Aquesta musica no'vs raperatz pas arren ??? (véder mon messatge de divés (divendres) passat!!!). Qu'ei enqüèra Shalom alekhem (Patz dab vosautes, o en yiddish escrivut a la hongaresa, Šolom alejxem, en transcripcion YIVO Sholem aleykhem). S'ageish d'un cantet de la liturgia deu seder (repèish de la Pasca judiva). Qu'ei estat hèit populari gràcias aus 17 hippies de Berlin. Ara, las bandas de la Gasconha Grana que l'an adoptat e la jògan a totas las hèstas deus País Gascons, de Baiona a Vic en passant per Dacs e Condom.
Ahir hi va haver 18 000 persones a Girona per dir no a la MAT. Erem 3000 vinguts del nord, amb cotxes i autobussos.
Nosaltres del País de Perpinyà i de Girona no volem la MAT perquè és potencialment danyosa per a la salut, és lletja i no és cert que sigui l'ùnica opció. És l'ùnica opció per als que no hi viuen. A aquesta gent se les en fot que el país sigui desfigurat per una cicatriu indeleble, i no volen saber res del risc de càncer posat per les ones electromagnètiques per als que hi viuen a sota. Com a pare i com a biòleg, tinc dues bones raons per oposar-me al projecte. Ja basta.
Non credatz pas que la Peirotona escote sonque musica yiddish. Non. Qu'escota sustot musica classica, e en realitat jo tanben qu'escoti sustot musica classica. E causa coneguda sia: lo son cantaire de musica populara preferit, a la Peirotona, non canta pas en yiddish. Ni tanpauc n'ei pas judiu. Non, lo cantaire "folk" preferit de la Peirotona qu'ei un American d'origina irlandesa e que s'apèra Tommy Makem. Un dia que'u dedicarèi un "post" sancèr au Tommy Makem, promés. E, tè, n'aprofietarèi tà dedicar un aute a las cantairas irlandesas qui cantan en gaelic sens accent anglés (non n'i a pas tròp qu'an pas nat accent anglés). Lo gaelic que hè part de la meas lengas preferidas.
Lo fanatic de musica yiddish e judiva que soi JO. Tè, tà la dimenjada, que m'èi hèit ua lista de musica klezmer, tà 'M hèr plaser a JO. Mès abans, ua causeta tà hèr País, que mes País no's pòt pas trobar.
E tà celebrar la vienguda deu Shabbat, ua petita causeta en ebrèu que va plan. Shalom alekhem, que la patz sia dab vosautes e pertot dens lo monde, e tà començar, deu costat de Palestina...
E la mea lista que comença dab un aire plan khassidic, en fin, que i trobaratz un pauc de tot, mès tot klezmer. Bona dimenjada!!!
Aqueth messatge qu'ei dedicat tot especiaument tà la Peirotona, que la soa lenga deu brèç ei lo yiddish e non pas lo francés. Que comencè a parlar francés sonque a l'escòla, mès a casa, la lenga qu’èra tostemps lo yiddish. En Polònia, son pair qu'estó educat au heder, qu’ei a díser l'escòla religiosa judiva, que la lenga d'ensenhament i èra sonque en yiddish. Doncas, son pair èra guaireben analfabèt en polonés, lenga que parlava correntament plan segur, mès que sabèva pas tròp plan escríver. La lenga qui sabèva escríver qu'èra sonque lo yiddish. Aquesta lenga, de basa alemanda, que s'escriu dab letras ebrèas de dreta a esquerra. La mair de la Peirotona qu'estó educada a l'escòla publica en Polònia, doncas en polonés. Era non sabèva pas ni léger ni escríver lo yiddish qui èra totun sa lenga mairau. Sabem de per la soa correspondéncia epistolària qu’a còps escrivèva en yiddish de manièra fonetica dab letras latinas. Los parents de la Peirotona parlavan aus lors infants exclusivament en yiddish. Que's parlavan enter eths en polonés sonque quan non volèvan pas estar comprés per la mainada. Un dia que'vs contarèi com e's podón escapar deus nazis durant la guèrra mentre que tota la rèsta de la familha: grand-parents, parents, hrairs, sòrs, oncles, tantas, cosins, infants, tots, deus costat deu sògre com de la sògra, estón arrestats e exterminats. Degun non subervivó pas aus camps de concentracion. De los 6 milions de judius assassinats en los camps, 3 milions èran de Polònia. En Polònia, la guèrra a penas acabada, que i avón enqüèra agressions antisemitas contra los subervivents, çò qui acabè de convéncer los mens sògres de quitar lèu lèu lo lor país de naishença. Èran ja maridats e avèvan un nenèt de mens d'un an. Qu'arribèn clandestinament tà Paris, despuish l'Ozbequistan, travessant tota l'Europa, passant las frontièras clandestinament, n'avèvan pas nat paper, a pè, sens arren d'arren, quasi nuds...Tà anar on? L'ua que volèva anar en Palestina e l'aute taus Estats-Units, o ben èra lo contrari, me'n brembi pas. En tot cas, com n'èran pas d'acòrd suu país tà on emigrar, que demorèn a París. A la debuta, non pensavan pas demorar en França, e la Peirotona que i neishó apatrida, qu'estó naturalizada francesa sonque a l'atge de cinc ans. Abans era, ua sòr que neishó a París tanben. L'ainat qu'èra neishut a Tashkent, en Ozbequistan. Finaument, que's vadón tots francés.
La Peirotona qu'aprengó a léger lo yiddish gràcias au pair qui la ac ensenhè en la hasent léger articles deu jornau parisenc Undzer Vort (Indze' Vort com ditz la Peirotona / Nosta Paraula en gascon). La lenga parlada a casa de la Peirotona qu’èra un yiddish de Polònia, qu’ei ben diferenta deu yiddish normatiu sustot per la manièra de prononciar. Ma hemna pòt léger e compren la lenga normativa mès que parla sonque lo son dialècte. Tad era, lo yiddish normatiu qu’ei un yiddish un pauc estranh e sovent que ditz en parlant de la lenga normativa: aquò n'ei pas yiddish deu bon. Mès en realitat qu'ei plan lo yiddish unificat "oficiau". . Tà'vs dar ua idea de la diferéncia de prononciacion enter lo yiddish normatiu e lo yiddish polonés (qu'èra la fòrma mes parlada deu yiddish en nombre de locutors abans la Shoa), aquí qu'avetz quauques exemples:
1- Lo dia que’s ditz en alemand der Tag, en yiddish normatiu qu’ei der tog דער טאָג(la o que soa coma la ó catalana ), en lo yiddish de la Peirotona qu’ei de' tug (en transliteracion yiddish, u que sona coma la u catalana, pas coma la u francesa.
2- Fromm en alemand que vòu diser piós (en catalan: piadós). En yiddish normatiu, lo mot qu’ei frum פֿרום, En yiddish polonés qu’ei frim. Prononciar i per u qu’ei ua caracteristica deu yiddish polonés: tu= du דו/ dialècte: di; hrair = bruder ברודער/dialècte: bride', sinagòga = shul שול/ dialècte: shil. En alemand, Schule vòu díser escòla. Com lo mot occitan escòla, lo mot alemand Schule provien deu latin schola. En yiddish, shul, varianta dialectau de Schule, a pres lo sens de sinagòga. Prononciar u per o e i per u com ac hèn pot causar confusions. En yiddish normatiu, zun qu'ei só / sorelh (di zun רי זון / alemand: die Sonne), en dialècte, zun qu'ei lo hilh,de zun, en normatiu der zon דער זאָן, en alemand der Sohn. Lo yiddish parlat de la Peirotona non hè nada diferència enter los articles masculin e feminin der דער e di רי: que hèn tots dus de un pauc coma l'anglés the.
3- la frasa alemanda: das ist nicht gut (aquò n'ei pas bon) que’s vira en yiddish normatiu: dos iz nit gut / s'iz nit gut En yiddish polonés: dus iz nisht git (git prononciat guit), s’iz nisht git.
4- la frasa," non, n’èi pas nat hilh, qu’èi tres hilhas" que’s ditz en alemand; nein, ich habe kein Sohn, ich habe drei Töchter (de prononciar en transliteracion yiddish: nayn, ish habe kayn zon, ish habe dray tökhter, ö n'existeish pas en yiddish).
Aquesta frasa en yiddish normativizat que hè: neyn, ikh hob keyn zun, ikh hob drey tekhter (kh: com la jota castelhana)
En yiddish polonés de la Peirotona: nayn, ikh hob kayn zin, ikh hob dra tekhte'...
5- Trobam variacions gramaticaus en yiddish, per exemple l'usatge de l’auxilar hobn (aver) or zeynen (dialècte zeyn, zayn) (èster) tà formar lo preterit de geyn (anar): ikh hob gegangen / ikh bin gegangen (cf catalan he anat/ so(m) anat), o de variacions de genre : der kop/di kop (lo/"la" cap)
Lo yiddish qu'ei basicament ua varietat de l'alemand integrant 10 per cent de mots ebrèus e 10 % de mots manlhevats de las lengas eslavas. Aquestes 20 % de mots estrangèrs a l'alemand son lo sol obstacle a la comprehension deu yiddish normatiu per un locutor alemand. Los mots eslaus son tanben desconeguts en yiddish occidentau. En realitat lo yiddish occidentau, guaireben extinct, que poderé estar considerat coma ua lenga distincta de l'orientau au dia de uei. Los quauques textes modèrnes escrivuts en yiddish per locutors de yiddish occidentau ac son tots en lor parlar occidentau e non pas jamès en yiddish normatiu, çò qui mòstra que lo normatiu lor ei estranh.
Lo yiddish, deu hèit de l'istòria deus judius europèus, que s'a incorporat mots romanics desconeguts en alemand. Per exemple, lo plat deu shabbes (shabbat, lo dissabte) qu'ei lo cholent (chulent en yiddish polonés), qu'ei ua variacion fonetica ben yiddish deu mot gallo-romanic (ancestre de la lenga d'oil, de l'occitan e de l'arpitan) chalent, sia ua varianta dialectau de calent, mot enqüèra viu en catalan (calent en catalan, caud en gascon). Lo cholent qu'ei lo plat - ua sorta de borit (pot-au-feu) que's guarda caud suu huèc durant tot lo dissabte, ja que la religion judiva prohibeish d'alucar e d'apagar un huèc durant tota la durada deu dissabte. Un aute mot d'origina romanica qu'ei lo nom de hemna Yentl, deu romanic gentille/gentile. O tanben lo vèrbe bentshn, que vòu díser : recitar las benediccions (bentshn, de l'italo-romanic bendicere). Son mots tipicament yiddish, desconeguts dens la lenga "mair", l'alemand.
Lo domèni istoric deu yiddish que cobreish un territòri pro gran: a l'oèst, que comença aus País Baishs e en Belgica, que compren las regions orientaus de França, lo yiddish qu'ei doncas plan ua lenga de França qui pro sovent ei oblidada en las listas de las lengas de França. Lo domèni istoric deu yiddish cobreish ua part hèra petita de Danemarca, lo nòrd de l'Itàlia, l'Alemanha tota e tots los país de lenga alemanda, al nòrd s’esten a tots los país baltics e a l'èst cobreish tots los país eslaus e la Hongria. Que hè doncas un territòri fòrça gran, repartit en un arramat d’estats. La dialectalizacion qu’èra ineluctabla.
Lo yiddish normativizat qu'ei ua lenga sintetica, com lo Batu basco, qu’ei a díser que n’ei pas ua varietat naturau de la lenga. Qu'ei important d'ac compréner: lo yiddish normativizat, l'unic qui s'escriu, n'ei de cap lòc, que s'a pres elements de prononciacion e de formas gramaticaus de mantuns dialèctes. La prononciacion e la gramatica deu yiddish normativizat qu’obligan TOTS los locutors naturaus a escríver, léger o recitar los poemas en una varietat de la lenga diferenta de la lor. Tots los locutors naturaus sens excepcion, ja que lo yiddish normatiu n'ei pas de nat lòc, çò qui plaça tots los locutors sus un medish pè d'egalitat e doncas l'unitat de la lenga qu'ei preservada. La lenga normativizada qu’ei la lenga emplegada dens la premsa, la lenga de la literatura, e qu’ei la ensenhada en las Universitats. Atau, se pòt parlar d'ua lenga unificada. Imaginatz-vos ua lenga unificada tà l'occitan, o a ua escala mes petita e mes naturau, tau catalan o tau gascon! Lo yiddish l'a hèit en las annadas 1930 gràcias a l’Institut deu Yiddish basat a Vilno (Vilnius/Vilna) en Lituània, puish a Nava York desempuish la darrèra guèrra mondiau, mès que se'n a tornat crear ua dependéncia a Vilno recentament. La lenga sintetica unificada, un exemple de meditar tà nosautes...
En França, lo yiddish qu’ei indigèna en Alsàcia e en Mosela, qu'ei l’elsasser Jedisch o yiddish alsacian, a còps l'anomenan tanben judeo-alsacian. L'"alsacian" qu'ei constituit de parlars allemanisch, lhevats los parlars deu nòrd de l'Alsàcia que son deu grop frankisch (middelfrankisch/ francic moselan). L'allemanisch qu'aplega parlars alsacians, los parlars deu sud-oest de l'Alemanya e los de la soissa alemanda e d'ua part d'Austria. Lo yiddish alsacian ne seré pas basicament allemanisch e encara mens francic, encara que s'a ibridizat fòrça dab l'allemanisch. Claude Vigée, escrivan judeo-alsacian d'expression judeo-alsaciana, alsaciana, francesa e ebrèa, que'ns explica que lo yiddish alsacian era la lenga de casa, l'alsacian era la lenga de dehòra e quitament la de l'escòla ja que l'ensenhament deu francés se hasèva completament en alsacian: l'alemand èra prohibit a l'escòla e los mainatges non parlavan e non comprenèvan pas arren de francés. Que cau se sovier que l'alsàcia èra alemanda de 1870 a 1918, puish tornè estar francesa a partir de 1918, Claude Vigée que neishó en 1921. Qu'escrivó textes deus magnifics en las tres lengas : lo yiddish alsacian, l’alsacian e lo francés. Podetz escotar un texte en yiddish alsacian escrivut e lejut per Claude Vigée, s'ageish d'ua carta enviada a un cosin de Basel (Soissa). Que cau aver RealPlayer installat sus l'ordinador. Los qui coneishen l'alsacian poderàn constatar lo yiddish alsacian (dialècte deu yiddish occidentau) qu' ei plan ua lenga diferenta de l'alsacian e non pas sonque d'alsacian trufat de mots ebrèus. Lo yiddish occidentau qu'ei comprehensible per un orientau (la Peirotona que'u compren dab un pauc d'esfòrç), l'invèrs n'ei pas vertat a causa deus manlhevats eslaus de l'orientau.
La lenga yiddish partatja lo privilègi dab l’occitan d’estar ua lenga sens Estat representada per un Prèmi Nobel de literatura, Frederic Mistral per l’occitan e Isaac Bashevis Singer peu yiddish. Singer que parlava normaument lo yiddish polonés mès qu’escrivèva plan segur en yiddish normatiu e quan e hasèva un discors oficiau en yiddish, qu’utilizava sia lo yiddish normatiu sia lo son yiddish de Varsòvia segon las circonstàncias. Qu'avèva immigrat aus Estats-Units e que parlava anglés correntament (dab un accent ben yiddish), mès tota la soa òbra qu'estó escrivuta en yiddish. L'escotem en anglés sus ua video a prepaus deu son Prèmi Nobel:
L'extrèit deu film d'abans-guèrra que segueish, Tevye lo lèiter, qu'ei tirat de l'òbra de l'escrivan yiddish d'origina ucrainèsa Sholem Aleykhem. Lo film qu'ei en ua varietat naturau de yiddish (lo dialècte deu nòrd-èst) e non pas en la lenga normativizada (s’auditz plan, entenderatz que dísen di e non pas du, tug e non pas tog, zin e non pas zun, git (guit) e non pas gut. Totun, que presenta quauques diferéncias de prononciacion dab lo yiddish de la Peirotona (s'i pòt audir di veyst, la Peirotona diré di vayst, en yiddish estandard: du veyst, en alemand du weisst (du vayst). Tà la Peirotona, lo yiddish aqueste qu'ei deu hèra bon, non pas com lo yiddish normativizat que tròba estranh e tà díse’c brac, lèd. Abans Hitler, la fòrma de yiddish mes espandida qu’èra la polonesa.
En la video qui segueish, los beatles que cantan en yiddish normativizat (qu'ei un doblatge, plan segur!):
E aquí qu’avetz un dessenh animat cantat en yiddish deu nòrd-èst mesclat d'american, m'agrada la musica e bon, que’m hè arríder, que soi demorat joen...
Aquí qu'avetz l'alfabet en yiddish cantat en la lenga normativizada (sostitolat en ebrèu) dens ua emission de Porim taus mainatges...A la Peirotona l'accent deus cantaires non la agrada pas, mès qu'ei plan lo deu yiddish unificat.
E "Mary Poppins" (Julie Andrews) que canta (reaument, aqueth còp, n'i a pas nat doblatge) en yiddish durant un maridatge judiu!!! Son accent qu'ei deus bons (mantuns cantaires yiddish actuaus que'n poderen estar gelós), qu'ei yiddish deu nòrd-èst e non pas normatiu, dab quauques frases en yiddisho-american. Excellent tribalh!
Lo solet territòri que lo yiddish i a un estatut d'oficialitat qu’ei... lo Birobidjan, ua petita region autonòma de Russia, a l'extrème-orient de la confederacion russa, a la termièra dab China. Au Birobidjan, lo yiddish i ei cooficiau dab lo rus. Qu'èra ua invencion de Stalin qui avèva creat la nacionalitat judiva laguens l'U.R.S.S. e coma ne podèva pas aver de nacionalitat sens territòri, s'avèva inventat aquò deu Birobidjan. Après la caduda deu mur de Berlin, los judius de Birobidjan qu'emigrèn en massa tà l'America deu Nord, l'Alemanha o Israèl. Au dia de uei, sonque 1.5 % de la populacion deu Birobidjan parla yiddish de manièra correnta, sia haut o baish 2000 personas, la resta parla rus. Totun, lo yiddish que i a enqüèra un estatut de lenga oficiau e protegida e i trobam escrivans de lenga yiddish qui non son pas tots judius. Lo Birobijan qu’ei lo territori marcat 22, en arroi sus la mapa, au nord de la China.
E tà acabar, quauques documents musicaus istorics, a l'origina gravats sus de 78 torns, de Aaron Lebedeff, enqüèra hèra popular a casa deus Peirotons au dia de uei:
Lo yiddish que demora ua lenga de comunicacion internacionau au dia de uei. Qu'ei vaduda sustot ua lenga de cultura e non pas tròp de la vita vitanta.
Cada dia rebo un munt de mails enviats per desconeguts. Alguns, que es diuen d'Africa, em proposen de fer-me molt més ric que Bill Gates. D'altres, amb paraules més saxones que no pas romàniques ni romàntiques, es preocupen pel tamany del meu penis i han decidit que calia allargar-lo. D'altres em volen vendre programaris destinats a reviscolar el meu suposat PC encara que el meu ordinador sigui un Mac i que vagi molt bé. En fí m'arriben tota una col.lecció d'espams que acaben recte a la pila de les escombraries. Ahir al vespre, vaig rebre un mail que, tot i que era enviat per desconeguts totals, no tenia res a veure amb la merda habitual. No. Era un anunci de naixement i llegir-lo em va fer molta gràcia. Heus aquí uns extractes: "Hola Joan, ...som Pere i Helena, de Barcelona ... ...simplement dir-te que ens hem vingut un bebè, ... per retre homenatge al rei Jacme pel seu 800e aniversari, li hem donat Jacme de nom (amb la ce) i tot s'ha passat bé!...."
Felicitats a l'Helena i a en Pere ! I llarga vida al Jacmet ! Recordo efectivament haver suggerit ça i lla la possibilitat de recuperar Jacme com a nom català però ho vaig fer sense creure-hi gaire. Va ser una surpresa de debó veure que aquesta idea es podia anar concretitzant. Doncs gràcies a l'Helena i a en Pere per haver gosat fer-ho !
Cal recordar que, avui en dia, Jacme (cal pronunciar Jamme) és encara la forma llenguadociana del nom mentre qu'als paisos gascons les dues formes Jaume i Jacme són utilitzades en concurrència. A la resta del domini occitano-romànic (Provença, País Gavot, Paisos Catalans i Occitània septentrional: Alvernya, Llemosí eca ) la forma corrent del nom és Jaume. Més rarament, trobem formes derivades que s'acaben amb una s : Jacmes, Jaumes.
Jacme I era natural de Montpeller del temps que la ciutat hi era sota sobirania aragonesa. El rei firmava Jacme com a bon Montpellerenc. El seu segon fill, Jacme II de Mallorca, també es deia Jacme i no Jaume, encara que el nom Jaume fos ben corrent a Catalunya en aquesta mateixa època. Per cert, el cronista català Bernat Desclot, de la segona meitat del segle XIII, utilitzava el nom de Jacme per anomenar Jacme II de Mallorca i el de Sant Jaume per designar la ciutat gallega. Doncs en el català del segle XIII, com en gascó modern, les dues formes Jacme i Jaume coexistien. És un error considerar que Jacme és o era només una forma antiga de Jaume. Jo no veig cap raó per anomenar Jaume un rei que signava els seus escrits, de llengua ben catalana, amb el nom de Jacme. ¿No valdria més tornar a adoptar Jacme en català modern, en concurrència amb Jaume, com és el cas a la resta del domini occitano-romànic i molt particularment als paisos gascons?
En Josep-Lluís (que no José-Luís): ¿ no podríeu vos fer quelcom per tal que el rei En Jacme que mai va dir-se Jaume pugui recuperar-se el seu nom veritable? D'acord, caldria aconseguir més pressupostos de Madrid per poder canviar totes les plaques de les vies Jaume I i, clar, vos deveu tenir altres assumptes més urgents per ocupar-vos-en, sobretot després de les darreres eleccions..
En tot cas, futurs pares i mares per totes les terres dels Paisos Catalans, si busqueu un nom per al vostre futur fill, us hi cal pensar: visca Jacme! Farà més català que, posem per cas, Aitor (salutacions respectuoses i amistoses a l'Aitor Carrera, professor d'occità a la Universitat de Lleida i autor d'una gramàtica aranesa) .
No vull acabar aquest missatge sense una cançoneta. La que he escollit avui, titolada Obió, no té res a veure amb el tema, però és d'un grup que m'agrada molt: Xazzar. El trosset aquest és extret del llur primer - i fins ara últim- CD titulat "Que no s'escapin els gossos" editat per kasba music ( i gravat a Avinyonet de Puigventós ;))
Tè, heus aquí el vídeo del grup. Si teniu sort o paciència - a ca meva, el vídeo es descarrega de manera lentíssima- podreu comprovar que els encants de la cantaire Miranda Gas rauen no sols en la seva veu.
La Plataforma No a la MAT, la plataforma Non à la THT i les plataformes d’alcaldes AMMAT i SYDECO 66 convoquen a una nova manifestació contra la MAT a Girona, el proper diumenge 30 de març a les 11.30 h. Si les manifestacions anteriors ja varen ser un èxit de participació, per aquesta volen que sigui memorable i que esdevingui un punt d’inflexió en els més de tres anys que fa que lluiten contra la imposició d’aquesta infraestructura que encara avui, i malgrat la llur insistència, no ha estat justificada. Per tal de pressionar el coordinador europeu de la interconnexió elèctrica França-Espanya, les autoritats espanyoles i franceses i els promotors del projecte a totes dues bandes dels Pirineus perquè desestimin el projecte, és summament important que aconsegueixin mobilitzar el més gran nombre possible de persones per a aquest acte, que com els anteriors volen que sigui una expressió democràtica i festiva de la ferma oposició a la MAT.
Amics i companys, comptem amb el vostre suport i estímul per difondre aquest missatge i animar els vostres socis, afiliats, amics i familiars a participar a la manifestació de Girona.
Tots junts contra la MAT. Pel futur del territori, ARA O MAI!
Porim qu'ei ua hèsta judiva plan gaujosa qui commemora la desliurança deu pòble judiu de la persecucion pèrsa deu temps que los Pèrses (ara aperats Iranians) e avèvan conquesit Babilònia (ara l'Iraq). Lo prumèr ministre persan de l'epòca, lo maishant Haman, qu'avèva planificat l'exterminacion totau de tots los judius (qu'èra dijà a la mòda, aquò) e lo libe biblic d'Ester que'ns relata quin aquò's podó evitar gràcias a la reina Ester, ua beròja judiva qui lo rei persan Assuerus avèva esposada sens saber qu'èra judiva.
La hèsta de Porim que's hesteja lo 14 de hadar segon lo calendari judiu. Generaument, aqueth dia que cad en heurèr o la debuta de març mès l'an passat l'an judiu que's guanhè un mes mei. Totau: aqueste an, lo 14 de hadar que cad pro tard e la hèsta de purim que comença la nueit qui ven tà contunhar doman dinc au ser. A la hèsta de Porim que hèn ua sòrta de carnaval, plan dens la tradicion deus carnavals europèus, qui s'acaba per un gran lenhèr on se brutla l'efigia deu maishant Haman.
A casa deus Peirotons, aquesta hèsta qu'ei l'ocasion de's minjar los "Humentashn" preparats per la Peirotona.
Los Humentashn son cauçonets que's preparan especiaument tà Porim. Humentashn, o meslèu Homentashn en yiddish normativizat, aquò vòu díser literaument las borsas de Haman (en alemand taschen que vòu díser borsas, sacs). Mès la virada correnta e oficiau que'n hèn, qu'ei aurelhas de Haman (sonque lo hilh que las apèra en occitan blos las colhas d'Aman, version corteta, la version longa estant las colhas d'aqueste putarassa d'Aman). La Peirotona que las hè farcidas de compòta de poma mès que's pòt farcir tanben de pasta d'amètla, de confitura, de mèu o d'autas doçors quaus se volhan ...Dens la tradicion judeo-occitana, las pastisserias de Porim son diferentas deus homentashn. En shoadit, sia la lenga judeo-occitana deu Comtat Venaissin, que las dísen "li(s) den(ts) de Haman" (las dents de Haman en provençau). Normaument, tant lo yiddish com lo judeo-occitan s'escriven dab letras ebrèas e non pas latinas, mès jo qu'èi avut pietat de vosautes, amics legedors, e que v'èi balhat sonque las transliteracions.
N'i a pas nat carnaval sens cançons, doncas que v'èi penjat duas de tradicion ben yiddish. A Porim, dens lo yiddishland, los mainatges disfrassats que passavan d'ostau a ostau en cantar cançons, aufrir pastisserias e bonbons, e demandar quauques sòus. La cançon qui segueish que comença per ua de las formulas ben tipicas de la hèsta :
Uei qu'ei Porim, Doman n'ei pas acabat, Datz-nos un gròsh (un centime), E fotetz-nos dehòra!
Haynt iz Purim, Morgn iz oys!!!! Gib uns a groysh, Un farft unz aroys !!!
A Gut Purim Yidn, Mazeltov! A simkhe, a nekhome, Mir hobn haynt in Homenen, Derebt a nekome
Gekritst, farkhapert mit di tzeyn, Hot Zeyresh di marshas, A sof gehat, a bitern, geklapt zikh far kas
Un Ester-Khayim perl, gold In palats iz gezetsn Flodn, fish un roshinkes Mon mit nis gegesn.
Un Mordkhai, Mordkhai, tatenyu, iz genyeral gevorn Un Akhashvereyshns mundir, iz er raytendik geforn.
Un ale sonim undzere Hobn gezogt af undz treyfnakes Un apikorsim zaynen zey Hobn zey gekhapt di makes.
nu genug geveynt, genug gekrekhtst Hot mayn umedike fidl ikh nem tants mitn poyk un ikh sing a purim-lidl
"Shoshans Yankev" yidelakh, Tants, zingt, un makht a keyze, un take teykef nokh eyne, un uderbare a greyse
Keyn Ester hobn mir sheyn nit, Un Mordkhai, ir bagern To lomir ale freylekh zayn, Iber a yor zoln zayn Iber a yor mir deriebn
A gut Purim, Yidn!!!
Uei qu'ei Porim Doman n'ei pas acabat Datz-nos un un sòu, E fotetz-nos dehòra!
Bon Porim, Judius, mazel tov! ua hèsta, ua celebracion, pr'amor qu'ei lo dia de la revenja nosta contra Haman
Azeyres la broisha furiosa que's hasó croishir los caishaus E s'a trucada ad era medisha de ràbia pr'amor que tad era tot s'a acabat de la maishanta faiçon
E Ester, perla, aur, e plea de vita, èra asseduda en son palai, a se minjar peish sucrat dab arrasims e amètlas dab esquilhòts
E Modkhai, Mordkhai, petit pair, qu'ei vadut un generau e que se'n ei anat de virada vestit de l'unifòrme d'Assuerus
E tots los nostes enemics que ns'an aperats impurs mès los blasfemators que son eths medishs E la plaga que los ei caduda dessús
Bon, lo men umble violonet , s'a pro lamentat e a plorat a bastança, Ara me'n vau dançar au son deu tambor e cantar ua cançon de Porim : "La Suzana de Jacob"
Donc, dancem e cantem E lhevem los vèires, judius! E tanlèu acabat aqueste , tornem préner-ns'en un aute! E enqüèra un aute, que sia enòrma la hèsta!
l'Ester bera que ns'a deishats, E son Mordkhai tant aimat dab era, Lavetz que'ns cau demorar tots gaujós E que poscam víver ua annada mes!!!!
Bon Porim, judius!!!!
E deus Klezmatics, aquera auta: Makht oyf! (Obritz) Obritz! obritz! obritz e deishatz-nos entrar!!! Uei qu'ei Porim! Uei qu'ei Porim dens lo mond entièr!
Donc, bon Porim a tots!!!!
PS Tà vs'assabentar més sus la hèsta de Purim en catalan, podetz anar visitar lo blòg de l'ARCCI l'Associació de Relacions Culturals Catalunya Israel.
Lo 18 de març es un jorn fòrça especial: es lo jorn de Sant Cirili de Jerusalem, de pas confondre amb los autres Cirilis, lo Sant Cirili d'Alexandria, ni amb lo Sant Cirili alias Constantin lo filosòf (pacsat amb Sant Metòde, aquel), ni amb lo Sant Cirili de Novoezersk (qu'es sonque dels ortodòxes, cresi), e i a tot plen d'autres Cirilis, probable, tè per exemple lo ciri lis (o pas?) de plastic que se crompèt la nòstra star nacionala del web, qu'èra pas per ela, plan segur, mas èra un present per una amiga- enfin, bon, de tot biais, aquò nos regarda pas. Doncas, desiri una bona fèsta a totes los Cirilis concernits, en esperant que saupran s'i reconéisser per çò que s'agís pas de ne festejar un que siá pas del jorn, miladieus!!!
En lengadocian, lo vèrbe auxiliar èsser o èstre que's conjuga atau: 1- soi (sòi /som) ( atencion: ò que's pronóncia com en catalan mès o e ó que's pronóncian com la u catalana). 2- siás (ès, sès) 3- es 4- sèm (èm) 5- sètz (ètz) 6- son
En catalan rosselhonés, que trobam lo doblet sere e estre qui's conjuga atau:
1- sun, sum (som en lengadocian que's pronóncia coma sun en catalan ) 2- ets/et 3- és 4- sem 5- seu 6- són
La fòrma estre de l'infinitiu de l'auxiliar qu'ei un rosselhonisme "occitan" (aquera expression m'agrada mes qu'occitanisme rosselhonés, pr'amor que non m'an pas enqüèra convençut que lo catalan n'èra pas occitan) qui n'existeish pas en la resta deu domèni catalan.
La conjugason de ser/ésser en catalan normativizat que's hè atau:
1- sóc 2- ets 3- és 4- som 5- sou 6- són
De notar qu'a Alguer, on lo catalan, d'origina barcelonesa, s'a conservat quauques trèits arcaics, lo vèrbe ésser o ser se conjuga de manièra pro semblant a la de èsser/estre lengadocian: 1- só 2- sés 3- és 4- sem 5- seu 6- són
En gascon, qu'ei la fòrma corresponent au lengadocian/catalan èsser/ésser qui n'existeish pas.
Lo grop tr que trobam dens mots occitans non gascons coma quatre, mèstre, ventre, nosaltres/nosautres, eca que's simplifica en t en gascon: quate, mèste, vente, nosautes/nosatis/nosati, eca.
De la medisha manièra èstre que hè èste.
En gascon la r finau deus mots no's pronóncia generaument pas: segur [segü]; madur [madü], la mar e lo pinhadar [la ma e lu pinyadà], enter [ente] (l'equivalent gascon de entre), eca, totun, en gascon orientau, la mar que's pronóncia [la mar]. La r finau que's pronóncia totstemps dens los mots qui hèn derivats en que trobam aquera r doblada, coma per exemple : lo tòr [lu tòr] (la torrada). En catalan, tòr que's ditz gelada, torrada qu'ei glaç o gel.
La r finau deus infinitius non se pronóncia pas jamès, en nada circonstància, contrariament au catalan: volem cantar-la [bulem cantà-la] Aqueras r de l'infinitiu, la grafia gascona de Coromines-Fabra non las nota pas: cantà, sortí, èste...La grafia de l'Institut d'Estudis Occitans (la d'aqueth blòg) las nota, çò qui complica l'ortografia en particular quan i a dieresi deu pronom fèble: cantar / sortir / èster lo volem cantar = que'u volem cantar = que volem cantà'u la volem cantar = que la volem cantar = que volem cantar-la , que trobaratz tanben la grafia alternativa, ara rara: que volem cantà-la
En gascon occidentau èster qu'ei vadut estar. Doncas, en gascon l'auxiliar qu'ei èster o estar. Totun, la fòrma deu preterit simple d'estar nes rapera que n'ei pas un vèrbe deu prumèr grop: estoi, estós eca...
En gascon, estar/èster au present de l'indicatiu que's conjuga atau: 1- soi/ sòi/ sò 2- ès 3- ei/es 4- èm 5- ètz 6- son
Non cau pas con.hóner lo vèrbe auxiliar estar dab l'aute vèrbe gascon estar !!!! estar (II): 1- estau 2- estàs 3- està 4- estam 5- estatz 6- estan Estar (II) qu'ei plan un vèrbe deu prumèr grop (com aimar, cantar ...), hent lo preterit simple com segueish: estèi, estès eca...
En gascon, lo -tz finau deus vèrbes qu'ei lo mes sovent - mès pas tostemps, que depen deus parlars- prononciat coma ua -t simpla (cantat; sentit; entenet) e non coma -ts. Estau per estatz qu'ei dialectau en gascon. Qu'ei ua caracteristica deus parlars deu gascon castelhonés en Vathmala, (Arièja). En aqueth parçan de Castelhon de Coseran, separat de Palhars per còths de mes de 2000 m d'altitud, que dísen aimau per aimatz, enteneu per entenetz, sentiu per sentitz, eca...Mès n'ei pas sonque un simple manlhevat deu catalan vesin, ja que, tostemps a Castelhon, dísen tanben poliu e petiu per polit e petit, non pas com en gascon generau ni en catalan. Poliu qu'ei tanben aragonés.
En catalan, dens la frase "estic malalt i content" , l'emplec d'estar per ésser qu'ei un castelhanisme d'usatge generau e modèrne a l'estat espanhòu, donc adoptat per la lenga normativizada. Lo rosselhonés e l'alguerés n'an pas patit d'aquesta corrupcion. N'emplegan pas jamès estar dens aqueth sens mès plan sere/estre peu rosselhonés, ésser/ser per l'alguerés, per exemple en rosselhonés: sun malalt i content. En gascon com en lengadocian, la frase seré: soi malaut e content. Notaratz que lo mot occitan malaut provien deu latin malehabitu e que lo mot catalan malalt non vien pas directament de malehabitu mès qu'ei un derivat "dialectau" de l'occitan malaut.
Tà illustrar las diferéncias de sens que i a enter estar e estar en gascon, aquí qu'avetz quauques exemples: Que soi a Tolosa e que soi content. Non soi malaut mès que soi pensatiu . Be soi d'acòrd! (estar I /èster) Aqueth pantalon que t'està plan/ben (estar II). Que m'estau a Barcelona per quauques dias. (està's, fòrma pronominau d'estar II). Que corresponen plan a l'usatge d'ésser e d'estar en catalan classic.
Bon, tà'vs recompensar d'estar arribats dinc aquí, que v'èi penjat ua cançoneta de La Carrau.
