes locaument (en castelhonés), cantau per cantat(z) e cantarau per cantarat(z), etc.

En tot cas, uei lo dia en gascon, lengua de gran precision com ac digom mes d'un còp, lo shibit-shibit qu’ei lo hèit deus òmis, mentre lo shibiu-shibiu qu’ei lo hèit deus ausèths. Ua auta forma deu mot shibiu-shibiu qu’ei lo shiu-shiu qui’s ditz tanben en catalan : (el) xiu-xiu. En catalan, xiu-xiu qu’a plan lo sens deus mots gascons shiu-shiu e shibiu-shibiu; totun, qu’a tanben lo de shibit-shibit. Qu’ei a díser xiu-xiu que's pòt aplicar indiferentament aus ausèths (en gascon: shibiu-shibiu, shiu-shiu) e aus òmis (en gascon: shibit-shibit, shebit). Lo mot fraire de shibitejar / shebitejar qu’ei xiuxiuejar en catalan. Xiuxiuejar qu’a exactament lo medish sens que shibitejar /shebitejar, qu'ei a díser que contràriament au mot xiu-xiu, lo vèrbe qui’n deriva no's pòt aplicar aus ausèths, que concerneish sonque los òmis e, per extension e de manèra figurada, los arrius, los torrents..., exactament com shibitejar /shebitejar en gascon.

L’origina de shibit-shibit, shibiu-shibiu e shiu-shiu (xiu-xiu) qu’ei solide ua onomatopèa qui imita lo piuladís deus ausèths, com cui-cui e piou-piou en francés. Totun, dab la repeticion de la consonanta sh, los mots gascons e catalans que pòden evocar tanben lo shebit e shò, shò, drin com chut dens lo mot francés chuchoter.

PS Las vocalisas deu tord (Turdus philomenos) :

Doblons qui no'n son pas

2011-09-25T13:32:00.003+02:00

Qu'ei causa sabuda lo gascon que presenta ua evolucion arremarcabla per arrapòrt au latin e a las autas lenguas d'òc. La prumèra, la mes unica, la mes caracteristica e ua de las mes antigas, qu'ei lo hat deu ll latin: castèth, casterar. Aquera transformacion qu'ei en generau hèra previsibla e hèra regulara. Las autas caracteristicas non son pas tan regularas, per exemple la simplificacion de nd en d : pregon o pregond, demanar ( enqüèra viu en Aran, descaçat per demandar pertot aulhors, antigament domanar e demanar, lo doman qu'èra emplegat en los manuscrits medievaus tà voler díser la demanda, la requèsta en gascon d'uei), etc.
La pèrta de la n intervocalica qu'ei tanben drin anarquica en gascon: ua, garia, haria, vesia, cosia, totun hagina, cosina / codina, gascona -autes còps gascoa, corona/coroa, cadena/cadia/cadea etc...
E çò de geniau: d'aqueth anarquisme morfologic, lo gascon que te n'a sabut tirar subtilitats qui 'u son pròpias. Per exemple, en gascon, que podem de tira distinguir cosia de cosina, com en catalan cosina de cuina. Las autas modalitats occitanas n'ac saben pas hèr, ça'm sembla. La cosina de la cosia que vad: la cosina de la cosina (en cat.: la cuina de la cosina)...Aquiu l'occitan non gascon que manca de mots.

Un aute exemple: la forma antiga e plan gascona d'abandonar, abandoar, qu'a subrevivut dinca uei lo dia. La generalizacion de la forma en -onar, abandonar, dab lo sens de deishar, n'a pas sancerament acaçat la forma antiga. Abandoar e abandonar n'estant generaument pas sinonims, la convivéncia deu doblon que's podó hèr locaument. Abandoar que pòt voler díser breçar, breçolar (Lavedan), soar las campanas a bran (Luishon) e l'abandoadèr qu'ei un apèr deu dalhaire a Gèdra. D'aqueras definicions, que podem dedusir qu'autes còps abandoar non significava deishar. Que significava meslèu provocar un moviment continu d'oscillacion. En breçant lo nenet, en hèr soar las campanas com en dalhar, lo gascon qu'abandoava. Que supausi bandon que devè aver, en gascon d'autes còps, lo sens de costat, d'estrem. En catalan, banda qu'a enqüèra aqueth sens, enter autes.

La mutation f>h qu'ei tanben anarquica en gascon, qu'ac sabem plan. Enqüèra que plan generau, ne concerneish pas tostemps los medishs mots pertot. Aufrir/auherir, huelha/fuelha, confóner-con.hóner, que trobam un chic de tot dab la f gascona. E enqüèra un còp, lo gascon que sap aprofieitar d'aquera diversitat de formas tà i aportar nuanças de las subtilas.
Per exemple, au mot florir de l'occitan, lo gascon que hè correspóner lo doblon eslorir e florir. Eslorir e eslor qu'an plan totas las acceptations deus mots occitans corresponents florir e flor, mentre florir e flor qu'an prengut ua acceptacion mes restrictiva en çò nòste. La confitura guardada a temperatura ambienta en condicions non esterilas qu'ei rapidament guastada per l'eslor (e non pas flor en gascon d'uei), que's vad eslorida, e non pas florida, que s'esloreish, no's floreish pas. De la pradèra au mes de mai, que's pòt díser indiferentament qu'ei eslorida o florida. Totun, l'usatge literari contemporanèu qu'a tendéncia d'emplegar flor e florir en aqueth cas. En gascon, un manuscrit eslorit n'ei pas necessàriament un manuscrit florit, ni vice versa. Un manuscrit eslorit qu'ei un manuscrit minjat per l'eslor, mentre díser d'un manuscrit qu'ei florit, qu'aludeish a la qualitat deu contiengut.

Notaratz en passar que l'amudiment de la f deu grop fl (flor >lor, elor, eslor, flama>eslama) e de fr (fred> red notat hred , arred notat ahred, erred notat ehred) en gascon non devó pas passar per ua etapa d'aspiracion de la f. Sajatz d'aspirar la f de flor e compreneratz çò qui voi díser. Mès aquò qu'ei ua auta istuèra.

Tà clavar, que voi mentàver lo doblon blu e blau, tots dus derivats deu germanisme francic blao. Blau qu'ei la forma mes anciana, mentre blu qu'ei un gallicisme. Totun, aquiu tanben, blau e blu qu'an significacions ben distintas en gascon d'auei. Blu qu'ei la color, blau qu'ei lo mac. Aqueth blu que non t'està plan e aqueth blau que non t'està plan non vòlen pas díser çò parièr. L'adopcion de blu qu'a ua utilitat evidenta dens la lengua, n'i ei pas demorat ni per escàs ni tà hèr francés.

.

Guardar e güeitar...nham!

2011-09-22T05:02:00.000+02:00

En gascon, guardar (var. güerdar) e güeitar (var. guaitar, argüeitar, aueitar...) que son chic o mic sinonims. Que pòden voler díser susvelhar, conservar e espiar. Los dus mots que son d'origina francica (germanica). Notatz que, tà díser espiar en occitan nongascon, qu'emplegan meslèu agachar. Aqueth mot qu'ei completament incomprehensible peus gasconofòn(e)s. Quin e voletz que poscam endevinar qu’agachar ei un variant “dialectau” de güeitar, qui vòu díser espiar?

De tot biaish, la correspondéncia enter los mots gascons e los de l’occitan deus linguistas n’ei pas tostemps evidenta.

Que vse’n balhi dus exemples.

Quan ua regenta aranesa comanda aus sons escolans de guardar era pissarra, çò qui’us demanda qu’ei d’espiar lo tablèu e non pas de’u conservar. En aranés, com en hèra d’autes parlars gascons, guardar qu'ei lo mot corrent tà díser espiar. Lo mot aueitar (forma sudorientau de güeitar) que i ei coneishut tanben, totun n'ei pas d'us tan corrent en la val. Aueitar, e non pas espiar, qu'ei emplegat en sudorientau en concurréncia dab guardar.

E quan Pèir Morà e ns'explica dens l'introduction deu son diccionari tot en gascon que pensava guaitar ua fluiditat lingüística en aplicant tau o tau règla, aquò non vòu pas díser que pensava contemplar la dita fluiditat, plan segur.

Se guardar e güeitar e son plan sinonims, totun que i a prioritats de significacion qui pòden variar segon los parlars. N'avem un beròi exemple dab guardar en aranés, mès cada parlar qu’a las soas preferéncias d'usatge. Alavetz, quinas e'n son las preferéncias en la koinè gascona (qui dic en men nhirgo : gascoinés) ?

Espiar que correspón plan a espiar en lengadocian e en catalan septentrionau, o sia agachar en la lengua occitana deus linguistas.

Quan l'espiar ei insistaire o a cercar detalhs, qu'emplegam mirar. Tanben que’ns miram quan e’ns contemplam en miralh.

Las significacions mes correntas de guardar que son conservar, preservar com en las autas lenguas vesias.

Lo sens mes corrent de güeitar qu'ei susvelhar (lo tropèth, los nens), hèr atencion, e qu'a tanben lo sens d’espiar a l’esconut. L'expression occitana mèfi! que pòt èster arrevirada en gascon per güeità't! var. guaita-te!!

Qu’avem tanben aquera interjeccion au còp plan enigmatica e plan gascona : uèra! ueratz! (o güèra! güeratz!) ! Qu’ei a díser: mira! miratz! Ueratz (güeratz) seguit per un mot que vòu tanben diser quaucòm com aquiu qu’avetz…: ueratz la nòvia com e ditz la canta. L’etimologia d’aqueth uerar/güerar n’ei pas guaire clara. Lo Lespy-Raymond suggereish que posca venir de güerdar, variant de guardar. Non soi pas completament convençut per l’argument. O mes exactament, l’istuèra non deu pas èster tan simpla, pr’amor de l’existéncia de las formas cortas uè, uatz (var. güè, güatz), de medish sens e qui s’emplegan de la medisha manèra que uèra, ueratz. Uè, uatz que son presentats peu Palay com de formas imperativas de véder. Qu’ei pòc credible, aquò, ça'm sembla. Alavetz , que supausi lo gascon ancian qu'avèva un vèrbe derivat de uelh, quauquarren com *olhar/ *uelhar, (cf. cat. ullar, cast. ojear, gasc. ulhada, uelhada) tà díser espiar, mirar. Que’s devó morir, acaçat e remplaçat peu germanisme guardar. Totun, las formas de l'imperatiu de *olhar / *uelhar que's son fossilizadas dens aqueras interjeccions plan tipicas qui hèn que los gascons... e son tostemps gascons, diumedau! Las formas cortas uè e uatz que poderén viéner de *olhar e las largas: uèra, ueratz, de *uelhar. Las evolucions foneticas un pòc complicadas de cap tà uè, uèra e ueratz que podón èster facilitadas au còp per la desaparicion deu vèrbe corresponent e, efectivament, per atraccion de, o crotzament dab, las formas imperativas güèrda, guerdatz. Totun, que n’i manca la prumèra persona deu plurau en aquesta conjugason de l' imperatiu de *olhar/*uelhar! Be la devem trobar fossilizada dens l’expression nham! Nham qu'ei sinonim de vedem! (=vejam!). L'evolucion de *olham tà nham, aquiu, non pausa pas nat problèma fonetic, que crei. Los linguistas que'm corregiràn, senon. Uè, nham, uatz...Qu'an devut véder a passar sègles e sègles, aquestas formas verbaus deformadas peu briu deu temps!

En tot cas, jo que m'estau dab l'expression sud-orientau aueitar lèg (aver un lèd espiar) apresa de la lectura de las novèlas de l'escrivan d'expression coseranesa Joan Pau Ferré. Aqueth « aueitar lèg » que m’encanta.

Un shinhau de consideracion tà un shinhau.

2011-09-20T21:19:00.000+02:00

Ja sabetz qu'en gascon avem mes d'ua expression tà díser un pòc: drin, un chic, un shinhau etc. Que'm soi interessat a shinhau, en constatar qu' aqueth mot non sòrt de l'airau deu gascon orientau ( Coserans, Aran, Comenge e Quate Vaths, que crei) sonque... peu sud, per la cadena deus Pirenèus. Shinhau qu'ei la continuacion gascona deu mot aragonés sinyal. En aragonés, sinyal (mot masculin: o/el sinyal, e non pas femenin com en castelhan: la señal), que vòu díser la marca, la traça (per exemple la traça qui deisha ua bèstia en passar). Qu'a tanben lo sens, mes modèrn(e), de senhau.

L'expression un senyal que s'emplega tanben en Aragon tà díser un pòc (o sia: ua traça), segon Coromines.

Lo regent comengés Duplech, autor d'un lexic gascon (comengés) - francés adobat tà ensenhar lo francés aus sons escolans gasconofòn(e)s (editat en 1843), qu'arrevirava "chignaou" per ...nombril. Lo melic qu'ei plan la marca o la traça deu cordon qui t'arreligava dab la mair, vertat? Qu'ei hòrt probable lo mot gascon shinhau qu'avèva a l'origina exactament la medisha significacion que l'aragonés sinyal, qu'ei a díser traça, marca. En gascon, lo mot qu'ei cadut completament en desús. Que demora, uei lo dia, sonque fossilizat en aquesta expression un shinhau.

En son obratge consacrat a l'aranés, Coromines que'ns precisa aquesta medisha expression s'arretròba conservada en daubuns parlars d'Itàlia, çò qui deisha pensar qu'en los Pirenèus, l'expression poiré remontar a la colonizacion romana a l'origina deu vascoroman.

PS: Puishqu'èm a parlar d'ua expression tipica deu gascon orientau, anatz escotar "Era votz dera Montanha", las emissions en gascon de Ràdio-Coserans, aquò que'vs cambiarà un shinhau de las vòstas emissions acostumèras. Que hèn gòi, los de Ràdio-Coserans. Qu'an un parlar naturau dab l'accent deu país. Picatz aciu.

Diccionari ortografic, gramatical e morfologic de l'occitan

2011-09-17T07:03:00.001+02:00

Nòstes amics los occitans - enfin, que volèvi díser los occitans-qui-parlan-l'occitan-segon-los-parlars-lengadocians, los lengadocians, qué- qu'an sòrta: qu'an per fin un diccionari ortografic, gramaticau e morfologic de la lor lengua (non m'agrada pas lo mot dialècte qui non correspón pas a la mea vision deu món). Aqueth obratge monumentau qu'ei estat apitat per dauna Josiana Ubaud.

Enquèra que la consultacion d'aqueth obratge e posca indusir pècas d'ortografia en gascon pr'amor de las particularitats deu lengadocian (prene per préner, chuc per suc/shuc, etc...), lo beròi òmi que i trobarà un gran interès en consultà'u, estosse gascon o non, lexicograf(e) o non. Totun, n'esperetz pas las indicas sus la significacion deus mots. Que'vs calerà acontentar de la lista, e punt. La rèsta serà per mes tard, supausi.

Aqueth diccionari estant lengadocian, lo títol principau de l'obratge, Diccionari ortografic, gramatical e morfologic de l'occitan qu'ei pro inexacte e enganaire: qu'ei un diccionari d'UN occitan: lo lengadocian, e non pas de l'occitan. Qu'ei ja enòrme, puish que contien haut o baish cent mila entradas (enfin, potenciaus, las entradas, que m'avetz comprés. Lo tribalh mes gran que demora tà hèr). En comparar ua lista lexicografica de mots gascons començant per la letra a dab la lista corresponenta de dauna Josiana, que hèi l'estima, a vista de nas, que i caleré hornir dilhèu vint o trenta mila entradas mes s'i volossem aplegar tots los mots deus dus maines lingüistics lengadocian e gascon. Non soi pas a parlar de doblons evidents com abadial / abadiau, segur, senon de mots com, per exemple: abaishalenga, abalot, abalotà's, abalut, abalutar, abambar, abanderar, abandoar, abarcalh, abarquèr, abarreis, abarrir, abarroar, abarrotar, abastoar, etc, etc, e tots los sons derivats en -aire, -at, -ada, -adís-, -ader; etc, etc, e ua montanha d'autes mots gascons qui son logicament tots absents d'aqueth diccionari.

L'utilitat practica d'aqueth diccionari peus gasconofòn(e)s qu'ei particularament evidenta per çò qui tanh aus tèrmis scientifics e aus neologismes en generau. Totun, las entradas toponimicas que seràn mensh convienentas per duas arrasons. La prumèra qu'ei los toponims gascons n'i son pas tròp plan arrepresentats. Que n'i a, clar. Totun que n'i mancan quauques-uns qui m'aurén agradat d'i véder. Notatz plan que soi hòrt content d'i apréner que Palaiseau e's ditz Palaiseau e qu'Orsay s'arrevira per Orsay. Totun, que'm seré estat plan mes utile de saber, per exemple, quin e cau escríver "Pays de Buch" en la lengua pròpia d'aqueth país: País de Bug, Buig, Bush (non, pas lo Jòrdi, hilh de pica), Buish, o Buch? En tot cas pas País de Buc com ac estó prepausat erronèament per l'equipa deu diccionari de Per Noste. La segonda rason: los noms de vila gascons, contràriament aus lemosins, que i pareishen en generau devath ua forma mes "lengadocianizada", perdon peu neologisme, que non pas gascona : Sant Gaudenç, Sant Guironç i remplaçan Sent Gaudenç, Sent Guironç... La vila basca de Sent Sebastian, a l'edat miejana, que's disèva plan viele de Sent Sebastian (que non de Sant Sebastian), en bon gascon, segon los archius guipuscoans de l'epòca (tots en gascon, per exemple, aqueth de 1304). Dens lo diccionari de dauna Josiana, Banhères de Luishon que vad Banhèras de Luishon. Aquò rai, los lengadocians qu'an perfeitament lo dret de "lengadocianizar" los toponim(e)s gascons e l'obratge qu'ei un diccionari de lengadocian. Totun, las formas pròpias deus lòcs gascons que i aurén podut èster ahijudas aquiu tanben, a costat de l'adaptacion lengadociana.

Qu'èi avut lo plaser de constatar Maremne  que i ei estat correctament ortografiat dab ua e finau e non pas dab ua a. Qu'a deishat d'èster transsexuau, per fin. Òsca! Totun, Coserans que s'i a perdut la s finau, malaja! Aquesta pèca que's tròba dejà dens lo diccionari de Per Noste. B'ei vertat lo mot Coserans que presenta un tracanard : la s finau no's pronóncia generaument pas en gascon contemporanèu! Coserans que's pronóncia popularament /Coserann/, mes soent que non pas /Coseranns/ ( /-ns/ com dens la forma plurau de joen: joens). Totun la s que demora tostemps notada, segon la tradicion e l'etimologia (Conserannes), qu'ei atau. Qu'ei un cas hòrt semblant au de tostemps qui, en gascon contemporanèu, e's pronóncia /tostemm/, exactament com la forma verbau tostem! (de tostar). Brembatz-vos de "Tostem, tostem, tostem, gascooooooons!" qui ei la frasa consacrada en hèr las tostadas de l'esdejuar.

Dauna Josiana qu'ei mes arreputada per los sons tribalhs lexicografics e etnobotanics que non pas per la soa vision geopolitica. Que'u perdonaram donc de situar Betleèm en Jordània.

Qu'èi avut ua gran suspresa en liéger que h n'ei jamés emplegat...(que citi:) "a l'iniciala en lengadocian, levats noms estrangièrs". Efectivament, n'èi pas trobat en aqueth diccionari toponim(e)s gascons com Hagetmau, Sent Helix, Herran o La Hitèra...totun, dauna Josiana no'ns ditz pas quin e cau díser, en occitan, aqueths mots "estrangièrs". Qu'ac demandarèi au Yann Lafita, lol.

En realitat, l'òbra qu'ei enòrma, que hè gòi e qu'a trobat la soa plaça dens la mea bibliotèca. L'unica causa que m'a reaument tahurquejat qu'ei la partida introductiva longassa, pesuga, e escriuta...en francés. Perqué en francés e non en lengua d'òc? L'autora l'agosse escriuta en occitan, e, perqué non, en la modalitat oficiau de l'occitan, se non en nòste gascon, qu'auré evitat d'emplegar aqueth mot òrre de "francisme". Remplaçar "gallicisme" per "francisme" en francés, qu'ei com emplegar lo mot "condrechador" per "corrector" en occitan, enqüèra que l'autora hè ua distincion plan personau enter gallicisme e francisme. Tà hè'c brac e s'èi plan comprés, un "francisme", segon dauna Josiana, qu'ei un gallicisme qui l'autora tròba desagradable e inutile. Per exemple, blu o blue que't hè un gallicisme hòrt digne en italian o en anglés, mentre en occitan, praubòt, que cad dens la categoria maudita deus "francismes", qu'ei a díser, en nhirgo emplegat per l'autora, la deus gallicismes indignes e inacceptables. Totun blu en gascon n'ei pas briga arressentit com un gallicisme peus locutors, pas mes qu'en anglés o en italian. Au sègle 21, la filiacion de blu dab lo mot francés non sembla pas sautar a l'uelh deu pacan. Blu que hè plan partida deu lexic de la lengua occitana oficiau, qu'ensenhan lo mot en las escòlas aranesas. Escrivans de nòste com Lapassada, Manciet e hèra d'autes que l'emplegan. A mes, blu que i conviu hèra plan dab blau, cadun dab ua significacion distinta de l'auta. Alavetz, non soi pas convençut que la lengua i ganharé en claretat e riquessa de nuanças dab la disparicion de blu au profieit de blau. En tot cas, lo mot "francisme", en lengua francesa, n'a pas briga la significacion qui'u prèsta l'autora. Per sòrta, aqueth mot francisme non figura pas dens la lista deus mots occitans d'aqueth obratge. Totun, n'i son pas tanpòc los mots gallicisme e francesisme, e aquò b'ei pecat! Arrai! Qu'esperaram dab impaciéncia la segonda edicion ...o melhor enqüèra tà nosautes, la version gascona.

Per quan un diccionari ortografic, gramaticau e morfologic deu gascon? Ja seré òra, ja!

Josiana Ubaud, Diccionari ortografic, gramatical e morfologic de l'occitan Dictionnaire orthographique, gramatical et morphologique de l'occitan. Casa editoriau "Trabucaires" (Canet de Rosselhon, 2011). En venta en totas las librerias deu país, e en las librerias granas de venta  online de França e d'Espanha.

PS1. Un legedor anonim que m'entressenha e que'm corrigeish sus la grafia de País de Buc dens un comentari ací-dejós. Mila excusas tà l'equipa deu diccionari de Per Noste. En tot cas, qu'ei pecat que lo mot non sia dens la lista de dauna Josiana.
PS2 (escrit lo 24 de seteme). Un auta legedora, pas briga anonima aquera, e drin mosquilhosa, que m'enviè un mèl hòrt aimable, enqüèra qu'un shinhau gasconofòb(e), tà'm díser, enter autas causas, que lo mot gallicisme i èra plan en la soa lista. E que n'aprofieita tà m'ensenhar un mot qui'm sembla plan beròi: asenada. Totun, asenada, aquò n'ei pas gascon. Qu'èi cercat en tots los mens diccionaris gascons, n'apareish pas dens nat. Qu'endevini que serà ua especialitat culinària regionau, ua sòrta de tapenada provençau de puç d'aso dab plantas mediterranèas. Enfin, qu'ac supausi. En tot cas, qu'èi verificat dens lo diccionari de madama Ubaud, lo mot asenada que i ei plan present e madama Ubaud que'u m'escrivó plan com cau. Well done, madama Ubaud! Mercès hèra per la vòsta contribucion ad aqueste blòg !

PS3 (escrit lo 2 d'octobre). Dens un messatge deishat suu sit Gasconha.com, Domergue Sumien que i escriu: "... Lo centralisme francés que tua drin a drin las personalitats culturaus de las regions e deus parçans qui hèn l'arquitectura territoriau d'Occitània en generau e de Gasconha en particular. Lo País de Bug qu'ei un parçan hèra ancian. Qu'ei de dòu har de véder l'incultura e l'alienacion pregona deus nòstes elegits. "

La grafia "País de Bug" emplegada per Domergue Sumien que'm sembla la mes bona. Qu'ei compatibla dab las duas pronóncias conflictivas Bu(t)sh e Buc. Qu'ei susquetot la mes coherenta au còp dab lo gentilici bogés e dab l'etimologia deu mot Bug. Los Boii que son la nacion cèlta a l'origina deu País de Bug. La prumèra letra i deu mot boii que devèva èster un iòd, qu'ei a díser un glide, que non ua vocau. En latin, i que pòt servir tà notar j, Boii = Boji. Bojes (->bogés)  qu'ei la forma de l'accusatiu plurau de la declinason latina de Boius/Bojus. De Boju(m) , o de Bojes, que devó venir lo nom deu País de  *Bog  (dab la g finau soant a sh o ch com dens passeg -de passejar -e com dens estug - de estujar. Aquera -g qu'ei l'equivalent grafic de -ig finau en catalan: puig cf. pujar , passeig etc, autes còps emplegat en bearnés tanben, cf. Beigbeder per Bèthvéder).  E puish *Bog que's vadó Bug, ua mutacion comparabla a la de potz tà putz, un trèit tipicament gascon, fin finala . Jan Lafitta qu' afirma, dab arguments solides, que la pronóncia deu mot ei plan bush despuish sègles. Que prepausa la grafia lafittana Bux (o sia Bush). Totun, que horneish lo mot qu'ei trobat grafiat Bug dens un manuscrit bearnés. B'ei clar que l'argument de Jan Lafitta non pleiteja guaire per la grafia Buc! La pronóncia buc /byk/ qui trobam dens lo diccionari de Mistral, que podó èster provocada per ua mala interpretacion de la grafia Bug deu manuscrit bearnés. La pronóncia bush que devó èster percebuda, a tòrt, com un gallicisme. E la faussa correccion buc que's podó espandir peu monde deu felibrige bogés pr'amor deu gran prestigi de Mistral.  Que's cau brembar deu felibre bogés Emilien Barreyre qui èra un contemporanèu e un gran admirador de Mistral. Que'ns deishó quauques poèmas escriuts en provençau, o mes exactament en pseudoprovençau, cas excepcionau en Gasconha, en demiei d'un pialat de poèmas en gascon.

Adonc, jo que m'estau dab lo País de Bug o lo Captalat de Bug, gentilici: bogés.

De crums, d'agrums e d'agrumes.

2011-09-16T07:38:00.013+02:00

En gascon, agrum qu’ei un variant d'acrum, o sia lo crum (nubla negrosa). Agrum(e) dab lo sens de « massa, aglomerat » no’s ditz pasmés en gascon "generau". Totun, supausi que s'i devèva díser autes còps pr’amor a Luishon, qu’an guardat lo mot agrume qui vòu díser presa en massa. Auer bon agrume que i vòu díser aver bon apetís. Quant au gascon de Labrit, que s'i tròba lo vèrbe agrumelar qui a lo sens deu mot lengadocian agrumar (aglomerar).

Avalotar o abalotar, avesque o abesque.

2011-09-13T21:44:00.064+02:00

Los catalans e los gascons non son pas tostemps d'acòrd sus quin e'us caleré ortografiar los mots qui an en comun. Un exemple qu'ei abalotar, que los catalans escriven dab ua v: avalotar. De la medisha manèra, abalòt en gascon qu'ei escrivut avalot en catalan. Abalotar, desconegut en lengadocian, que vieneré d'un vèrbe latin volutare (agitar?). En gascon, aqueth mot qu'ei meslèu emplegat de manèra pronominau: abalotà's. Lo sens gascon deu mot qu'ei pròishe deu catalan, totun dab nuanças. En aquesta darrèra lengua, avalotar que vòu díser hèr o provocar un "avalot", qu'ei a díser un aplec desordonat e tumultuós, ua agitacion populara. En gascon, abalotà's que vòu díser màve's tà aplegà's, tà atroperà's; la nocion de nombre i ei, totun la de horvari non necessàriament. Un abalòt que vòu díser, segon Palai, un atropadís, un rencontre de dus grops. Perqué ortografiar en gascon abalotar e non pas avalotar? Qu'ei la pronóncia qu'ac dicta. Dens la màger partida deu maine gascon, la v interiora qu'ei prononciada /u/ quan e's tròba enter duas vocaus. Òr abalotar que i ei pertot prononciat abalotar e pas jamés aualotar. Simple.

Un problèma que's pausa dab lo mot avesque qui n'ei pas jamés prononciat auesque enlòc. Aquí l'explicacion que n'ei tanben simpla: aqueth mot -deu grec latinizat episcopus-, n'ei pas d'origina gascona, qu'ei un manlhèu ancian deu francés, qui suplantè lo mot genuinament occitan bisbe (tanben d'episcopus). Lo cas d'avesque s'aparenta au de chivau (meslèu grafiat shivau en occitan oficiau), tanben d'origina non gascona. Lo mot genuinament gascon qu'ei cavath / cauath, enqüèra viu locaument mès pòc utilizat uei lo dia.

Aqueth pan qu'ei eth mès "vèth"

2011-09-12T08:22:00.012+02:00

Ja sabetz qu'en gascon, que solem díser lo son v n'existeish pas, qu'ei remplaçat o per ua b o per un glide /w/ segon los cas e los parlars. Uei que vorrí precisar aquesta assercion n'ei pas vertaderament exacta. Que i a parlars gascons qui coneishen plan la v /v/. Que hèn excepcion, non son pas tròps, totun qu'existeishen. N'i a aumens dus: lo parlar de Harrèra en Varossa e lo parlar de Mairenha en Vath d'Oelh (Haut Comenge). En gascon de Harrèra, la b seguida per ua vocau que's hè v /v/ quan e's tròba darrèr ua vocau, ua diftong o ua s. Alavetz, desbrembar que s'i pronóncia deivrembar (dab /v/), ua cabana vesia que s'i ditz ua cavana vedia dab /v/ pertot, lo plurau de eth baston (prononciat eb baston com pertot) que hè ei (=es) vastons, la v deu mot vops dens la frasa (frase) "que son vops" que s'i pronóncia /b/ com en gascon estandard, totun dens las frasas qu'ei ua vop o que son eras vops, la v que soa plan /v/ e non /b/.

Lo gascon qu'ei tanben aquerò: lo parlar de Harrèra en Varossa.

Tà assabentà'vs mes suu gascon de Varossa, que podetz liéger lo glossari de Harrèra de Jean Soulé-Venture, pareishut en 1907, reeditat e anotat per Louis Rouch en 1924 (Aush).

Qu'arremercii Joan Pau Ferré per m'aver hèit passar aqueth obratge, enter autas causas.

mots, mots e enqüèra mots!

2011-09-11T21:52:00.007+02:00

La prumèra etapa qu'ei d'establir ua lista de mots a partir deus diccionaris de referéncia: Palai, Per Noste. Puish la lista que serà completada per las dadas d'autes diccionaris e lexics, n'avem ua bona coleccion per çò qui tòca au gascon. Atau que poderam aver ua lista finau comparabla a la editada per Josiane Ubaud tau son diccionari ortografic de l'occitan.
Que soi a apréner tot plen de mots en hèr la sasida.
N'i a qui'm fascinan. Per exemple: adorgar. A l'origina, aqueth mot, compartit dab las lengas romanas ibericas (atorgar, otorgar) que volèva díser quaucòm com autrejar. Adorgar que vien supausadament d'un mot latin auctoricare mentre autrejar que vieneré meslèu d'auctoridiare. Segon los indics de Palai, lo sens primitiu d'adorgar (autrejar, concedir) qu'ei conservat en parlar lavedanés. Aulhors, ADORgar qu'a crotzat...Ador. Alavetz, adorgar qu'a prengut lo sens... d'adaigar! (en lengadocian: asagar, irrigar; en catalan: regar).

Pausa utila

2011-09-08T06:45:00.009+02:00

Que soi estat embauchat per l'Eric Gonzalès entà participar a un tribalh collectiu de lexicografia gascona, prumèra etapa de cap tà un diccionari tot en gascon qui sia lo mes complet possible. Lo gran Pèir Morà (que'u dedicarí la plaça principau de la vila se pogossi) que ns'a amuishat lo camin de seguir, que i vam.
Que cau arrestar la peleja ideologica esterila sus la classificacion deu gascon. N'ei pas la classificacion çò qui impòrta. Lo reng deu gascon n'a pas de depéner d'ua classificacion quina que sia. Prengam lo cas deu francés. Que lo francés sia considerat o non com un dialècte de la lengua d'oil o com ua lengua a despart, quina importància aquò pòt aver? Tot lo monde se'n fot! Dab rason.

Hicar lo gascon a un medish nivèu que lo deu francés qu'ei l'objectiu.

N'i a qui disen lo gascon qu'ei ua lengua mòrta pr'amor que n'ei pas mes transmés. Jo que tròbi aqueth brave monde qu'entèrran lo gascon un pòc viste. Que soi segur que moriram, eths com jo, abans que non pas lo gascon. E aquò n'ei pas ua rason entà díser qu'èm dejà mòrts. Non soi pas pressat. Lo gascon tanpòc.

En tot cas, botar la mia energia e lo men léser au servici de la lengua qu'ei quauquarren qui'm platz. Que sajarèi de contunhar d' i botar quauques linhas, en aqueth blòg, totun que sapiatz que soi a tribalhar tà la collectivitat e aquò que's harà au despens deu blòg.

Adonc, dinc a las purmèras!

Ua gata e dus cans en vacanças

2011-09-05T20:05:00.002+02:00

Es pas l'ora de s'anar passejar?

- Sèm plan, aquí, vertat?

- Òc, mas lo temps es pas genial.
- Un temps de can, qué!

Es pas l'ora de s'anar passejar?

Aíiiiiii! As pas lo dreit de sortir las grifas!!!!

E, vosautres! Ai trapada la cata!

Aquò vai, e? Aquò vai?

D'ua arriba tà l'auta.

2011-08-11T05:45:00.000+02:00

Per silenciós que s'a hèit, l'autor d'aqueth blòg qu'ei enqüèra viu. E que demora en vacanças. Aquiu que n'avetz un petit imatge com sovier, entà hèr passar lo temps.

Senhaletica monolingüe

2011-07-13T08:31:00.001+02:00

Non soi pas completament en contra de la senhalizacion monolingüe, a condicion que la version causida e sia la bona, plan segur.

La municipalitat de Tolosa qu'amuisha l'exemple, per solidaritat dab Magalona. N'an botat un pialat de panèus com aqueth tà marcar l'entrada de la vila a las sortidas deu perif.

Lo Peiroton n'ei ufanós e content.

La Setmana que hè la confusion enter alamanic e alemand.

2011-07-12T06:02:00.028+02:00

Dens lo darrèr numero de la Setmana, version navèra plan colorizada, que t'explican los oraris de l'ensenhament de l'alemand en Alsàcia que son a èster revists. E puish, en liéger lo tèxte, que comprenes qu'en realitat non s'ageish pas de l'alemand mès plan de l'alamanic, çò qui n'ei pas parièr. La lengua alamanica qu'ei parlada per dètz milions de personas, repartidas dens sieis estats europèus (Alemanha, Austria, França, Itàlia, Liechenstein e Soïssa) e un estat sudamerican (Veneçuèla). L'alemand qu'ei ua lengua d'origina composicionau, qui estó hargada a partir de parlars non alamanics deu sud d'Alemanha, doncas l'alamanic non pòt pas èster considerat com ua varietat de l'alemand. D'aulhors, la comprension de l'alamanic orau per un berlinés d'expression alemanda qu'ei prauba se non quasi nula, contràriament a la comprension deu yiddish, aumens per la partida germanica de la judeo-lengua, plan alemanda aquesta.
Que tròbi au còp significatiu e inquietant que l'article de la wikipédia occitana consacrat a l'alamanic sia estat censurat. Per la wikipédia occitana, l'alamanic n'existeish pas, qu'ei un patués. Enqüèra un còp deus lingüistas-caçaires-de-cigonhas! Lamentable e vergonhós. Los catalans e los aragonés, eths, non son pas tan cretins e intolerants: ensajatz e comparatz los ligams catalan, aragonés e occitan de la pagina alamanica consacrada a la lor lengua. Quina vergonha per nosautes!

Que's cau mauhidar deus lingüistas

2011-07-08T06:01:00.013+02:00

Que's cau mauhidar deus lingüistas. Non cau jamès oblidar que son los lingüistas qui an inventat lo concèpte de patois e de "mensh-qu'ua-lengua".

Le gascon n'est pas une langue, c'est un patois, ce'm disèva lo pair qui credèva aus lingüistas.

Los lingüistas qu'an trigat mantuns sègles tà compréner que lo normand ei la lengua pròpia deus normands e lo picard la lengua pròpia deus picards. Qu'afirmavan lo francés qu'èra l'encarnacion sus tèrra de "la lengua d'òil", ua sòrta de lengua celestau qui degun avè pas jamès audit e qui Diu, dens sa gran bondat, avè transformat en francés tà'n hèr present au son arrepresentant escuelhut: l'arrei de França.

E los lingüistas que decidin que totas las autas lenguas deu reiaume èran dialèctes deu francés o en tot cas patois e pas arren de lengua, puishqu'atau èra la volontat de Diu.

E se'n tròban enqüèra, uei lo dia au sègle 21, tà pensar que los gascons n'an pas de lengua pròpia, que lo gascon n'ei pas ua lengua.

Lingüistas e caçaires de cigonhas qu'an hèra en comun, jo que tròbi. De botar dens ua medisha tireta, un medish calaish.

O mon país

2011-07-06T06:00:00.008+02:00

Qu'èi trobat un video qui m'agrada suu sit youtube deus amics de los de l'ouzom: o mon país, cantat de manèra informau a la fin d'un repèish qui aplegava biarnés e landés.
E òc, que soi fan de polifonias gasconas (e cantabras).

E qué díser? Aquera canta que m'esmau hèra, anatz saber perqué. Per inexplicable e colhon que pogosse paréisher, atau qu'ei.

O mon país (paraulas: G. Sanchette musica: J.C. Coudouy)

O mon país que t'an tots quitat!
Qu'an preferat la vila
Aqueths garçons tant envejats!
-Qu'avem trobat richessa
Ça-i donc tanben, princessa.

-Nani mossur, qu'aurèi gran degrèu
De deishar mas aulhetas
Tant que viverèi, las guarderèi!
-De montanha* enqüèra
No'n se hè pas mei, bergèra.

-Que harèi jo shens mon cujalar
Tot crobit de verdura?
Si èi d'a partir, lèu vòi morir
-Tant pis per tu, la bèla
Demora- t'i fidèla!

*Post-Scriptum: que'm pensi que caleré corregir montanha per montanhar: de montanhar no'n se hè pas mei, enqüèra que los cantaires e pronóncian montanha.

Que i a shens que lo rondèu dens la vita...

2011-07-05T07:29:00.010+02:00

Que i a tanben lo ...CONGÒ, plan segur! E tostemps dab la boha, e! Sequenon, que'u manca quauquarren, au congò.
Tè, lo congò e la boha qu'an viatjat, la Civilizacion qu'avança!

Aus Italians, que'us agrada lo congò, visiblament.

E aus d'Ais tanben, que'us agrada lo congò qui, quan ei cantat peu Joan Francés, n'a pas la boha de besonh !

Vam! Un darrèr, e que serà tot puishque non i a chic qui n'abonde,
ni hèra qui non s'acabe!

Rondèus en picard

2011-07-04T06:56:00.012+02:00

Que disen lo gascon e lo lengadocian que son la medisha lengua. B'ei clar que, lhevats mots, punts de fonetica e la gramatica, lengadocian e gascon non son pas hèra diferents enter si! Totun, audir un rondèu landés cantat en lengadocian per la Talvera que'm hè drin estranh. La vertat: non compreni pas gran causa de las paraulas. Que soi tot juste capable de díser qu'an botat paraulas de las navèras sus l'aire de la cançon de nau "a l'entorn de ma maison". Totun, que serí plan incapable de'n transcríver lo tèxte.

Cantèssen en picard, aquerò non haré pas nada diferéncia per jo. Fin finala, qu'ei meslèu normau, non? La relacion enter lo lengadocian e lo gascon que non deu èster fòrça diferenta de la qu'existeish enter - digam- picard e francés. Que podem compréner quauques mots de temps en quan mès lo detalh, pas guaire. Tè, tà'vs hèr sentir la mea destressa linguistica, que vs'èi botat un rondèu compausat en picard per Emmanuel Bourgeois, un cançonaire vadut a Vers sur Seine en 1826. L'interpretacion qu'ei deu grop Amuséon (Amuséon qu'ei la Talvera deus Picards, o quaucòm pròishe).

Ben jo, qui soi francofòne de "neishença", non compreni pas tot (qu'ei un eufemisme) de las paraulas d'aqueth rondèu picard. Picard o lengadocian, qu'ei tot un medish destret per jo.

Totun, avetz remarcat lo punt comun enter lo rondèu de la Talvera e lo rondèu picard d'Amuséon ? Non, non, non voi pas parlar un còp mes de las meas dificultats linguisticas. Que m'aucuparèi de las suenhar, e pro. Non, que voi parlar deu son doç e rassegurant de... la boha, plan segur. Vam, cap de panic, la Civilizacion n'ei pas luenh!!!

PS. Lo tròç picard qu'ei tirat deu CD Bal Picard d'Amuséon, qui's pòt comandar en contactà'us suu son sit.

Occitan general

2011-06-30T06:00:00.022+02:00

A quauques teoricians occitanistas, que'us agrada de parlar d'occitan general tà parlar de l'estandard lengadocian, en particular entà l'opausar a l'aranés. Lo mot generau non deu pas aver lo medish sens en nhirgo d'aqueths teoricians qu'en las autas varietats de l'occitan.
En tot cas, se consideram lo centenat de blògs escriuts aumens parciaument en occitan, l'occitan mes emplegat peus blogaires qu'ei gascon (aranés inclús), seguit peu lengadocian (plan soent en ua varietat diferenta deu dit "occitan generau"), e puish, luenh darrèr, que'n trobam redigits en lemosin o en provençau. Pas arren en auvernhat ni en vivaro-aupin, que jo sàpii, e qu'ei pecat.
Avetz dit: occitan general????

Rondèus pertot

2011-06-27T08:28:00.113+02:00

A Estrasborg, abans, que i dançavan lo rondèu d'un biaish plan estranh, praubins (ben si, que m'agrada HÈRA Alsàcia, e jo que sèi de qué parli, que i vivoi dètz ans).

Lo grop de la video qu'èra lo deus de Barberousse de la bona vila d'Hàwenau (Haguenau en francés). (Nòta culturau: Barbarossa qu'èra lo chafre de l'emperaire Frederic prumèr deu Sent-Emperi Germanic qui balhè la sua carta -l'equivalent deus nòstes fòrs- a la vila d'Haguenau au sègle 11 o dilhèu 12, non me'n brembi pas mes. Fin de la nòta culturau).
E puish los Alsacians qu'estón convertits a la religion vertadèra, gràcias aus missionaris motivats e benevolents de l’A.I.D.S. (Associacion Internacionau deus Diatonicaires Satisfèits). Justament, que i vedem a assajà's un neo-convertit alsacian dens la video qui segueish (bon, çò de piri n'ei dilhèu pas lo coquin):

E aquò que't hè evoluar lo biaish de dançar a Estrasborg, notaratz aqueth ritme endiablat qui hè assemblà's lo rondèu a la samba brasilèra:

La civilizacion qu'a artenhut Belgica:

E dinc aus País-Baishs, escotatz com ei polit, aqueth rondèu dab las duas flabutas:

E mes en Anglatèrra, que'us avem prengut lo rugby, que ns'an prengut lo rondèu:

Los quites Mexicans que vienen en çò nòste tà i apréner lo rondèu gascon, (¡¡¡Ayyy, mira, qué boniiito!!! Ándale!):

Lo Rondèu gascon qu'ei a hè's patrimòni immateriau de l'umanitat deu món mondiau. Totun, aquò n'ei pas sonque la prumèra etapa, pr'amor, tà que los dius deu Rondèu sian plan contents, que i cau ahíger duas causas. La prumèra qu'ei la votz, EN GASCON, clar o pas, mès en gascon. (E pensavas qu'èra acabat, lo rondèu? Que non! Un aute que segueish! )

E qu'anerà enqüèra miélher si t'apitas sus duas chancas tà eslhevà't de cap taus dius rondelaires, e mes si lo rondèu e's gaha un ritme de pòlca, com aqueth rondèu barrejat qui jo coneishi com pòlca deus chancaires.

Hèsta deu Rondèu (Castèthnau B., 24, 25 e 26 de junh)

2011-06-25T14:14:00.001+02:00

Que trobaratz lo programa aquiu!

reflexions cornamusairas: de la pipasso a la museta deu centre

2011-06-24T07:30:00.017+02:00

Que'm soi interessat a la pipasso e l'amic Sam Corwynn, qui'n fabrica en Picardia, que m'a ajudat a i véder un pòc mes clar. Los instruments que son, en realitat, de dus tipes diferents: l'ancian e lo modèrn. Las pipassos de tipe ancian - o muchosas com se disen en Belgica - que son còpias d'instruments conservats au Musèu deus Instruments de Musica a Brussèlas . Que cau díser aqueth instrument picard qu'avèva completament desapareishut deu païsatge musicau durant la prumèra mitat deu sègle 20. Dens lo musèu, n'i a tres exemplars pro semblants enter si, que provienen tots deu Hainaut bèlga qui hè partida de la Picardia lingüistica, e un quatau un pòc diferent, originari deu Nòrd-Pas de Calais. La traucada qu'ei de tipe anciana, dab un diamètre qui càmbia lo long de la traucada, çò qui hè ua gama qui n'ei pas guaire temperada e ua digitacion un pòc complicada. L'instrument n'ei pas octaviaire, e Sam qu'explica l'arrason que n'ei lo pabalhon mavedís au cap de l'auboès, causa hèra rara per ua cornamusa. L'excellent factor Rémy Dubois (Verviers, Belgica) que fabrica muchosas en copiar los instruments deu musèu de Brussèlas, e los instruments que soan plan, com ac demòstra aquera video deu grop bèlga Les Buissonneurs:

Tà simplificar o normalizar lo jòc, Rémy Dubois que n'a inventat ua auta version dita modèrna, dab ua traucada de diamètre constant qui confèra a l'instrument ua digitacion "mes normau" de tipe cornamusa deu centre. Dens la video qui segueish, que vedem lo factor Rémy Dubois a jogar d'aqueth instrument en duo dab la cornamusaira picarda Ghislaine Desmaris qui ensenha la pipasso au conservatòri d'Amiens. La màger part de las cornamusas picardas hèitas en França qu'ac son segon aqueth tipe dit modèrn, sòrta d'adaptacion picarda d'ua cornamusa deu centre 13 poç. Sam Corwynn, eth, que hè excepcion en tot hèr pipassos de traucadura anciana.

La cornamusa deu centre, fin finala, aquò qu'ei plan temptant. Tè, lo joen e excellent cornamusaire brusselés Benoit Kensier qu'ei a ns'interpretar ua borrèia de la soa composicion a la cornamusa deu centre 16 poç (Rémy Dubois):

E plan segur, que i a la Frat'! Tròp bon! Ua rason mes que sufisenta tà hicar-s'i, a la cornamusa deu centre!

Lo musicaire assietat sus la video passada qu'ei lo mèste lemosin de la chabreta Philippe "Rando" Randoneix, aquí a la cornamusa deu centre.

A la Frat', n'i a de monde, e pas sonque deu centre ni mes sonque de França !

Farlabicas

2011-06-23T07:40:00.004+02:00

Que n'i a qui disen non cau sustot pas parlar de lenguas d'òc mès de lengua d'òc . Jo que dic qu'an arrason pr'amor totas las religions que son vertadèras.

Que n'i a d'autes qui disen non cau sustot pas parlar d'ua lengua d'òc mès de lenguaS d'òc. Jo que dic qu'an arrason pr'amor totas las religions que son vertadèras .

N'i a d'autes qui disen aqueth ahèr que s'aprèssa deu maine de las religions, un teishut de farlabicas dogmaticas pleadas d'arguments shens nat fonament scientific, shens possibilitat de verificacions qui harén servir criteris quantificables. Doncas, que pensan aqueth debat qu'ei inutile e sens interés. Que'n soi. E qu'èi arrason pr'amor arrés non m'a pas provat qu'èi tòrt...e tanben pr'amor totas las religions que son vertadèras, l'ateïsme inclús.

D'un diccionari a un "dicciounari"

2011-06-22T07:24:00.019+02:00

Totòm pòt arreconéisher lo meriti e l'importància deu diccionari francés-gascon en dus volumes de Per Noste. Òbra fondamentau, dejà monumentau, que constitueish dab lo diccionari de Palai ua de las duas referéncias lexicograficas màgers a dispausicion deu beròi òmi gasconofòn. Segur que s'i tròban pècas o causidas discutiblas. Quauques-uas d'aquestas errors - voludas o sonque tipograficas- que son vadudas la signatura d'aqueth diccionari, com per exemple lo mot domèni en lòc de domeni. Que podem constatar domèni dab è aubèrta que s'arretròba dens tots los diccionaris gascons redigits ad arron com lo diccionari gascon-francés de Chaplain e lo diccionari tot en gascon de Morà. Aquò demòstra, s'estosse necessari, l'impact màger deu diccionari de Per Noste. L'error qu'ei a sedimentà's.
De hèit, qu'arretrobam domèni, o meslèu doumèni en grafia de l'autor Louis-Marie Braun-Darrigrand, dens lo diccionari francés-parlars biarnés e gascons o, segon lo son autor, lo "dicciounari francés-parlàs biarnés e gascoûns", pareishut l'an passat en çò de las "Editions regionalismes". Aqueth lexic de 12 000 mots qu'a la particularitat de voler au còp èster respectuós deus dialèctes en localizar los variants e de prepausar ua grafia au còp englobaira e destinada a botar d'acòrd los de l'I.B.G. e los occitanistas. Per çò qui tòca aus parlars, que cau plan díser los mes orientaus, aranés inclús, que i son ignorats o negligits. L'autor que se n'explica e se n'excusa, n'ei pas un ahèr de mala volonta o de causida, senon meslèu ua manca de documentacion. Quant a la grafia, lo Sr L.-M. Braun-Darrigrand (L.-M. B.-D.), alavetz president de l'I.B.G. que prepausa ua grafia personau que pren deus uns e deus autes tà sajar d'unificar las duas grafias en tot inventà'n ua tresau o non sèi quanta. Que vse'n balhi un exemple, tirat d'aqueth diccionari:

Labètz au moument qüand s'ajaquè la brouxa, qu'ou dè ûn cop de cana de nau quintaus e que l'enviè lou mus purmèr tau hoèc.

Non soi pas convençut qu'aquesta grafia suberviverà au son autor, mès aquò rai, de la grafia dab la lengua, que se'n pòt díser com de la rauba dab lo monge. E jo, qui pòrti ua admiracion shens limit envèrs los gramaticians e los lexicografs, que m'èi plan segur crompat aqueth diccionari.
L'originalitat d'aqueth obratge qu'ei multipla. Prumèr, la grafia qu'ei pensada com englobaira, unificadora. Los concèptes qui an amiat l'autor tà las soas innovacions personaus que son interessants. Que'n preni un exemple: qu'ei ben acceptat, ça'm sembla, que la forma nueit (noeyt en grafia de L.-M. B.-D.), enquèra que minoritària en gascon orau, qu'a d'èster la deu gascon normatiu pr'amor qu'engloba totas las realizacions gasconas deu mot, nueit, neit (majoritària), nuit e net. Qu'ei dita englobaira. Que's poderé díser çò de medish deu mot lengua versus lenga, léncoa e dilhèu luenga, mès aquò n'ei pas tant acceptat.
En tot cas, quin unificar en gascon escriut los variants dialectaus gessits deu tractament diferenciau de la d intervocalica latina: càder/càser; escadença/escasença, vàder/vàser etc? L.M. B.D. qu'adopta ua letra navèra, ɠ, tà representar la d/s intervocalica. Atau, dab las grafias caɠe, vaɠe, escaɠença, que prepausa d' unificar graficament totas las fòrmas dialectaus d'aqueths mots. Un aute exemple qu'ei la s finau transformada en glide, notada mes o mens meś (dab un punt sus la s, no'u sèi pas hèr) tà representar mes e mey (mei), idem per eś (es/ei), etc.
A jo aquò que'm hè reaccionar de duas faiçons. La prumèra que'm hè pronosticar introdusir signes navèths e rars n'ei pas ua bona idèa pr'amor que non seràn jamès utilizats per rasons practicas. Totun, qu'ahigerèi de tira lo principi de la grafia englobaira que'm sembla excellent e que caleré guardar aqueth principi. Dit autament, òc a la grafia englobaira, non aus signes complicats e de mau trobar sus un clavièr ordinari. Que poderém perfeitament acceptar combinasons de letras dejà existentas com ac hèn los bretons dab lo digraf zh de Breizh qui permet d'englobar las formas Breiz e Breic'h. Perqué non quauqu'arren com zd tà càzder, vàzder, escazdença? Que seré mes simple de realizacion, ce'm sembla. E que seré mes clar.

Aqueth obratge qu'ei conhit d'anecdòtas etnograficas escriutas parciaument en francés e, per l'auta part, en (hèra bon) gascon. Qu'ei interessant e de bon liéger. Visiblament, l'autor que s'a hèit urós en tribalhar com un damnat. Lo resultat qu'ei interessant, cèrtas. Totun, non pòt pas preténer remplaçar lo diccionari de Per Noste. Tròp de mots que i mancan, shens parlar de l'ahèr de la grafia. Lo problèma màger, per jo, que vien de las limitacions intrinsècas inevitablament ligadas a un tribalh realizat per un autor solet. Daumatge.
Lo dicciounari francés-parlàs biarnés e gascoûns, de Louis-Marie Braun-Darrigrand, que's pòt crompar aquiu.

Caramusant.

2011-06-21T21:39:00.005+02:00

Non trobatz pas que la caramusa (la cornamusa còrsa) e'ns rapèra un instrument conegut? Qu'afirman aqueth instrument tradicionau còrse qu'avèva desapareishut e que l'an arreconstituït. Que'm demandi plan d'on sorteishen los plans :-D. Tè, que podetz anar hèr ua passejada aquiu, que i veiratz dus bohaires, perdon, caramusaires còrses.

21 de junh: la hèsta de la musica que serà gascona a Tolosa

2011-06-18T06:22:00.002+02:00

Com tot an, lo Conservatòri Occitan qu'animarà la hèsta de la musica la vrespada deu 21 de junh. Tà començar, que balharàn un mini-bal taus petitons au pati deu Conservatòri (17 h). E puish la hèsta que contunharà Garona enlà, costat gascon, a partir de 18 H 15 au jardin Raimond VI. Com a l'acostumada, que i soaràn bohas de las Lanas e auboès de Coserans. A mes, enguan, que i seràn arrejonhuts prumèr per l'acordeonista deu país savés Manu Isopet (20 H) puish peu trio Verd e Blu (21 H30) tà i animar lo bal gascon.

Indignats e gascon transgenic

2011-06-16T08:24:00.010+02:00

Lo laboratòri Iniciativa per Occitània que s'ei deishudat après quauques mes de silenci. Que'us caló un temps de reflexion tà exprimir la soa solidaritat dab los indignats. Que se'n deven sentir arreconfortats, los indignats. Totun, l'indignacion n'excusa pas l'agression d'arrepresentants deu pòble elejuts democraticament. Qu'ei inacceptable, aquò. A jo, que i a indignats qui m'indignan.
A! E lo darrèr comunicat d'Iniciativa qu'èra escriut en un gascon monstruós. Que'm demandi tostemps per qué los d'Iniciativa per Occitània e's creden obligats d'escríver en gascon transgenic? E pensan reaument que s'aplican las règlas deu gascon normatiu taus com estón enonciadas e illustradas per los gramaticians M. Romieu e A. Bianchi, non seràn pas comprés? Emplegar un gascon anormau n'ajuda pas a la normalizacion deu gascon. N'ei pas ua solucion ad arren.

François Lazarevitch que boha e los Magyars qu'an vist lo lop e la vop a dançar

2011-06-13T22:11:00.043+02:00

Lo parisenc François Lazarevitch qu'ei un especialista de musica anciana e de musica tradicionau. Que's considera, dab tota l'arrason, au còp com un musician classic e un musician folk. Que fondè en 2005 les Musiciens de Saint-Julien qui son a enregistrar ua seria de CDs de musica anciana dens l'encastre d'un projècte titolat 1000 ans de cornamusa en França (labèl alpha), devath la soa direccion.

Mila ans de cornamusa? E òc, lo François qu'ei tanben bohaire. La pròva:

E la musica deus de Saint-Julien n'ei pas sonque sabenta, que saben animar los bals tradicionaus com cau, dab lo vriulon, la sansonha, la cornamusa e lo diatonic. Au François que'u agrada de jogar los rondèus de nòste a la boha e las borrèias a la cabreta, a la chabreta, a la cornamusa deu centre...o quitament a la cornamusa picarda o muchosa com se ditz en Belgica. Muchosa qu'ei un mot picard, pr'amor aqueth instrument qu'ei tradicionau de Picardia on ei jogat tant en la partida francesa com en la partida belga (Hainaut). Muchosa en picard o muzosak en valon, que vòu díser literaument musa dab (au) sac. Aquesta cornamusa picarda que pòt préner ua tièra de noms diferents segon los lòcs, qu'ei meslèu coneguda en Picardia costat francés com pipasso, deformacion de pipossa sia "pipa dab (au) sac" en picard. E òc, be m'agrada la cornamusa picarda)!

O anatz véder aquiu.

E tà acabar, deisham François Lazarevitch e los sons musicaires tà hèr ua passejadeta deu costat de (H)ongria, que i an vist lo lop e la vop a dançar, segon çò qui cantan los magyars (en ongués, que non en (h)ongrés ;-D) :
.

Estabordit per un pegasolet

2011-06-10T07:38:00.064+02:00

Ger, que'm caló anar tà un ipermercat. Suu cuu de la veitura au darrèr de laquau m'èri parcat , que i avèva un pegasolet de Macarèl dab la frasa en occitan: "tan val un pichon desgordit qu'un grand estabosit!". Que m'a calut verificar lo sens deu mot estabosit dens lo diccionari. L'arrevirada de la frasa en gascon que'n seré: "tant vau (o valen) un petit desgordit com un gran estabordit!".

Desgordit en gascon, e mes generaument en occitan, que'm soa com un francesisme inutile, qu'avem esberit, escarrabilhat etc, etc. Mès, rai, desgordit qu'ei d'usatge plan corrent.

Quant a estabosir en gascon, o mes exactament estabosí's, que seré un mot pròpi de Lomanha (un lengadocianisme, supausi) tà díser esvaní's , estavaní's, segon Palai. Estabosir dab lo sens gascon d'estabordir n'ei pas explicitament arreportat dens Palai. Totun, lo diccionari tot en gascon de P. Morà qu'accepta estabosit dab lo sens d' estabornit. E mes que hè figurar estabornir com variant d'estabosir, çò qui ei probable (deu vèrbe latin vulgar *stŭpĭdīre derivat de stŭpĭdus).

Totun, *stŭpĭdīre non podó miar tà estabosir en aqueths parlars gascons qui conservan intacta la d intervocalica latina en lòc de transformar-la en s com ac hè lo lengadocian. Que s'esperaré *estabodir aquiu, mot desconegut uei lo dia. D '*estabodir que podó derivar la forma en gascon modèrn estabordir qui ei notada per Palai, enqüèra que lo diccionari de Morà l'ignora. L'evolucion d'estabordir a partir d'*estabodir que podó èster influenciada peu mot foneticament e semanticament pròishe estordir. Estabordir en gascon qu'a plan lo sens deu mot lengadocian estabosir (estonar hortament ), mentre estabordir en lengadocian e estamordir en catalan e en aragonés, que son sinonims d'estabornir, aqueth darrèr mot estant comun au gascon, au lengadocian e au catalan (dab la significacion de atucar, estarrocar conservada en las tres modalitats romanicas). Lo catalano-aragonés estamordir, l'occitan estabordir e lo catalano-occitan estabornir que semblan plan èster tres formas d'un medish e solet mot.

Deu mot estabornir, lo gascon que n'a hèit derivar ua quantitat de variants dab los medishs sens d'estonar hortament, de deishar sasit e/o d'atucar de hèr pérder consciéncia com, per exemple: estarabonir, estarrabonir, estarragonir, estarrahonir, estarramonir, estartamonir, estarramosir, estarramotir, etc...(cf. Palai). Qu'ei probable que remonten tots a *stŭpĭdīre en seguir ua evolucion pròpia per atraccion d'autes mots. La gran diversitat e la degenerescéncia relativa deus variants d' estabornir en gascon que pleitejan per l'ancianatat d'aqueth mot en la nosta varietat occitano-romanica. Per jo, tant lo mot estabordir, dont lo mot catalano-aragonés estamordir ei un variant, com lo mot estabornir, un aute variant d'estabordir, que serén d'origina vasco-romanica (o, s'estimatz mes, pre-gascona e pre-aragonesa), mentre que estabosir -deu medish etimon latin que estabo(r)dir, qu'ei meslèu d'origina occitana sensu stricto (o s'estimatz mes, onguesa) com ac indica la substitucion de la d latina per ua s.

En tot cas, estabosir no'm sembla pas èster un mot genuinament de nòste: en gascon, qu'ei d'us sonque fòrça locau.

Prumèr diccionari tot en gascon

2011-06-08T21:25:00.013+02:00

Un diccionari tot en gascon? Ja l'avem, per fin! Que l'avem gràcias a l'escrivan e letrat lanusquet Pèir Morà, qui s'encarguè de deféner la lengua gascona de manèra hòrt concreta e hòrt utila: en hargar un diccionari gascon-gascon de trenta mila mots. La nòrma seguida (en particular grafica e ortografica) qu'ei grosso modo la de Per Noste, la aplicada dens lo diccionari francés-gascon de Guilhemjoan, Grosclaude e Narioo, dab quauques correccions per ua gran partida inspiradas per las preconizacions deu Conselh de la Lenga Occitana.
Supausi que los ayatolàs de la lengua e autes pishavinagres i trobaràn tot plen de qué criticar mès jo n'èi sonque ua causa de díser: bravo, Monsur Morà, e mercés, mercés, mercés! A casa mea, lo vòste diccionari qu'ei adoptat. Espèri que serà seguit d'edicions navèras e amplificadas. Totun, trenta mila mots que son dejà quauquarren, plan solide!

Diccionari TOT EN GASCON 30.000 mots, Edition des Régionalismes, de comandar aquiu.

Inchas (Espiulas) de boha.

2011-06-08T08:11:00.019+02:00

Duas règlas de seguir.
La prumèra qu'ei de non pas jamès enfrénher: quan ua incha soa plan, non sajes pas jamès de modificar-la ni de tocar-la (lhevat tà afinar l'instrument, plan segur), quin que'n sia l'aspècte.
La segona: se la gana e't gaha de modificar ua incha tà sajar d'amelhorar-la, vau més que sages de'n fabricar uas de las navas e de deishar las modificacions de l'existenta a un professionau.
Doncas, tà apatzar la mea frustracion, qu'èi decidit de hicar-m'i, a sajar de fabricà'm inchas simplas.
Olle Gällmo qu'explica n'ei pas complicat de fabricar ua cornamusa suèca, levadas las inchas. Lo "challenge" vertadèr, ce ditz lo mèste de la säckpipa, qu'ei de hèr inchas de las bonas. Las inchas de säckpipa non son guaire diferentas de las de la boha, en tot cas la tecnica de fabricacion qu'ei la medisha, sonque las mesuras deu tròç de canya e de la lengüeta pòden variar, plan segur.

Doncas qu'èi dus documents tà m'ajudar: lo petit obratge de Bernard Desblancs sus las inchas simplas, editat peu Conservatòri Occitan, e l'excellent sit d'Olle Gällmo sus la säckpipa.

Dab inchas ben talhadas a partir de tròç de canha (Arundo donax), Olle que pòt guanhar ua nota aguda mes, sonqu'en auçar la pression deu sac. N'avem un exemple en la segonda partida d'aqueth aire (a 0:58, 0:59, e enqüera a 1:10-1:11).
.

Un avantatge de la säckpipa per arrepòrt a la boha vien de las cometas talhadas tà alotjar los dits, qui permeten d'i hicar dus horats de jòc en lòc d'un tà un medish dit, atau qu'ei possible de jogar los miei-tons de manèra mes hidabla. Los "pihets" de la fòto a l'esquèrra que son de säckpipas en la e en sol, respectivaments, hèits per Alban Faust (foto tirada deu sit d'Olle Gällmo). Un aute avantatge de la säckpipa qu'ei l'amplitud deu jòc, qui pòt cobrir ua octava e mieia versus sonque ua octava tà la boha.

L'avantatge de la boha per arrrepòrt a la säckpipa qu'ei de poder hèr variar la nòta deu "bordon" durant la melodia.

Òsca entath Ostau Comengés e entara comuna de Shenh.

2011-05-31T08:31:00.020+02:00

Qu'èi recebut la letra d'informacion de l'associacion eth Ostau Comengés, redigida en aquera lengüa meslèu coseranesa qui ei la deu son president, Joan Pau Ferré. N'aprofieiti tà exprimir acitau lo men contentèr e la mea admiracion pregona peu tribalh -en particular lo de collectatge- realizat per aquesta associacion, mercés au Joan Pau. E çò que i liejói, en aquesta letra d'informacion, que'm hasó hèra gòi. Non poish resistir de v'ac hèr conéisher en vse'n balhar un extrèit.

Shenh, petiua comuna comengesa situada ena vath deth Arbàs, que ven d'inaugurar dus panèus d'informacion sus eth patrimòni naturau e culturau. A priori: arren d'originau: que i a d'autas comunas qu'an pres iniciativas atau. Solament, a Shenh, aqueris panèus que son en francés e tanben en occitan. Que son estats realizats en cadre d'ua convencion signada entram eth Estat, era comuna, eras comunas vesiàs, eth O.N.F. e era L.P.O Pyrénées vivantes. Eth objectiu principau d'aquera convencion qu'é era preservacion deth arrian blanc - aqueth butre qu'a elijut domicili sus eth territòri de Shenh, de cap ath malhs de Pena Nera- mès era mesa en valor deth patrimòni culturau n'é cap estada debrembada.

Qu'é atau que, ath cap deth panèu qu'arrepren eth plan dera comuna, qu'òm pot líger "Planvenguda a Shenh, Bienvenue à Chein". Eth plan qu'é illustrat per fotografias d'audèths e de lòcs emblematics dera comuna e totas eras legendas que son en occitan e en francés. Que cau tanben sinhalar que totis eths microtoponimes que figuran sus eth plan - Batalha, Eths Pojaus, Arraigon, Shenh d'Amont - son notats en occitan.

Aqueth trebalh de normalizacion deths noms de lòcs que partic deths entretens realizats per Joan Pau Ferré, membre deth Ostau Comengés- auprès d'informators occitanofònes de Shenh. Aquèras enquèstas, essencialament en occitan, que permeteren d'establir ua lista precisa deths noms de lòcs de Shenh, de conéguer era sua prononciacion exacta en occitan gascon, de localizar-les en ame precision e d'amassar informacions sus eras activitats umanas, eth relhèu, era vegetacion, era natura deth sòu...En un segond temps, ua comission municipala qu'estèc creada, composada d'elijuts e d'abitants dera comuna. Eths sòns membres que validèren era prononciacion e era ortogràfia deths noms de lòcs. Enfin, aquera lista qu'estèc adoptada peth conselh municipau que la transmetec aths servicis deth cadastre e deth I.G.N.

En tot demorar qu'aqueras correccions siàn presas en compde peths servicis deth Estat, era comuna de Shenh, en ame aqueth supòrt de qualitat, qu'a sabut botar en valor eth sòn patrimòni culturau, bastit e tanben lingüistic. Bilhèu que balharà idèas a d'autas comunas? .

Liéger aquò que m'a metut de bona umor. Los de Senh que hasón çò qui calèva hèr. Òsca! E jo qu'èi decidit de hè'm membre d'eth Ostau Comengés en los enviar ua cotiza. Que serà ua auta manèra d'exprimir lo men contentèr e de'us encoratjar.

PS. Eth arran blanc (Neophron pernopterus) qu'ei tanben coneishut com caparroi en d'autas varietats gasconas. Lo mot gasconissim arran qu'èi parent deu mot basco arrano qui vòu díser agla.

Garriga Trullols e l'occitan estandard

2011-05-27T07:32:00.036+02:00

La gramatica e lo vocabulari de çò qui lo sénher Garriga Trullols apèra - a tòrt- occitan estandard qu'estón concebuts non pas segon los parlars occitans, mès segon los parlars lengadocians. Qu'ei doncas un estandard dialectau. Aperar occitan estandard l'estandard lengadocian qu'ei hèr deu lengadocian ua lengua per se e non un dialècte de l'occitan. A jo, qui non hèi nada distincion ni de natura ni de valor enter parlar e lengua, aquerò no'm pausaré nat problèma. Per jo, lo lengadocian qu'ei ua lengua tan valedera com ac ei lo francés o lo catalan o lo gascon.

Totun, lo lengadocian qu'ei classificat com dialècte de l'occitan, com ac son las autas modalitats de l'occitan. De cara a l'occitan, l'estandard lengadocian qu'ei doncas sonque un estandard dialectau, com ac son -pausats per cas- l'estandard literari guipuscoan (aperat centrau) e l'estandard literari navarro-labordan en basco. Los bascos qu'an resolgut aqueste copacap lingüistic en hargant un estandard "segon los parlars bascos": atau qu'estó inventat un parlar navèth, artificiau, composicionau, a partir de mes d'un dialècte. Atau que vadó lo basco unificat, hèit lengua oficiau en Euskadi e arreconegut e emplegat en tot Euskal Herria com estandard de la lengua basca. Los occitans qu'an tostemps refusat de seguir aqueth camin, per arrasons qui non son pas jamés estadas analizadas de manèra pregona, ce'm sembla. En occitan, la proposicion d'un estandard basat sus un dialècte solet qu'obrí via tà l'esclatament de la lengua occitana en estandards dialectaus multiples.

En Aran, a on coexisteishen 8 varietats occitanas (un brigalhon) diferentas enter si, l'estandard oficiau de l'occitan qu'ei aranés. Qu'ei basat suu parlar de Vielha. Aran que hè partida deu Principat de Catalonha e los Aranés que son ciutadans de plen dret d'aqueth principat. Qu'ei donc normau que l'occitan oficiau en Principat de Catalonha sia la varietat pròpia deu Principat, qu'ei a díser la qui ei oficiau en la Val D'Aran. E de totas manèras, los parlars aranés non son pas lengadocians, que hèn partida deu grop sud-orientau deu gascon. Non son pas - o en tot cas pas directament - concernits per la normativizacion lengadociana, contràriament a çò qui sembla pensar lo sénher Garriga Trullols. Que lo lengadocian sia estudiat e practicat en Catalonha qu'ei evidentament ua bona causa. Totun, n'ei pas normau que l'aranés, aumens la sua varietat oficiau, non sia pas jamès estat objècte de promocion e d'ensenhament au CAOC. Deféner l'occitan, en Principat de Catalonha com enlòc mes, que passa prumèr per deféner la varietat locau. Qu'un catalan emplegue l'occitan lengadocian tà parlar a un aranés n'ei pas ua manèra de deféner l'occitan, qu'ei evident. Que sabem tots quin aquò s'acaba: en catalan o en castelhan. D'aulhors, quan lo Sénher E. Garriga escriu ua letra au futur sindic d'Aran, lo sénher C. Barrèra, tà'u felicitar, en quina lengua ac hè?
En catalan, plan segur.

Ensenhar l'aranés qu'ei vadut ua urgéncia, e pas sonque en Principat de Catalonha.

De jo, occitan, En Garriga Trullols non se pòt díder er amic.

2011-05-26T05:08:00.015+02:00

Pogues ores dempús dera derrota electorau deth Partit Socialista enes darrères votacions espanhòles, aguérem era suspresa de liéger un comunicat verinós emetut peth president deth CAOC, En Garriga i Trullos. En aguest comunicat, redigit en sòn lengadocian e adreçat taus "cars amics occitans", En Garriga i arrègle un compde personau damb eth sindic d'Aran Francés Boya. Liegetz un pòc:

Cars amics occitans,

Ièr i aguèt un càmbiament fòrça important a la Val d'Aran en l'escasença de las eleccions municipalas e del Conselh Generau. Ara lo novèl Sindic es Carles Barrera.

Amb Paco Boya s'acaba la demagogia, la megalomania e lo secessionisme e las malas relacions entre lo Conselh Generau e la Generalitat e las pus marridas relacions entre lo Conselh Generau e lo CAOC.

L'obstruccionisme e la tergiversacion de la Lei de l'Occitan s'es acabat.

Ara comença una novèla etapa de relacions occitano-catalanas de la Generalitat, del CAOC e del Conselh Generau d'Aran amb una tòca mai clara de trabalhar per l'unitat de la lenga e la cultura occitana, que pels catalans fa partida fòrça importanta del nòstre patrimòni cultural e lingüistic.

Tot çò qu'èra arrestat, ara se metrà en marcha, e sonque pòt s'alentir per la crisi o per la manca de sòus, mas lo procès a començat e degun l'arrestarà.

Lo CAOC es fòrça content perqué lo trabalh da 40 ans a estat pas en de badas e ara trabalharà amb mai de mejans oficials.

Coralament,
Enric Garriga Trullols
President CAOC

Alavetz, jo qu'ac harè brac e clar:

Paco Boya qu'ei de nòste. Qu'ei aranés, qu'ei gascon, qu'ei occitan. Que trabalhèc tara defensa dera sua lengua, dera nòsta lengua, e damb un succès que hè gòi. Sense interferir damb era politica aranesa o catalana, que non coneishi pro, jo voi raperar aquiu que Paco Boya contribuic fòrça ara recuperacion dera nòsta lengua e dera cultura nòsta en Aran, e non sonque pera sua accion politica, senon tanben pera sua òbra literària e artistica. Paco Boya qu'ei un actor màger en maine dera cultura nòsta.

Eth CAOC, pera votz deth sòn president, veïcule idèes romantiques que remonten ath sègle darrèr e que non son cap en fase damb era realitat occitana d'ué eth dia, ne tanpòc en fase damb era volontat dera majoritat des occitanofòns. Que son d'ua auta epòca. Eth comunicat deth president deth CAOC qu'ei ua vergonha. Li perdonaram pr'amor deth sòn gran atge.

Urosament, qu'auem Paco.

EDIT. Non, non mos auem entenudi, Mela e jo, tà "postejar" sus aguest ahèr ath madeish moment. Que sap redigir, Mela! Anatz véder.

Pass'aire: lo grop musicau gascon qui puja, qui puja...

2011-05-24T07:27:00.005+02:00

Quin ei lo men grop musicau gascon preferit per aquesta passa? Pass'aires, clar e plan segur!

Vam! E perqué sonque gascon? Pass'aire qu'ei lo men grop OCCITAN preferit. E més, que cantan en occitan lo mes beròi, qu'ei a díser en gascon, e non pas en un occitan qui soa ja a mieitat picard com ac hèn d'autes grops.

Pass'aires qu'estó fondat peu bohaire lanusquet Jan Cozian. Que'u podón véder a cantar a L'Orient, en duet dab la soa boha tecnò (puta d'instrument! Vorrí lo medish, dab lo bordonet de camembert suu costat e tot ;-)

E sabetz la notícia? Pass'aire que vien per fin de sortir un CD (mercés a la Mela per la notícia)!

PASS'AIRES / extrèits e entervista from piget on Vimeo.

Roqueta? Qu'ei enqüèra melhor en version catalana

2011-05-23T13:29:00.005+02:00

Uei qu'ei lo dia de Roqueta a casa mea. Roqueta, aquò's saboreja! Liegetz un extrèit, tà vse'n balhar lo gost un brigalhon:

Color vermell intens. Aroma de fruita madura amb notes balsàmiques en harmonia amb elegants notes de vainilla i coco adquirides en 12 mesos de barrica de roure francès i americà.

Cap de dobte, que m'agrada Roqueta.

Susumu Kudo, professor de francés e de gascon, autor d'un metòde japonés de gascon modèrn.

2011-05-22T07:35:00.026+02:00

E coneishetz lo professor Susumu Kudo? Aqueth lingüista japonés qu'ensenha lo francés e lo gascon a l'Universitat Meiji-Gakuin de Tòquio. Qu'ei l'autor d'un metòde de gascon modèrn en japonés.

Que m'a interessat de constatar la nòrma gascona emplegada per Susumu Kudo dens lo son metòde n'ei pas la de Miquèu Grosclaude, represa e adaptada de manèras divergentas per Romieu-Bianchi e per Domergue Sumien, senon plan la de Pèir Bèc. Per fin, qu'èi trobat quauqu'un qui sec las causidas normativas de Bèc!!!! Dens lo gascon de S. Kudo, que s'i arretròban totas las signaturas linguisticas qui caracterizan lo gascon composicionau inventat per Pèir Bèc. L'explicacion que n'ei simpla: Susumu Kudo que seguí, perdon, que seguiscoc los cors, perdon, corses de gascon de l'Universitat de Peitius, dab Pèir Bèc com a professor. Que cadó amorós de la lengua gascona...e deus Pirenèus. Lo parèr de Susumu Kudo qu'ei lo gascon ei ua lengua vertadèra e non pas un dialècte. Susumo Kudo qu'ei tanben un gran admirador de l'òbra de Loís Alibèrt (véd. aquiu).

Que mantién un blòg de linguistica en lengua francesa, a on e parla plan soent deu gascon e lo legedor que i trobarà bèras frasas en gascon.

Qu'èm e que seram

2011-05-22T05:47:00.003+02:00

Deu 18 dincau 28 de mai qu'ei a debanà's l'edicion tolosana deu hestenau transfronterèr sèm e serem (en occitan clar: qu'èm e que seram ;-). La prumèra que's tienó en mars a Barcelona.
Malurosament, obligacions professionaus que'm tienen esluenhat de Tolosa e que m'èi dejà perduda la majoritat deus espectacles. Be hè dòu!

DSK

2011-05-19T05:38:00.008+02:00

DSK que s'ei fotut dens la mèrda. Se se'n sortirà o pas, aquò ei lo son problèma. Personaument, n'èi pas nada opinion s'ei copable d'un crimi o non. E me'n foti, tà díser vertat. Urosament, no'u coneishi pas. Quina importància e pòden aver las opinions deus uns e deus autes en un ahèr semblant? Que cau deishar la justícia de Nava Yòrk hèr lo tribalh, que justícia sia hèita e pro.

Quant aus vociferacions deu Pair Debré sus l'imatge deus francés a l'estangèr, e patatim, e patatam, que'm hèn petar d'arríder. Dilhèu que l'ahèr DSK haràn carar aus qui disen los francès se dochan pas jamès. Qu'ei dejà quauquarren.

Une chance pour la France

2011-05-18T06:17:00.002+02:00

Dens ua entervista a la television, la Bernadette Chirac declarè la grossessa de la Carla Bruni-Sarkozy qu'èra "une chance pour la France". Non ns'a pas enqüèra explicat en qué. Se lo hilh s'assembla au pair, serà meslèu ua catastròfa nacionau, ça'm par. Urosament, çò de sordeish n'ei pas jamès segur.

L'occitan dens lo metro tolosan

2011-05-18T05:39:00.004+02:00

Que i agón personas, occitanistas o non, tà declarar que trobavan inutile e ridicule que i agossen anoncis en occitan dens lo metro tolosan. Ne'n soi pas bric. Jo que pensi completament lo contrari: l'occitan qu'a publicitat de besonh. Qu'ei utile en particular los neo-tolosans que sàpian a qué s'assembla la lengua pròpia deu lòc. Dilhèu qu'aquò los miarà tà s'i interessar. Qu'ei un patrimòni de la vila e de la region, n'i a nada bona arrason tà escóner l'occitan tolosan a Tolosa. E pas sonque la lengua escriuta, dab la soa grafia drin confidenciau. La lengua qu'a de hè's audibla. Hèr-la sentir qu'ei ua bona causa. Qu'ei contribuir a hèr-la víver. Tolosa n'a pas d'aver vergonha de la soa lengua mondina.

Prumèr miracle deu beat Joan Pau II

2011-05-02T08:05:00.007+02:00

Lo polemic cardenau Agustín García Gasco, bisbe (avèsque) emerit de Valéncia, que's morí d'un infart de còr a Roma on assistiva a la beatificacion deu Joan Pau. L'Agustin que's hasó celèbre per las soas declaracions en contra de la contracepcion e en favor deu "dret" maritau de trucar a las esposas.

Preguntes-Respostes

2011-04-29T07:24:00.028+02:00

L'amic Pepe de Barcelona m'envià un mel en el qual em va fer algunes preguntes.

P. Estàs a favor de l'unificació de l'occità o de que cada dialecte vagi per la seva banda?

Estic a favor de la diversitat lingüistica, es a dir que visquin tots els parlars. I constato que l'unificació de l'occità va en contra de la volontat dels occitanofòns. A més a més, estic conscient que la noció de dialecte correspón a una necessitat que senten els sistematicians lingüistics que han de simplificar el món complicat dels parlars de la vida real, però no és res més que un element d'un sistema de classificació que no cal confondre amb la realitat. Un dialecte és un ensemble de parlars, però allò que es parla no és un dialecte sinó una llengua. El parlar és llengua i la llengua és un parlar. Un dialecte no es una cosa que parlen la gent. És sols una representació, un element d'un sistema construït per simplificar o ordenar ua realitat complexa, aquesta representació o model simplificador pot variar segons els lingüistes. El dialecte és teoric i virtual i les llengues dels lingüistes ho són també molt sovint. Els parlars són la realitat.

Perquè de vegades parles de l'"ongués" i tot això i defenses a ultrança el gascó com a cosa separada i d'altres parles de l'occità en global. Com a no occitanòfon se'm fa difícil veure si el gascó està molt distanciat de l'"standard". Podries explicar-li una mica la situació a un pobre occitanòfil que està una mica perdut?

La resposta a la qüestió si el gascó és occità o una llengua distinta de l'occità no fa unanimitat. El problema ja era plantejat a l'edat mitjana, amb una clara resposta negativa de part d'escrivans de la banda occitana no gascona que consideraven el gascó com a llengua distinta (com el provençal Raimbaut de Vaqueiras al segle 12 i el tolosà Guilhem Molinièr al segle 14). La qüestió si el català és occità o una llengua distinta va plantejar-se només al segle 20 i només pels catalans. Es a dir que, des de l'edat mitjana fins al primer tercer del segle 20, el català va ser sempre considerat com a bon occità per tothom, occitans com catalans, contràriament al gascó. El separatisme català de l'occità data només de 1934, i la motivació era clarament de política nacionalista. Personalment, no hi veig cap interès en aquesta mena de debat. Si el gascó fa part de la definició de l'occità, tant de bo, per què no. És una qüestió de definició o de classificació i res més. Ara bé, independentment de la qüestió de l'occitanitat o no del gascó, quina que sigui la resposta, jo dic que l'ideal seria que els gascons parlessin tots gascó i no sols francés, i l'ideal seria que fossin capables de fer servir dues modalitats gascones: el gascó propi de la seva comunitat o poble etc (que cal ensenyar a l'escola) i un parlar gascó unificat d'usatge administratiu que cal (co-) oficialitzar als països gascons. Als països gascons, la gent són gascons, doncs en gascó. Que el gascó sigui occità o no, no càmbia estrictament res a l'afer. Si el gascó és occità, aleshores, quan parlen gascó, els gascons parlen occità, doncs excel·lent. I si el gascó no n'és, d'occità, doncs quan parlen gascó, els gascons parlen la seva llengua pròpia, doncs excel·lent. Quina diferència fa? Cap. Quant al mot ongués, no hi cal estacar cap noció de valor: l'ongués designa simplement la part de l'occità que no és gascona. Es a dir que si considerem que el gascó fa part del conjunt occità, doncs el gascó és un subconjunt de l'occità, l'ongués designa el subconjunt occità complementari al del gascó. Gascó + ongués = occità tot. I si considerèssim que el gascó no fa part de l'occità, aleshores no tendriem cap raó per utilitzar aquest mot d'"ongués", ja que, en aquest cas precís, ongués i occità designarien exactament la mateixa cosa. Dit altrament, utilitzar el mot ongués és partir del principi que el gascó és occità, essent un subconjunt del conjunt occità. Però l'ongués no és gascó, per definició, mentre que el gascó és l'occità dels països gascons.

Tantugo 1

2011-04-26T21:30:00.017+02:00

Parlar d'Aulús (Coserans)

Tantugo qu'é un vielhard que s'amaga eneths bòsques. Que guarda eths camps, eths prats enà que no's panen ren. Quan eths blats son segaths o er'erba dalhada, dentiá que tot sia rentrath peth mèstre, Tantugo no dròm cap cap, que vella tostemp. Era paur de'u véser parésher que retien eths lairons. Qu'é brave, cresetz-ac, mès qu'é sauvatge. Un lauraire que sabiá un flòc causas, que disiá soen aths sievis gojats que Tantugo qu'èra ath segur eth mes bon guardaire deths enfruts dera tèrra. Ua vrespada deth mes de julhet, un tropeu de goelhas que peshiá eishus ua montanha, eth pastor que s'endormic, en revelhant-se que vic Tantugo que fugiá enà bòsc. Que fuc tanplan reconeshuth peths pastors en ua bèra (polida) valea cocath aishús un caròu. Aué encara, en quauqu'uns vilatges deras Pireneas, eras mainadas an paur d'esh. Quan un gojatòt o ua petita filha non vòu obeïr (créser) enà sa mair, que'u ditz: "Pren-te garda! Que cridi
Tantugo e, tot de seguit, que va sortir deth bòsc!

(Tirat de "Le dialecte gascon d'Aulus, grammaire et dictionnaire suivi de Histoire chronologique des vallées du Garbet e d'Ustou. Jean-Pierre Laurent, publicat a compte d'autor en 2002).

Notaratz: la conservacion de la f latina, la transformacion de la u/v /w/ intervocalica en /ß/ com en catalan e en lengadocian vesins. Totun, soen(t) qu'ei conservat- que non soven(t) com en Biarn-, aué qu'ei conservat tanben, mentre lo mot taula qu'ei iper-corregit en tavòla:
...
Ta mair que t'a noirida
Abandonada t'a
T'a dada en un òme
No'n sé se t'aimarà
T'a dada en un òme,
Un òme joador
Non dei'dera tavòla
Non vòu fèr ren de bon
( Cançon d'Aulús)

Notatz tanben en Aulús l'article eth qu'ei distinguit deu pronom esh, en lengadocian lo/el; en catalan el/ell, en occitan oficiau eth/eth.
Tropeu qu'ei un francesime per arramat(h) o tropèth.
Enà: a Ercé que disen endà (endà > enà) mentre a Uston qu'emplegan entà (forma aragonesa e pan-gascona)
Cocath = coucat (en men gascon). Notatz lo mot caròu = forma iper-gascona derivada deu gallo-roman *callavo, mes comunament calhau en gascon.
aué= uei, auei (catalan avui), variants en autes parlars gascons: ué, güé
Abans lo tractat de Corbeil (1258), la vath de Garbet que mantièva contactes umans e economics fòrça importants dab lo vessant palharés vesin. La lengua que se'n hè arresentir enqüèra uei lo dia. En particular la pronóncia de la l qu'ei velara com en catalan.
A Aulús, com en Aran, adiu e adishatz qu'an guardat estrictament lo sens d'adéu e d'adéu-siau en catalan deu sud e d'adios en castelhan, non s'emplegan pas jamés tà díser bon dia.

Peticion tà l'obertura d'ua classa bilingüa d'immersion francés-gascon a Sent Martin de Senhans (Lanas)

2011-04-25T21:41:00.003+02:00

PETITION - PETICION

Pour l’ouverture de la classe bilingue Français-Occitan en classe maternelle
à Saint Martin de Seignanx (40) pour la rentrée scolaire 2011

Le Président du Conseil Régional d’Aquitaine et le Recteur ont signé une convention concernant l’enseignement de l’occitan. Dans cette convention il est clairement indiqué que le développement des classes qui enseignent en occitan fait partie des objectifs prioritaires de la Région Aquitaine.
Ce type d’enseignement (bilingue à parité horaire ou par immersion) a fait ses preuves depuis plusieurs années. Il est efficace et correspond aux objectifs de la politique linguistique lancée par la Région.
A Saint Martin de Seignanx l’ouverture d’une classe maternelle bilingue Français-Occitan est prévue pour la prochaine rentrée des classes.
Un effectif minimum de 15 enfants était demandé par le Recteur pour l’ouverture de cette classe. Aujourd'hui 19 enfants sont inscrits.
Or le 5 avril un vote a été imposé au conseil d’école, sans information ni concertation préalable des parents intéressés, dans l’objectif de refuser le projet.
Par conséquent, les signataires de la présente pétition demandent que la volonté des parents manifestant un intérêt pour le projet soit prise en compte et respectée,
et que soit concrétisée à Saint Martin de Seignanx la mise en oeuvre de la politique linguistique et de la Convention signée entre la Région Aquitaine et l’Education Nationale.

Les signataires

Peticion: òc tau bilingüisme francés-occitan a Sent Martin de Senhans, clicatz aciu.
Peu mot occitan aquiu, que cau enténer l'occitan deu parçan, qu'ei a díser lo gascon, que los allergics au mot occitan non s'enganen pas de combat. Signatz tots, en vos pregar.

Gascon e Vasco-roman: castiello, castièro, castèth

2011-04-19T21:31:00.076+02:00

Dens un post passat, que parlèi de la comunautat transpirinenca aragoneso-gascona e d’un possible diasistèma aragonesogascon antic, lengua romanica comuna deus vascons deu costat sud e deu costat nòrd de la cadia, ua sòrta de "vasco-roman" ancian.
L’aragonés e lo gascon que comparteishen un arramat de mots emblematics com pai, mai, enta/ta, güella-oelha- aulha, meligo, melico-melic, agüerro-agòr e abòr e gòrra (l’agòrra > la gòrra), aplegar, esquerro-esquèr, panquesa, estonda-estona etc, etc.
Quauques mots que son passats tà l’occitan non gascon com enta (en lengadocian pro-gascon), oelha, esquèr, d’autres que son compartits dab lo catalan occidentau (melic) o quitament lo generau (aplegar, estona, esquer).
Que's podó escríver pai, mai e enta, ta qu'èran gasconismes en aragonés. Totun, en realitat, jo que credi pas arren non permet d’ac afirmar. En tot cas, la filiacion enter los mots latins patre(m), matre(m) e los mots tipicament vasco-romans pai e mai n’ei pas briga evidenta, serén possiblament basconismes romanizats (cf aita e aima en basco) com e son esquèr, agòr etc.

Ua caracteristica considerada com emblematica deu gascon qu’ei l’aspiracion de la f (h). Totun, la generalizacion d’aqueth fenomèn que sembla modèrna e n’apareish pas completament acabada au dia de uei. La substitucion de f per h en tèxts gascons n’i apareish pas abans lo sègle XVI. En quauques parlars gascons, la f qu'ei enqüèra prononciada com en “roman generau”, par exemple en la vath de Garbet (Coserans) o en mantuns parlars gascons de Gironda e de Dordonha. Segur que son parlars de zònas perifericas e que presentan trèts de transicion qui i poirén explicar lo mantieniment de la f. Totun, nat caractèr de transicion non pòt explicar la resisténcia relativa de la f iniciau en gascon deu País Basco. Segon l'enquèsta de l'Atlas Lingüistic de Gasconha (A.L.G, mitan deu sègle 20), en gascon d’Urt (Labord), huelha que’s ditz fuelha, e en gascon d’Anglet, hòrt e huelha que’s disen pòrt e buelha, signe que la f n’i ei pas jamés estada aspirada. E si a Anglet e a Urt en Labord disen plan har e hèit en lòc de far e feit, n’èra pas lo cas en Guipuscoa. L’enquèsta realizada per Serapio Múgica auprès de las familhas gasconofònas de Passatge (Pasaia) en 1923 qu'amuisha la f de far que i èra enqüèra prononciada f e non h. Aquiu, la mòda de l’aspiracion de la f n’i èra pas jamés estada arribada. Que cau raperar lo gascon qu’estó parlat au Guipuscoa durant 8 sègles (sègle 12 dincau sègle 20). Qu’estó la lengua administrativa deus Donostiarrak a l’edat miejana.

Ua auta caracteristica emblematica deu gascon - anciana, aquesta- qu’ei lo « dgesisme » de la ll latina : aquò qu’ei un tret qui assepara de manèra clara lo gascon de l’aragonés, deu catalan com de la rèsta de l’occitan. En aragonés e en catalan, lo grop ll deus mots castiello, castell (deu latin castello) que’s pronóncian parièr que lo grop ll de fill(o) (deu latin filio). N’ei pas lo cas en gascon. Lo grop lh de hilh en gascon, (var. filh) que’s pronóncia exactament com lo grop ll de fill en catalan e de fillo en aragonés (que non com lo lh finau de filh en lengadocian centrau e en occitan dit larg). En cambi, a l’aragonés castiello que correspón lo toponim aranés castièro, forma proto-gascona fossilizada deu mot qui balhè la forma modèrna castèth.
Castèth, a l’edat miejana, s’escrivèva casteg o casted, çò qui deisha pensar “castiello” en proto-gascon que’s devèva prononciar *castièdjo. Aquò que remontava abans lo temps de la pèrta de la vocau finau. *Castièdjo qu'amiè tà castyèdj o castyèdy segon los lòcs, puishque mantuns parlars gascons pronóncian j a la manèra deu latin classic, qu’ei a diser com un "glide" (y).
La simplificacion de dy, ty e dj en t que hè passar castiedj tà castètch e tà castèth. La grafia modèrna castèth qu’englòba las tres manèras de prononciar lo mot en gascon modèrn: castètsh (castèg), castèty, castèt.

Lo grop ll (prononciat dj) en mitan deus mots qu’a evoluït en r, un pòc com en castelhan la j de hijo que passè deu son j (lo de la j francesa o catalana, enqüèra conservat en judeo-espanhòu contemporanèu: ijo) au son modèrn kh. Lo toponim proto-gascon castiello qu’ei passat d’ua pronóncia *castièdjo a ua pronóncia castièro. Atau, aus mots catalans, ell, ella, vedell, vedella, capellà, cistell, cistella, coll, poll etc, que corresponen los mots en gascon modèrn: eth, era, vetèth o vedèth, vetèra o vedèra, caperan, s(h)istèth, s(h)istèra (adoptat peu basco), còth, pòth etc. Totun, a ovella que corresponen en gascon oelha e lo son derivat aulha (en aragonés güella, tanben gascon), que non oèra . Aquiu, l'arrason n'ei l'etimologia de oelha, deu latin ovicŭla (en castelhan oveJa).

Aqueth "dgesisme" aplicat a castiello e aus autes mots en -ello o -iello n'èra pas unicament protogascona, que'u trobam tanben en costat sud deus Pirenèus, en Palhars vesin, enqüèra que fossilizat dens la toponimia. A l'aragonés castiello que corresponen doncas lo proto-gascon castièro e tanben lo toponim palharés Castieso, en la Vall Fosca. Uei lo dia, Palhars tot que parla catalan. Totun, la toponimia de la Vall Fosca (Palhars Jossan) que ns'ensenha la lengua d'autes còps que i èra vasco-romana : castieso (de castiello), tanben cubieso (de cubiello, en aragonés cubiello, en catalan cubell, cf. gascon copèth), estany "morto" etc. En la vall Fosca, lo doblet ll deus mots vasco-romans castiello e cubiello qu'èra probablament prononciat j o dj com en vessant nòrd de la cadia, aquiu l'evolucion de (d)j que miè tà s (dilhèu via sh/x).

Traças de la diftongason 'ie' de la e, caracteristica deu vasco-roman, que's deisha enqüèra apercéber en gascon modèrn: tiéner / tier/ tiénguer (part. pas. tienut, tiengut), viéner / vier / viénguer (vienut, viengut), liéger (lejut) etc. Totun, aqueth fenomèn qu'a tendéncia de desaparéisher mes au nòrd: ténguer (tengut), vénguer (vengut), legir (legit). Acerà, lo gascon que's hè mens vasco-roman e mes occitano-roman.

.

Crei-me, gascon, n'ajas vergonha de nòsta lengua de Gasconha (J.G. d'Astròs, 1642)

2011-04-15T19:09:00.008+02:00

Aqueth pòst qu'ei dedicat aus quauques intellectuaus de Lomanha qui s'estiman mes de parlar lengadocian que non pas la lengua deu país, lo gascon.

...

Crey-me, Gascoun, n'ajos bergouigno
De nosto lengoüo de Gascouigno,
Ni de l'augi ni den parla
coumo a Laytouro, é a Sent-Cla.
Goué qu'es la soulo legitimo,
qu'es la flou, la pèrlo, é la primo
Que parlo lou gascoun courau,
Lou gascoun blous é naturau,
En un mujoulet de sét léguos,
E sas besios soun de péguos,
que se hèn un salmigoundin
d'Estaragues ou de Moudin,
Deou Riberenc, ou deou Gabachou,
Deou Lanusquet, ou d'aquet machou,
Lengoüo pedassat de hilluc,
Que maherejo cado truc.
Auch, auch l'üo coumo quequejo,
Auch l'auto coumo bedoussejo,
Auch-los toutos dab taus accens,
Que't hèn arreganga lous dens.
Aquò soun tout de farfalutos,
O de trossis de bastardotos
que desoundron la puretat
Que naturo lous aoüé dat.
E la nosto ses ourresîo
Neto coumo béro bassîo
N'a nad mescladis, ni nat fard,
Nat mot estrani, ni bastard,
E auta purio se temonio,
Que quan sourtic de Babilonio,
Ta plan coumo lo Castilhan,
Que lou Frances ou l'Itailhan,
Ni n'es en arren més mérméquo
que la Letino, ni la Gréquo
...

Cado auzét aymo soun ramatge,
E cado poble soun lengatge.
Paris nou parlo pas Flamant,
Ni Brucellos lou Francimant,
Ni Roumo la lengüo Arabesco,
Ni la Méquo la roumanesco.
Parlon Sarrazin a Madril?
Coum'Espagnol lou loung deou Nil:
Loundros a la lengoüo Turqueso,
Coum Constantinoplo l'Angleso.
Atau que dioures-tu, Gascoun,
Countenta't deou lengatge toun
Au chans, au marcat, a la taulo,
Deplican la santo paraulo,
Entroutinan en sa joüentut
Tous maynatges a la bertut.

...

J. G. d'Astròs
vicari
Poèta Gascon de Sent Clar de Lomanha
1594-1648

NB
ign = nh gascouigno = gasconha
ilh= lh itailhan= italian
goué= ué, güé (uei, auei, cat. hui, avui)
flou = flor, eslor
Auch= Aug ; de augir = audir, ausir; cat.: oir (sentir)
ses= sens, sense
aoüé = auè, avè, auèua, avèva (cat. havia). Notatz la forma anciana de notar è per é etc. auzéth, béro, més etc, liéger: ausèth, bèra, mès etc.
chans: francesime per camp

Vergonha gascona

2011-04-13T06:22:00.014+02:00

Que i a dus tipes de personas. Los qui saben exprimi's en gascon e los qu'ac saben pas. Se non saben pas lo gascon, non pòden pas èster tienuts per responsables deu son declin.
Los qui saben exprimi's en gascon que son de dus tipes: los qui'n son contents e fièrs e qui hèn víver lo gascon en tot hè'u servir e los gascons vergonhós qui s'estimen mei s'exprimir en francés o en ongués. Qu'ac volhan arreconéisher o non, lo monde d'aquesta darrèra categoria que son actors de l'assassinat programat deu gascon, enqüèra que's disen Jacme Taupiac o Jòrdi Passerat. Qu'ei pecat n'an pas seguit las recomandacions antigas de Joan Giraud d'Astròs, lomanhòu com eths, totun, gascon fièr, eth.
La vergonha gascona que'ns pega a la pèth. Gascon, aquò non hè pas seriós, que sufeish de liéger las definicions deu mot qui'n balhan los diccionaris francés tà convéncer-se'n. E aquò que marcha plan! N'avem pas oblidat ni digerit las reaccions a la proposicion deu regretat Robèrt Escarpit, alavetz president de l'Universitat de Bordèu III, quan e s'agí de balhar un nom a la soa universitat. Robèrt Escarpit, gascon fièr, qu'avè prepausat : Université de Gascogne. Los membres deu conselh que votèn en majoritat en contra dab l'argument que gascon, aquò non hasèva pas seriós. Escarpit qu'arreportè l'anecdòta en son assai : Gascogne, pays, nation, region? pareishut en la colleccion "minorités" de las edicions Harmattan.
Los gascons que son ua minoritat en França e ua minoritat en Occitània. Enter francés e ongués, lo gascon qu'ei miaçat. Lo caperan Jòrdi Passerat qu'anè tà Lorda tà i hèr messa en occitan, totun, non digó pas la missa en gascon, non cau pas exagerar, e! Gascon, aquò non hè pas seriós. La prauba Bernadeta que's devó enganar. La mair de Diu non devó pas parlar gascon a Lorda. Lo gascon, aquò ei un dialècte, un patués, pas ua lengua com la deus trobadors. Vau mes díser la missa en la lengua deus trobadors que non pas en patués gascon. Vergonha!

Le lenco de les Lanas de Gasconha

2011-04-11T21:54:00.012+02:00

En gascon, lo mot lengua que pòt préner formas distintas segon los parçans : lenga, luenga, lenco (lhèu de grafiar lenqüa ?), lenca.

Lengua e luenga (de prononciar loenga) que son duas formas eretadas deu hons lexicau comun enter aragonés e gascon, rèsta d’un ipotetic diasistèma transpirenenc deu quau aragonés, benasqués e gascon e serén los eretèrs. Aus mots lengua e luenga (llengua/lluenga en benasqués) que i podem hornir ua lista de mots tan fonamentaus com ta, pai, mai (tà, pair, mair en grafia occitana) etc. comuns a las tres lenguas e sonque ad eras.

Totun, se luenga ei tipicament e exclusivament pirenenc, n’ei pas lo cas de lengua, forma pangascona emplegada, per exemple, per l’escrivan lomanhòu Joan Giraud d’Astròs (sègle XVII). Un variant de lengua qu’ei lenga, resultant de la simplificacion gu > g ben coneguda en gascon com en catalan. Aquera simplificacion fonetica que podó èster facilitada per l’influéncia de l’occitan de Tolosa (lenga) e de la deu francés (langue).

L’abat Vincens Foix qu’ei l’autor d’un diccionari gascon-francés segon los parlars de las Lanas e de Baish-Ador (Labord). Qu’amassa doncas mots deu gascon clar (on e's ditz "la lenco") e deu gascon maritim (dit gascon "negue": le lenco). Lo gascon maritim que cobreish un airau pro larg qui va de las lanas girondinas dincau país basc (Labord, e autes còps Sent Sebastian dab quauques lòcs mes de Guipuscoa), sia, uei lo dia, un airau de 150 km de long sus ua largor de 50 km, haut o baish.
Aqueth diccionari magistrau, redigit enter 1885 e 1932, que demorè inedit dincà 2003, quan las premsas universitàrias de Bordèu e s’encarguèn de’u hèr paréisher. La forma referenciau en aqueth diccionari n’ei pas lengua senon lenco (grafiat léncou per l’autor). Que deu provenir de lenqüa, o sia lengua > lenqüa (léncoa) > lenco. Un variant considerat com minoritari per Foix qu'ei lenca (grafiat lénque per l'autor).

L’obratge de Vincens Foix qu’ei hèra interessant en tot hornir un sarròt d’expressions e d’idiomatismes gascons. Per exemple, per lenco :
Tira le léncou d’un pam.
Se gnaca le léncou.
Le léncou que ba toustém.
Lou bos petit qu’a fort de léncou.
Abe le léncou loungue.
Quegn’uoü lencou !
N’a pas lencou.
Ne pas esta mèste de le sou léncou.
Qu’a u léncou égnférnable.
N’a pas lou hioü a le lencou.
Que l’èï sus le lencou.
Aquere hemne qu’es uoü machante léncou, uoü léncou de serp.
Cop de léncou.
Que l’an hèt le léncou.
Prene léncou.
Qui léncou a / A Rome que ba.
Que caoü bira sèt cops le léncou den le bouque aban de parla.
Ha bara nau cop’ le léncou deban parla.
Le léncou n’a pas nat os, e que’s paghe for gros.
Léncou de perrèc ;
Enigme : Qu’y a u petite damiseléte, Qu’é toustem mouilhade, E n’y plau pas jamei dessus Respounse : la léncou (Amou)
Toustem dehen e toustem den l’aigue : le léncou (Cauna)
Un petit hournoun, pleï d’escalhoutouns, dap u paléte au miéï : la lencou (Shalòssa)
Qu’y a petits lencouets per dehen enta pienta
Etc, etc…
E derivats : lencouet, lencouic, lencoulou, lencous, lencut…
Qu'ei ua mina vertadèra de mots e d’expressions, aqueth diccionari !

Aitona Ixidro Elusu

2011-04-07T20:58:00.037+02:00

Aquiu qu'avetz las letras d'ua cançon recuelhuda a Passatge (Pasaia) en 1950. Que vse'n prepausi ua arrevirada.
Prumèr qu'avetz lo tèxt originau en creaule gasco-basco-espanhòu:

Aitona Ixidro
Elusu belt tort
Que contentico estagua
Pixa tasunlo

Aita arotza
Que le ville bortsou
Para que se dorma
Le niño con Vou

Le niño ploraue
San José le dit
Aguinta chinet pisque
Que le ville granit

Arrevirada literau: :

Pair Gran Isidòr
Espinós, lèd tòrt,
Quin contentet qu'èra
(De) pujar tà casa deu
Pair Hustèr
Que’u voi breçar
Tà que s’endromesca
Lo nen dab bueu
Lo nen plorava
Sent Jausep que'u ditz
Aguanta nenet un pòc
Que le voi (en)grandit.

Mots bascos:
Aitona Ixidro Elusu
Aitona= Pairin, Pair Gran; en catalan: avi
Ixidro= Isidòr
Elusu, nom basco, variant de Elosu = Espinós
Belt(z): negre, lèd
Aitona Ixidro Elusu qu’èra probablament un « Jan Croquet » basco.
Aita arotza : pair hustèr (Sent Jausèp)

Mots gascons guipuscoans:
En gascon guipuscoan deu sègle 20, u qu’èra prononciada i, j qu’èra prononciada com la x basca o la ch francesa.

Pixa (pishà) = pujar (que non pishar!)
Ta sun lo Aita Arotza = 2 possibilitats
1- Se corregeishem per Ta so'n luAitaAritza= tà çò'n loA.A. tà casa d'en "lo pair hustèr" (Sent Jausèp). Cf. en catalan a can "loAA"
2- tà son "loAA" qu'ei a díser tà son pair hustèr

Ville = vulhe o sia voi (gascon maritim: vui, cat. vull) Ville per “quiero” qu’ei confirmat per Mugica (1923).
Estagua: imperfeit deu vèrb estar 2 (estau, estàs, està, estam, estatz, estàn), aquiu pres dab lo sens de l’espanhòu estar, en gascon normau: èra. Notatz estagua (de estaua) e non estava/estaba.
Pisque: un pòc (deu basco pixca: id.). En gascon maritim, la e e la a atòna finau que’s pronóncian parièr, neutra, mès obèrta que la e de je en francés, un pòc com lo grop eu de peur, heure etc. Ploraue = ploraua.
Chinet: diminutiu de chin (chin, chinet que son plan deu gascon generau : nen, nenet)
Vou: bòu, forma maritima de bueu, ( Vincent Foix).
Granit: grandit. La règla fonetica nd > n qu'èra plan mes generau en gascon d’autes còps que non pas en lo d'uei lo dia (per exemple, autes còps domanar o demanar, demandar qu'ei ua correccion modèrna de demanar, devuda au francés o a l'ongués).
Bortsou: En gascon berçòu qu'ei un variant de breç (cf. en catalan bressol), aquiu pres com a vèrb (basconisme) : breçar. En gascon maritim, la e atòna de berçòu qu'ei prononciada com la a e com la e atòna finau, qu'ei a díser com lo grop eu de peur, heure en francés, o sia de man(i)èra imprononçabla peus bascos guipuscoans e peus espanhòus en generau.

La simplificacion tz > t qu'ei correnta en gascon. Aquiu qu'avem belt(z) e dit(z).

La f aspirada desconeguda en gascon pròpi deus bascos

2011-04-06T06:00:00.034+02:00

Qu'ei comun de díser la f aspirada gascona qu'ei d'origina basca. Totun, en gascon pròpi de Baiona e de Sent Sebastian la f n'èra pas aspirada. N'i a pas nada traça de f aspirada dens los tèxts gascons de Baiona e de Sent Sebastian (Donosti). Segon lo phrase-book espanhòu-gascon (Serapio Múgica, 1923), tà diser hè't, los bascos gasconofòns de Passatge au ras de Sent Sebastian que disèvan fe-te. En gascon de Baiona, la f iniciau qu'acabè substituïda per ua b o ua p: pòrt (per hòrt, cat. força, fort), buelhes o buelhas (per huelhas, cat. fulls), cf. los enregistraments deu hilh prodigui. Aquiu, que s'ageish plan d'ua mutacion de f tipica deu basco, mès que s'explica en partir d'ua f prononciada "normaument" (bohada), que non aspirada.
D'aulhors, en nada modalitat romanica deu grop navarro-aragonés, ni quitament la pròpia de Euskal-Herria (ara extinta) , n'i trobam traça de f aspirada o muda. La f que i ei (o èra) prononciada bohada, contràriament a la f castelhana (h muda) e a la f cantabra (h-kh aspirada, notada j o jh).
Non sabem pas d'on ni quan e comencè la mòda d'aspirar la f en lengua gascona. En tot cas, aquesta mòda non vien pas deu bascoat, on lo gascon i èra parlat despuish aumens lo sègle X a Baiona e probable lo sègle XII a Sent Sebastian. En tèxts administrativo-juridics donostiarrak deu sègle XIV, tots redigits en gascon, que i trobam lo vèrb far (escriut atau) emplegat en concurréncia dab lo castelhanisme açer (escriut atau, sens h iniciau). La h i ei unicament present com a traça etimologica dens mots com "homens". Las indicacions de Múgica que ns'aprenen qu'au sègle 20 la f de far qu'èra enqüèra e tostemp prononciada /f/ en gascon maritim guipuscoan. La mòda d'aspirar la f, vienguda deu nòrd, n'agó pas l'escadença (ni lo temps) d'arténher Sent Sebastian.

Deu betacisme en gascon e en occitan.

2011-04-04T07:40:00.044+02:00

Que'm pensi quan los occitans de l'edat miejana escrivèvan cantaua, qu'ac prononciavan atau, cantaua. Aquesta man(i)èra de prononciar qu'ei conservada dens l'ensemble deu maine gascon, lhevats un airau pro larg centrat sus Biarn, e quauques autes lòcs de las franjas perifericas au contacte deu catalan e deu lengadocian on la /w/ ei estada transformada en /ß/. Ua petita partida deu Biarn (l'extremitat nòrd-èst: Vic-Bilh) a conservat la /w/ , mentre que quauques regions landesas (shalòssa) e bigordanas en continuitat dab lo territòri biarnés son passadas a /ß/.
Lo cas baionés qu'ei unic e isolat en gascon maritim. Lo betacisme /w/ -> /ß/ n'i afecta pas sonque las formas verbaus : sentiua > sentiva, qu'afecta tanben ua serie de mots coma iua, liua, diuas, priua, etc. qu'ei a díser, en varietats gasconas mes conservadoras, ua, lua, duas, prua, etc. (leng.: una, luna, doas, pruna, etc.). Dens la region de Baiona
, las duas pronóncias co-existeishen, iua/iva, liua/liva, diuas/divas, priua/priva. Las formas dab /w/ que son de Haut Marensin, au nòrd de Baiona, mentre las formas dab /ß/ que son de Baiona, Anglet e Biàrritz. Mes au nòrd, en gascon de las Lanas, maritim o non, /w/ qu'ei conservada pertot lhevada Shalòssa a la termièra dab Biarn (sentiva en Shalòssa, sentiua en lòcs mes). Mes au sud, en gascon guipuscoan - ara extint- qu'èra tanben lo cas: /w/. Que dispausam de dus documents tà atestar de la pronóncia guipuscoana: lo phrase-book bilingüe espanhòu - gascon de Passatge (Pasaia) editat per Serapio Múgica en 1923, e las letras d'un nadau tradicionau de Passatge titolat Aitona Ixidro (Pairin Isidòr), en gascon mesclat de basco e de castelhan, recuelhut e editat per Fermín Iturriza en 1950. Los dus qu'atestan de la pronóncia /w/ de la u/v intervocalica: per ex. que podem liéger mincha tauetz? e supa tauetz? dens Múgica per, respectivament, ¿has comido? e ¿has almorzado (sic) ? (Notaratz lo calc basco de la frasa en gascon guipuscoan per auetz minjat, auetz sopat). Dens Aitona Ixidro, que trobam: que contentico estagua e le niño ploraue. L'article le qu'ei (o meslèu qu'èra) emplegat indiferentament peus dus genres en gascon modèrn de Guipuscoa (atestat tanben per Múgica), mentre que las formas e son lo (masc) e le (fem.) en gascon maritim generau, tant medievau (cf. los archius guipuscoans e baionés) com modèrn.
Las traças mes ancianas de betacisme de la u intervocalica, que las trobam en occitan vianés, fòrça afin au lengadocian e au catalan. Qu'èra la lengua parlada dens los borgs occitans de Navarra a l'edat miejana. Que'm pensi las originas deu betacisme que i son de trobar acerà. De l'occitan vianés que's podó espandir d'ua part peu continuum lengadocian-catalan orientau (abans que non pas en catalan occidentau, cf. la diferéncia de tractament enter balear e valencian) e, de l'auta part, peu maine deu gascon navarrés, qu'ei a díser en Biarn. Lo biarnés que pòrta enqüèra traças de la pronóncia antiga /w/ : joen, que non joven(t), oelha ->aulha, que non ovelha, arreproèr... Que cau remarcar lo betacisme castelhan qu'ei fòrça mes recent que non pas lo deu vianés, de dus o tres sègles haut o baish. Doncas qu'ei faus de créder lo betacisme occitano-catalan qu'èra a l'origina d'influéncia castelhana o espanhòla. Que seré mes probablament lo revèrs.

Iniciativa per Occitània escuelh er aranés

2011-04-01T08:26:00.005+02:00

Era notícia deth dia: Domergue Sumien declarèc que, d'ara endauant, toti es comunicats d'Iniciativa per Occitània seràn publicadi ena modalitat oficiau dera lengua occitana, qu'ei a díder en aranés. "Atau, ce diguec, era nacion occitana aurà ua lengua digna deth sègle 21". Tà encoratjar-lo en aguesta iniciativa valenta, eth magnific sindic Francés Boya li aufric un accès liure e illimitat a ~~free òc~~ aramès aranés.

Lengua gascona o lenguaS gasconaS?

2011-03-31T08:18:00.045+02:00

La classificacion deu gascon com dialècte occitan o com lengua a despart que depén deus critèris causits, e com los lingüistas ne pòden pas hèr servir critèris scientifics, quantificables e universaument arreconeishuts tà decidir se dus parlars son de la medisha lengua o non, non son pas tots d’acòrd sus aqueth subjècte. E, en realitat, quina importància aquerò e pòt aver? Non cau pas jamés oblidar la question de l’occitanitat o non deu gascon qu’ei sonque un ahèr de classificacion e arren mes. E non cau pas con·hóner un sistèma de classificacion dab la realitat.

Lo sistèma de classificacion deus parlars en dialèctes e deus dialèctes en ua lengua qu’ei comòde peus linguistas mès aqueth sistèma que presenta limitacions de las sevèras qui l’empachan d’arrepresentar correctament la realitat linguistica. En la realitat, cada parlar ei ua lengua. Lo parlar qu’EI lengua. Se los parlars e son diferents, las lenguas que'n son diferentas. Après, los locutors pòden decidir se las diferéncias e son significativas o non e eventuaument s’enténer sus un parlar comun qui representaré la lengua comuna.
La classificacion que t’obliga de regropar los parlars en ua lengua. B’ei plan reductor, aquò! Que preni un exemple: lo parlar de Maurí/Maurin en Fenolhedés. Segon Coromines, aqueth parlar qu’ei catalan. Per d’autes linguistas, lo parlar de Maurin qu’ei lengadocian. Qui a rason? Se consideram – com ac ei generaument admés peus lingüistas- que lo parlar de Perpinhan ei catalan e lo de Sant Pau de Fenolhet ei lengadocian, lo parlar de Maurin que permet efectivament l’intercomprension totau dab las duas modalitats (de tot biaish dejà largament intercomprensiblas entre si), doncas, lo parlar de Maurin qu’ei au còp lengadocian e catalan. Non i a pas nada frontèra lingüistica aquiu. Que i a ua transicion progressiva. Que’s pòt parlar tanben deu capcinés, tant lengadocian com catalan, e evidentament 100 % capcinés. E lo benasqués? Tant catalan com aragonés, e evidentament 100% benasqués. E que i a parlars que son au còp gascons e lengadocians, e los parlars gascons de Luishon e d’Aran que son aisidament comprensibles peus benasqués vesins e vice-versa.

Lo sistèma de classificacion emplegat peus lingüistas qu’ei incapable d’arrepresentar aqueras subtilitats de man(i)èra nuançada. Aqueth sistèma qu’ei tròp reductor. Que’t mia tà imaginar frontèras linguisticas en lòcs on non n’i a pas vertaderament.
En la realitat, cada parlar ei ua lengua e aquò n’a pas de depéner d’un sistèma de classificacion. Prengam lo cas de l’aranés. L’aranés tau com ac entén Aitor Carrera, qu’ei a díser l’ensemble deus parlars pròpis de la Val d’Aran, qu’ei constituit de ueit parlars diferents. La lengua oficiau en Aran, e doncas en Principat de Catalonha, qu’ei basat sus un solet: lo parlar de Vielha-Mijaran. Qu’ei vadut lo parlar comun, l’estandard, la lengua nacionau d’Aran dita l'aranés e, per consequéncia, la modalitat occitana pròpia deu Principat de Catalonha deu quau Aran hè partida e deu quau los aranés e son ciutadans de plen dret.
Quant au gascon en generau, qu’ei au mens tan complèxe dialectaument com lo catalan, senon plan mes. Dens lo son blòg, l’escrivan biarnés e locutor naturau de gascon Eric Gonzalès qu’afirmè deus mots deu roman "La pluja" de l’escrivan gascon Manciet, que'n comprenèva sonque ueitanta per cent. Aquiu, l'intercomprension qu'ei probablament plan mens bona que la enter lo lengadocian de Sant Pau de F. e lo catalan de Perpinhan. Doncas, se las lenguas escriutas (sens parlar de las modalitats oraus) deu landés Bernat Manciet e deu biarnés Eric Gonzalès e son tant pòc intercomprensibles enter si, quin e podem arribar a la conclusion que son parlars d’un medish sos-dialècte occitan aperat gascon occidentau? Se cregossem çò qu’avança Eric Gonzalès, occitanista irreprochable, las diferéncias entre los dus tipes de gascons – classificats per lingüistas occitanistas com d’un medish sos-dialècte-que serén plan mes granas que non pas las qui asseparan dus dialèctes de la lengua catalana com lo centrau (principatin) e lo valencian. Que caleré hèr escotar un tèxte de Bernat Manciet lejut per l'autor (n'i a en CDs) a locutors naturaus de la lengua aranesa tà verificar se son capables de’u arrevirar en aranés. L’intercomprension qu’ei totun ua condicion sine qua non tà classificar dus parlars dens la medisha « lengua » ça’m sembla. La remarca d’Eric Gonzalès que relativiza la significacion de la classificacion lingüistica aplicada au gascon e que pòt sufir tà explicar la dificultat de hèr acceptar ua lengua gascona comuna. Que cau soslinhar que lo problèma de la complexitat dialectau deu gascon n’ei pas jamès estat correctament tractat peus lingüistas. Los lingüistas occitanistas qu’an evitat de s’i interessar de tròp près.
La question pausada per la remarca d’Eric Gonzalès n’ei pas se lo gascon ei ua lengua diferenta de l’occitan o non, mès plan se lo gascon ei vertaderament, uei lo dia, ua lengua unica o un ensemble de mes d'ua. Gascon o GasconS?

Qu’avem dejà duas normas gasconas arreconegudas: l’aranesa e la biarnesa , qui corresponen a duas nacionalitats gasconofònas ben distintas. Totun, la question de la causida de l’estandard que’s pausa per la rèsta de Gasconha. Lhevats los aranés e los biarnés, los autors gascons que son pòc enclins a emplegar un deus dos estandards quau que sia, qui consideran com tròp diferents deu lor parlar o com tròp tipats. En abséncia d’ua norma pan-gascona largament acceptada, los autors gascons (sensu stricto ) qu’utilizan un gascon personau, sia de basa locau, sia de composicion. Un exemple de gascon composicionau qu’ei lo qui lo comengés Pèir Bèc emplega dens la soa òbra literària. E mes lo gramatician Andriu Bianchi, autor de mantuns tribalhs consacrats a definir gramaticaument lo gascon "normat", qu'ei a díser lo gascon « estandard», en realitat l'estandard utilizat peus biarnés, que non lo gascon composicionau de Pèir Bèc, n’emplega pas briga aquesta medisha modalitat gascona "normada" dens los sons escrits en gascon qui pareishen regularament dens La Setmana. Au gascon presentat com "normat" peu quite Bianchi, eth medish que'u prefereish lo son gascon composicionau personau, enqüèra diferent de lo de Pèir Bèc. En cambi, lo gramatician Maurici Romieu, qui co-signè dab Andriu Bianchi ua gramatica gascona normativa, qu’emplega l'estandard biarnés deu gascon en la revista deus Reclams. Que cau remarcar Maurici Romieu, roergàs d'origina, qu’ei biarnés d’adopcion, que viu en Biarn, mentre Andriu Bianchi que viu en Gasconha. La diferéncia de nacionalitat que poiré explicar la diferéncia de causida linguistica enter lo biarnés Romieu e lo gascon Bianchi.

Hèr acceptar en Gasconha un parlar gascon comun de hèr víver a costat deus parlars locaus qu’ei un desfís màger peu sègle 21.

Diglòssia a la Setmana

2011-03-30T06:08:00.020+02:00

L' editoriau venider deu men ebdomadari occitan preferit la Setmana, qui podetz dejà liéger suu blòg deu mèste Andriu, que'm hè pausar ua question de principi linguistic. E's pòt acceptar en un tèxt gascon manlhèus desconeishuts de Palai, quan los equivalents gascons existeishen plan? Lo tèxt deu mèste n'ei conhit. Tà començar, qu'emplega lo vèrb téner quan Palai e recensa tiéner, ténguer, tier, tenir mès pas téner. Bon, dilhèu que s'ageish d'ua fauta de tipografia, aquò que pòt arribar. Un aute onguesisme (occitanisme non gascon), ua distraccion, probable, qu'ei mai en lòc de mei, mes o mès. Un tresau exemple qu'ei mena tà díser òrdi, escantilh, tipe, classa. Aqueth que pausa dus tipes de problèma. Prumèr, au vèrb menar lo gascon generau que prefereish miar, amiar, de forma mes gascona. Dusau, lo mot mena dab lo sens d'escantilh qu'ei desconeishut en gascon blos. B'ei vertat qu'emplegam correntament lo francesime sòrta, totun n'ei pas ua arrason tà'u substituïr per un aute manlhèu non gascon pr'amor, d'equivalents plan gascons de "sòrta", que n'i a un sarròt. Tà arrevirar l'expression "de tota mena", que podetz causir: de tot escantilh, de tota traca, de tot òrdi, de tota mandra, de tota requista, etc...

A la diglòssia costumèra deu hèit deu francés, los de la Setmana que i horneishen ua auta deu hèit de l'ongués (occitan non gascon), man(i)èra de'ns raperar nosautes gascons qu'èm ua minoritat non sonque en França senon tanben en Occitània. Qu'ei precisament çò qui volem deishar d'èster: ua minoritat. Doncas, per nòste, en gascon blos, en vos pregar. Pro de vergonha: en gascon blos!

Coserans qu'arcuelh eths auboèsis deth món

2011-03-28T21:54:00.027+02:00

Coserans, enriquit peth son vesiatge damb Comenges, Aran e Palhars, que presenta uá bèra paleta culturala que demora d'arredescorbir. L’an 2011 que tira ena lutz eth aboès, auboès emblematic deth Coserans, e que da era guinhada ath bot, era cornamusa dera val d’Aran. Era vila de Sent Guironç (Coserans) qu’arcuelh en abriu uá exposicion consacrada aths auboesis deth món e, pendent tot eth an 2011, conferéncias, espectacles e concèrts que permeteràn ath public d’apreciar e d'arretrobar eras musicas tradicionalas. Aqueris rencontres qu’an coma fin de hèr-las conéisher melhor en encastre dera suá istòria e deth son us ena Societat.

En tot aplegar totis eths actors, Passatge que da un “bohet” arreviscolaire a Coserans.

Pierre Rouch,
musicaire e factor d'esturments /instruments..

Aquiu qu'avetz eth programa en gascon (na avé'u en francés, véd. acitau).

Deth 2 ath 17 d'abriu 2011 : Exposicion "Eth aboès que convida eths auboèsis deth món" ena gara vielha de St Guironç.

Divendres 1er d'abriu : 17h30 - Vernissatge dera exposicion « Le hautbois du Couserans invite les hautbois du monde / Eth aboès que convida eths auboèsis deth món (ena gara vielha, Sent-Guirons).

Dissabte 2 d'abriu en Tortosa (Coserans), diada co-ordinada per Pèir Rouch : « Eth aboès de Coserans que convida eths auboèsis deth món » aths crotzacamins de Catalonha e dera Val d’Aran.

- 15h30 a 16h00, intervencion de Paul Macé (director deth Centre Internacional de Música Popular de Ceret (66))

CIMP.

- 16h00 a 17h00, conferéncia d’Alain Servant sus eth aboès de Coserans. Presentacion deth instrument d’un punt de vista organologic per Pèir Rouch.

- 17h00 a 17h30, presentacion dera classa d'auboès classic dera escòla de musica de Sent-Guironç per Denis Dugros.

- 17h30 a 18h30, conferéncia animada per Bernat Menetrier sus eth bot, cornemusa dera Val d’Aran. Consideracions sus era factura de l'instrument per Pèir Rouch.

Questions/ Escambis

- 19h30, aperitiu e repèish prengut en comun.

- 21h00 a 21h40, Les Biroussans: espectacle dehòra s' eth temps ac permet.

- 21h45 dentià tard « Serada Passatges ».

Concèrt : Eth aboès e eth bot aué.

Fanfare du Couserans 2 tròcis / Fanfare des Pyrénées (formacion redusida) 2 tròcis

-22h 30 Gran bal d'aboèsis damb totis eths musicaires.

L'occitan pirenenc de la C.T.P.

2011-03-26T20:55:00.011+01:00

Dab la Comunautat de Tribalh deus Pirenèus (C.T.P.) qu'avetz, ailàs, un aute exemple, plan tipic, tà illustrar çò qui escrigoi a prepaus deu dangèr de non pas estacar l'estatut de lengua au gascon. L'occitan qu'ei arreconegut com a lengua de tribalh per la CTP, aquò b'ei plan! E doncas? E ben, çò de previsible: l'unica version occitana qui trobaratz suu site e suus pòsters de la C.T.P. qu'ei... lengadociana. No's parla pas gascon ena montanha nòsta? E costaré tan car d'i hornir aumens ua version occitana addicionau qui sia en aranés, en biarnés o en un aute gascon deus Pirenèus ? Lo gascon estosse tractat com ua lengua vertadèra, que non com un dialècte vergonhós, aquò no's seré pas escadut atau. Pro qu'ei pro.

Question d'istòria gascona : per qué m'an pas dit a l'escòla...

2011-03-23T04:13:00.017+01:00

Anem! Sajem de tornar trobar la memòria istorica! Totun, que'vs previeni: ne vau pas la pena que sajetz de trobar la responsa dens los libes de l'istòria oficiau francesa, ni tanpòc dens los tèxtes d'istòria redigits en occitan non gascon. Los libes d'istòria francesa ne s'interessan pas a l'istòria pròpia deus occitans e los tèxtes d'istòria occitans ne s'interessan pas a l'istòria pròpia deus gascons. Ja seré temps d'escríver l'istòria en gascon!

Lo quinze d'agost de tot an que's sòu celebrar ua victòria istorica qu'un personatge gascon s'emportè en ua batalha famosa qui deishè traças de las importantas dens las literaturas e imaginaris europèus. Ua ceremonia qu'amassa monde au lòc supausat de la batalha.

Quin ei lo nom d'aqueth personatge e de quina batalha e's tracta? Un indici: lo nòste personatge qu'èra comte de Bigòrra. Un indici mes: lo son prumèr hilh, de medish petit nom que lo pair, que serà coronat arrei...

Lo metòde nau de boha qu'ei arribat!

2011-03-21T18:13:00.050+01:00

Que vieni d’arrecéber lo metòde de boha de l'associacion "Bohaires de Gasconha", tot juste pareishut. L'obrage qu'ei bilingüe, francés-gascon. La causida occitana qu'ei diferenta segon los capítols, sia nòrd-gascona, sia biarnesa. La version biarnesa qu'ei hèra bona, que podem sonqu’arregretar la version nòrd-gascona non sia pas deu medish escantilh. L'arrevirada a carga de l'I.E.O. 33, qu'ei dolenta. Qu'ei ua vergonha, que tròbi. N’ei pas la causida d’ua modalitat nòrd-gascona (de transicion de cap tau lemosin e tau lengadocian) qui’m pausa problèma, segur que non. Mès aquera arrevirada qu'ei estada hèita com qui horneja. La tornèn pas jamés liéger entà corregir-la, totun! Que s’i pòden acceptar las incoeréncias dialectaus com, per exemple, héser qui alterna dab har e mes hèr (?), o lo pronom neutre qui trantalha enter o, ec e ac segon las frasas. Aquò rai. Çò de mes inacceptable que son las incorreccions gramaticaus e lexicaus. Que vse'n liuri quauques exemples. Lo mot digitacion, au còp plan occitan e plan gascon, qu'ei sistematicament remplaçat per "ditat", un barbarisme lè d que hè paur. "Ditat" qu'ei evidentament calcat suu francés doigté. L'arreviraire n'a pas nada excusa: lo mot digitacion qu'ei plan indicat dens lo diccionari francés-occitan(gascon) en dus volumes de Per Noste. E las pecas gramaticaus que son nombrosas per la part nòrd-gascona, per exemple, paja 41: la husta lo (sic) mei utilizat (re-sic), la melhora (sic) posicion, p91: De vrai, la partida la (sic) mei preciosa e la (re-sic) mei...Bon, que'n deishi.

En tot cas, lhevada la redaccion nòrd-gascona, aqueth metòde qu'ei fòrça plan hèit. Que comprén 137 planas, dètz capítols. Las illustracions, plan nombrosas, non son pas sonque visuaus, que n’i a tanben un pialèr de sonòras gràcias au CD inclús.

Lo prumèr capítol que relata l'istoric de la boha dab consideracions sus la soa origina, la soa extension geografica, quin e l’aperavan segon los parçans, la soa desaparicion e que i horneish anecdòtas de las interessantas sus la descobèrta d’ instruments ancians etc.

Lo segond capítol qu'ei dedicat a l'organologia: la de l’instrument tradicionau com la de las bohas "fòlc" d'uei lo dia.

Dab lo tresau que comença lo metòde pròpiament dit: qu'ei la presa en man, qu’aprenem quin e cau hèr tà mestrejar la pression e lo bohar, quin e’s pòt aviar e arrestar lo son, la debuta tau començaire, qué. Los tablèus de digitacion que i son balhats peus dus tipes de boha, la tradicionau com la fòlc. Que i trobam exercicis, dab particions e enregistraments suu CD qui acompanha lo libe. Los trocets d'entraïnament que son nombrós en començar per rondèus com Lo coquin de Pire e lo rondèu de C. d'Armagnac.

Dens lo capítol cinc, que i son tractats l'estile de jòc e los ornaments, dab bèths exemples de particions e los enregistraments corresponents. Que s’i pòt audir en particular un bohaire d’abans la renavida fòlc, lo Jantí Benquet (d'après un document rarissim d'archiu), seguit per interpretacions de bohaires de l'associacion nòsta: Alan Cadeillan, Bernat Desblancs, Joan Miquèu Espinasse, Joan Pascau Leriche, Ives Pouysegur e Robèrt Matta. Atau qu'ac saberatz tot suu vibrato, las appogiaturas, lo nhacant, lo jòc picat, lo doblat e lo destacat en arrepic, lo bistorçut, lo tustat, lo glissando, las combinasons.. Lo tot que s'acaba dab quauques conselhs pedagogics. E, solide, que i trobaratz tots los exercicis convienents tà vs’entraïnar e progressar.

Lo capítol següent qu'ei dedicat au jòc suu canèth semi-melodic illustrat per d'autes tròç enregistrats (congòs, vals e rondèus). La possibilitat de cambiar de nòta d'acompanhament sia tà marcar lo ritme, sia tà hèr variar l'armonia o tà completar la melodia qu'ei plan ua caracteristica de la cornamusa nòsta, qui’n hè un instrument drin especiau en món deus sonaires.

Dens lo capítol 7, qu’aprenem quin e cau hèr entà afinar (acordar) l’instrument. Que ns’explican lo foncionament de las inchas simplas (aperadas tuhèts dens lo tèxt nòrd-gascon, e espiulas dens lo tèxt biarnés): lo principi, lo reglatge e lo manteniment.

Lo capítol 8 qu’ei dedicat au manteniment de la boha: quin estarquejar lo sac, quin hè’s un clapet tau bohet (aperat malastrugament peu francesime pòrta-vent), quin netejar lo pihet (o pihèth?, ved. mes luenh).

Lo nau qu’ei consacrat au repertòri: rondèus, congòs, mazurcas, pòlcas, escotishas.

Fin finau, lo darrèr capítol qu’ei consacrat a testimoniatges deus hòrt interessants. L’obratge que s’acaba dab ua bibliografia importanta e ua lista de sits web d’interés.

Aqueth metòde qu’ei plan hèit, au còp pedagogic e divertissent. Que serà hòrt utile tau bohaire, particularament tau qui non pòt seguir cors de boha regularament. E los qui s’interessan a la cultura gascona e a la musica tradicionau– qui sian bohaire o non- que i trobaràn un obratge instructiu e interessant.

Adara, quin e caleré díser : pihet o pihèth tà designar la pèça de husta qui pòrta los horats de jòc de la boha? La forma pihet qu’ei la consacrada dens aqueth libe. Efectivament, qu’ei la que trobam generaument dens los autes obratges qui descriven la boha. Lo mot pihet, escriut pihét, qu’ei plan repertoriat dens lo diccionari de Palai qui'n hè, a tòrt, un variant de piet (lengadocian: pièch, pièit, catalan: pit). Que cau senhalar aqueth mot qu'ei transcriut pihèt, dab ua e obèrta, dens lo diccionari de gascon landés deu lexicograf lanusquet Vincent Foix (1857-1932). A mes, Palai e Foix qu'arrepòrtan ua forma femenina pihèra, qui designa ua petita trompeta de husta. Lo doblet pihèt(h) - pihèra que pleiteja per pihèth - que non pihet- com la forma corrècta deu mot. Pihèth -pihèra representarén *pifellu- *pifella, derivats sufixats de *pifu / *pifa. Pihèth que pareish doncas de la medisha familha etimologica que pifre, d'etimon *pifu, cf. en francés pipeau e pifre o fifre. Pifre/fifre qu'estón manlhevats de l'allemanic pfifer, lo mot qu'ei un eretatge deus musicians de la guarda soïssa. En realitat, pfifer en allemanic que designa lo jogaire, que non l'instrument medish: dr pfifer qu'ei lo jogaire de "pfif(e)" (de *pifu), der pfeifer en alemand, the piper en anglés, lo pifraire, qué. En francés, pifre qu'ei estat completament remplaçat per fifre. En occitan, (gascon e catalan inclús), lo mot francés d'origina allemanica pifre qu'estó generaument adoptat tà designar un instrument de vent. Totun, segon Mistral, que trobam enqüèra lo mot pif en quauques lòcs. Pif que seré lo mot genuinament occitan en tot provier de *pifu shens passar per pifre. E en catalan, a mes de pifre, que cau mencionar lo mot pífol qui ei la forma endemica de las islas balearas, protegida de l'invasion deu mot pifre per la soa condicion insulara. En gascon, la forma pihet dab ua e barrada que poiré sia provier efectivament deu crotzament de pihèth dab piet, sia representar ua auta forma diminutiva de *pifu= *pifetu.

En gascon, en vos pregar.

2011-03-18T07:00:00.012+01:00

N'i a qui n'an pas comprengut l'interés de considerar lo gascon com a lengua. Totun, lo projècte qui consisteish a s'acontentar d' ahíger a ua lengua non gascona, la francesa- ua auta lengua non gascona - l'ongués (= occitan non gascon), qu'ei simplament inacceptable d'un punt de vista gascon. La forma onguesa dita occitan referenciau o larg qu'ei estada desgasconizada dab un suenh meticulós, com si lo gascon estosse inexistent, mòrt, damnat o vergonhós. Evidentament, que'vs diràn que n'ei pas jamés estat question de remplaçar lo gascon per l'ongués, que lo gascon ei tan bon occitan com l'ongués etc, etc. Totun, quan e s'ageish de transposar aquera beròia teoria en la realitat, ja podem aver ua idèa clara deu resultat: lo gascon a de desaparéisher o de s'esfaçar au profieit de l'ongués e qu'enteneratz tot plen d'arrasons de las bonas tà dehéner aquerò: n'i a pas pro de plaça suu document o sus l'etiqueta per hicà'i la version gascona, lo gascon qu'ei incomprensible peus qui non son pas gascons, la lengua deus trobadors qu'èra onguesa e non pas gascona, l'economia o lo budget n'ac permet pas pr'amor doblar las versions que costaré car etc, etc.

Se considerèssem l'ongués e lo gascon com duas lenguas distintas, alavetz ua gran partida d'aquests arguments demorén shens objècte e lo principi d'egalitat auré d'aplicà's. E mes, l'ongués tanben i trobaré lo son compte. Per exemple, uei lo dia, lo budget de la region Aquitània dedicat a las lenguas regionaus qu'ei compartit en duas partidas egaus: ua va tau basc e l'auta
tà l'occitan. Gascon e ongués estossen arreconeguts coma duas lenguas distintas, aquera proporcion qu'auré d'èster arrevista en favor de las lenguas occitanas: un tèrç tau basc, un tèrç tau gascon e un tèrç ta l'occitan non gascon.

Arreservar un estatut abracat de dialècte tau gascon n'ei pas sonque injust mès dangerosament mortifèr tà la lengua de Pèir de Garròs e de Joan Guiraud d'Astròs, ça'm sembla.

La corsa landesa au patrimòni immateriau de l'UNESCO? Vira e boha!

2011-03-15T07:00:00.005+01:00

Au paréisher, la temporada 2010 qu'estó excellenta tà la corda landesa. En chifras, la corsa qu'ei quatorze ramadas, dus cents setanta cinc associacions organizairas e seis cents quaranta corsas l'an passat. La République des Pyrenées (edicion online deu 24 de heurèr) qu'arreliga la progression de la corsa landesa dab la de las classas de gascon en airau de la corsa, sonque vint classas en 2008, dejà tres vints en 2010.
Despuish un an que tribalha ua comission entà hèr arreconéisher l'art de la corsa landesa com a patrimòni immateriau per l'UNESCO. Lo dossièr que deuré èster presentat enguan, si tot e's passa com cau.

Bon, las Lanas non ns'an pas aportat sonque la corsa, eh!;)

Lo grop vira e boha que son Rose-Marie Deblonde a la sonsaina, Didier Deblonde, Ghislaine Saintorens e Jean-Paul Saintorens a la boha.

La Setmana e lo Figaro Magazine

2011-03-13T06:33:00.003+01:00

Qu'èi remarcat l'ebdo la Setmana qu'a un punt en comun dab lo Figaro Magazine: la proporcion negligibla d'articles escriuts en gascon.

Tròç de folk bluegrass dab sabor irlandesa

2011-03-13T06:24:00.009+01:00

Lo bluegrass qu'apartien au còp au genre country e, estant jogat dab instruments acostics, au genre fòlc. Quan grans deu bluegrass e rencontran un grop emblematic de musica irlandesa, aquò que't balha quauquarren de saborar shens moderacion.
Aquiu qu'avetz lo mandolinista Ricky Staggs, dab lo son grop e los plan coneguts chieftains, d'Irlanda.

Lo bluegrass, aquò que'vs conserva un musicaire. La pròva: lo vielh Del McCoury que canta enqüèra ! Qu'a hèit setanta sèt ans, lo tipe. Enfin, sus la video, que n'avèva hèit sonque setanta dus. Que fondè lo son grop The Del McCoury Band en... 1960. Qu'esbracè drin de musicaires mès eth que i ei tostemps.

E ua auta pròva de la longevitat deu musicaire bluegrass: Earl Scruggs, "l'inventor" de l'estile "three-finger picking", qui s'a hèit caracteristic deu jòc bluegrass deu banjo de 5 còrdas. Scruggs que hasò ueitanta sèt ans en genèr. N'avè "sonque" ueitanta dus sus la video.

A! Shady Grove, un deus mens preferits...Bon, aquera version, lhèu pas tant. Lo mandolinista qu'ei Tim O'Brien, un cantautor irlando-american originari de la Virginia de l'Oèst.

Musica mandingano-americana: Cheick Hamala Diabaté

2011-03-12T07:14:00.014+01:00

Cheick Hamala Diabaté, griot malian, qu'emigrè en tot importar la soa musica mandinga taus Estats-Units. Que viu a Washington DC. Qu'ei de la mia raça, qu'ei a díser esquerrèr. Mès eth que tòca sonque instruments d'esquerrèrs, pas com jo.

Que'u vedem a jogar deu banjo esquerrèr de 5 còrdas, acompanhat peu mèste deu banjo "clawhammer" Bob Carlin tocant aquiu lo banjo calabassa.

Ara un duo de banjo calabassa dab los medishs:

E un duo dab James Leva au banjo de 5 còrdas e Cheick Hamala Diabaté au ngoni, un instrument tradicionau malian de la familha deu banjo. Que son a jogar "Cumberland Gap", un aire tradicionau apalachian, probablament d'origina africana, com lo banjo medish.

Aquiu que'u vedem a educar los americans, suu lindau d'un ostau de Washington. Malaia, lo cineasta que s'a hicat en transa, aquò qu'ei plan emmerdant per la qualitat de la video, mès aquò rai lol. Totun, s'ètz deu genre vomidor, passatz-la, e! La darrèra video qu'ei mes establa.

E se n'avetz pas james audit Frère Jacques jogat au ngoni, adara qu'ei lo moment:

Per ua Associacion Entà la Defensa deus Interés de Gasconha

2011-03-10T06:31:00.007+01:00

Que lo gascon sia reconegut com a lengua peus uns o sonque coma dialècte per d'autes non càmbia pas lo hèit que n'a pas d'èster substuït per un aute dialècte non gascon. Qu'ei un efèit pervèrs de l'occitanisme que de considerar lo bilinguisme institucionau francés-lengadocian acceptable dens las regions tradicionauments gasconofònas. Que's tròba lo gascon qu'ei ua lengua de Mieijorn-Pirenéus, a costat deu francés e deu lengadocian. Los tèxtes en occitan de Mieijorn-Pirenèus -de difusion panregionau- qu'aurén doncas d'èster escriuts en duas versions, gascona e lengadociana. Qu'ei exasperant de constatar que n'ei pas jamés lo cas, çò qui vau a díser que lo gascon ei sistematicaments ignorat, com ac ei tròp sovent dens las emissions regionaus en occitan de FR3 Tolosa. E seré doncas vadut tan vergonhós de s'exprimir en gascon?

Alavetz, que cau saludar lo petit article occitan de l'edicion de mars de Midi-Pyrénées info, per un còp redigit en bon gascon. Qu'ei titolat: 20 leçons entà aprénguer l'occitan...e mes qu'aquò!. Que i aprenem çò qu'ei Euromanià: un programa, finançat a 70 % per la Commission Europèa, qui a per tòca de miar tà deschifrar 6 lengas romanicas, occitan inclós (quin occitan, n'ei pas dit mès qu'ac podem endevinar). E n'escapam pas a la fòto on e vedem lo conselhèr regionau encargat de la cultura occitana, Guilhem Latrubesse, a parlar davant ua banderòla bilingüa... francés-lengadocian.

Ja seré temps de crear ua Associacion Entà la Defensa deus Interés de Gasconha, ça'm sembla. Shens "lobbying", non ns'i escaderam pas.

Lo gran sègle gasconista

2011-03-08T08:39:00.012+01:00

Dus sègles après que lo jurista e poèta tolosan Guilhèm Molinièr agosse horabandit lo gascon de la lengua deus trobadors, en tractant lo gascon com a lengua estranha au medish títou que lombard e francés (G. Molinièr, Leys d'amor, 1328-1337), qu'apareishón per fin los prumèrs poèmas publicats en lengua gascona.

Que cau raperar los prumèrs tèxtes escriuts en gascon, a partir deu sègle XII, qu'èran estrictaments d'òrdi juridic o administratiu. La literatura d'expression gascona qu'èra inexistenta, au profieit de l'occitan non gascon. La lengua de Tolosa qu'èra considerada com a mei prestigiosa que non pas la de Gasconha. Lo cas gascon, d'aqueth punt de vista, qu'èra pro semblant au cas catalan. Los trobadors d'origina gascona qu'èran fin finau pòc nombrós, un detzenat o en tot cas mens d'un vintenat, ua chifra de comparar au vintenat de trobadors catalans. Totun, las obras trobadorencas catalanas que son mei nombrosas que las de Gasconha: ne coneishem dus cents, haut o baish, dont mei de la mitat (cent vint) escriuta per lo besaluenc Ramon Vidal qui redigí un tractat de poetic "razos de trobar", la prumèra gramatica occitana (ca 1200).

Lo sègle 16, en véder publicadas las prumèras òbras literàrias en gascon, que marca doncas ua hita. Que comença dab l'arrevirada gascona deu libe deus psaums (1565) puish las "poesias gasconas" (1567) de Pèir de Garrós, qui jo consideri com lo prumèr manifèst gasconista. Que serà seguit per ua tièra d'autas òbras qui pòrtan títous deus plan evocadors: la Margalida gascoa (Bertran Larada, 1604), lo catonet gascon (Guilhèm Ader, 1606), lo gentilòme gascon (Guilhèm Ader, 1610), poesias gascoas (Andrèu Du Pré, 1620), lo trimfe de la lengua gascoa (Joan Giraud d'Astròs,1642).

Lo gascon literari qu'èra distint deus parlars deus autors: ni lomanhòu, ni comengés. Los escrivans gascons de l'epòca n'èran pas sonque escrivans, que hasèvan tanben de normativizadors de la lengua gasco(n)a. Que cau remarcar Pèir de Garròs que parlava de lengatge gascon, lengatge pròpi -segon eth- deus qui èran embarrats enter Garona e Pirenèus, mentre que, quasi un sègle après, Joan Giraud d'Astròs e hasè la diferéncia enter la lengua gascoa trionfanta (lo parlar literari) e los parlars naturaus (ne cita quauques-uns: neraqués, lanusquet, mondin...).

N'ajam pas paur de díser que lo gascon ei ua lengua, qu'ac ei de manèra conscienta desempuish aumens lo sègle 16 .

marzurcas, gasconas o pas, e un vals tà acabar.

2011-03-05T08:57:00.006+01:00

Que soi a tribalhar duas mazurcas gasconas: que m'agradan las mazurcas e aqueras duas non son pas complicadas.

La prumèra que vien deu repertòri deus bohaires gascons. Se'n coneishetz lo títou, que m'agradaré d'ac saber, que no'u coneishi. Que la jògui tanben a la bodega, en adaptar la tonalitat, plan segur.

.

La segona qu'ei la mazurca de Lea o mazurca de Samatan, compausada per l'acordeonista Lea Sent-Pèr (Saint-Pé), qui èra de Samatan (Gèrs). A la boha, se pòt respectar la prumèra nòta en emplegar lo bordon. N'ei pas lo cas dab la craba, que la jògui en l'octava de dessús.

Mazurka de Lea
envoyé par tagtah. - Regardez la dernière sélection musicale.

La tresau n'ei pas gascona e drin pesugassa, mès aquò rai, que m'agrada tanben. Que la jògui sonque a la craba (bodega), que'm hè tribalhar lo moviment deu dit menin de la ma dreta en bèth hèr soar la sostonica. Au cap de quasi duas setmanas de practica crabaira, qu'ei enqüèra dificultats dab la sostonica, lo jòc d'aquesta nòta n'ei pas hidable, que deu èster un efèit de l'atge deu sonaire. En tot cas, l'aire aqueth qu'ei cantabre e que's ditz mazurca carrilana. EDIT: Desolat, la mazurca carrilana non s'audeish pas, qu'ei un caprici de goear.

E puish que i a las mazurcas irlandesas, mès aquestas que son meslèu reservadas tau tin-whistle o tà las gaitas gallegas e asturcantabras pr'amor de l'amplitud generaument tròp larga (ua octava e mieia) tara nòstas cornamusas sud-occitanas.

E tà acabar, que i èi hicat la fuente, perdon: la juenti, de Cacho. D'acòrd, n'ei pas ua mazurca, totun que demoram en 3/4: qu'ei un vals. Los soportaires deu Racing Santander qu'apreciaràn (qu'ei lo lor imne oficiau). E los amators de la flabuta de tres horats tanben. Aquera hlaguteta qu'ei tipica de l'orient de Cantabria. Que's ditz silbu en lengua cantabra.

Energias guastadas

2011-03-04T06:18:00.004+01:00

Las energias guastadas en bruts estèrles que'm deishan pensatiu. D'un costat, uns de la glèisa occitanista ortodòxa que m'envian videos de mau gost on n'i compreni pas arren, de l'aute costat qu'arrecebi messatges antioccitanistas deus eretges de l'I.B.G. En aqueras pelejas de capèra non poish pas hicà'm, que non las compreni. Que'm sembla que i a causas mes interessantas de liéger e de hèr.
En tot cas, respectar l'opinion o la sensibilitat contrària que deuré èster un principi fonamentau en aqueth món. Lo dogmatisme, en aqueth ahèr com en d'autes, que mia rapidament tà l'intolerància. N'i a qui pensan detiéner la vertat. La manièra qu'an de dehéner las soas opinions que nse'n ditz hèra suu nivèu de hidança qui i podem hicar.