dijous, 11 de maig de 2017

Petit lexic d'incorreccions, de dobtes e d'autas causas incèrtas.

Aquiu qu'avetz las meas nòtas lexicaus, lo tribalh qu'ei tot just començat, que sajarèi de l'amplificar a mesura deu temps. Qu'espèri que sian utilas. 

Agahar v. Mot fantasiós d'En D. Sumien, calcat suu mot occitano-catalan 'agafar' en version pseudo-gascona, e publicat hens lo son libe "Standardisation pluricentrique de l'occitan" Ed. Brepols (cf. en particular lo lexic ajustat a la fin). Lo mot corrècte qu'ei gahar, plan segur.  'Agahar' qu'estó inventat per l'ensenhaire provençau en supòrt entau son projècte d'estandardizacion deu gascon calcada suu lengadocian. Urosament, pas arrés n'a représ aqueste mot. Ved. condrechador.

Asirar (v.). Atencion aus faus amics occitanistas! 'Asirar' dab la significacion d'odiar qu'ei un occitanisme incorrècte en gascon. Los mots occitans 'asir' e 'asirós' n'existeishen pas en gascon, en catalan tanpòc. Los mots occitans 'asirar', 'asir' e 'asirós' qu'an de's virar respèctivament en 'odiar', 'òdi' e 'verinós'. En gascon, 'adirar' qu'ei sinonime d' 'avejar', 'anujar'. L'adirèr qu'ei la melancolia, quitament lo mau d'amor. En catalan, la fòrma deu mot adirar qu'ei aïrar e la significacion qu'ei dobla:  arresentir aversion envèrs quauquarren o quauquarrés e provocar ira, anujar hòrt (en conformitat dab l'etimologia latina: ad ira -re).

Bana (s.f.). Faus-amic occitanista. Lo mot occitano-catalan 'bana' (en catalan: banya, valencian: bana, id.) qu'a la significacion deu mot gascon 'còrn'. N'ei pas briga lo cas en gascon. En la lenga nosta, la bana que i designa lo recipient de metau on s'i transportava la lèit d'autescòps,  qu'ei autanplan ua unitat tradicionau de mesura de volume equivalenta a 20 l, haut o baish.  Béve'n a banas = béve'n hèra, hòrt.

Biais (s. m;). Lo mot, dab lo sens de 'manèira', qu'ei un occitanisme, la varianta gascona  'biaish' n'a pas aquesta significacion, que jo sàpii. Significacion en tot cas absenta deu diccionari de Palay, considerada com non-gascona per Eric Gonzalès e d'auts. De notar lo mot qu'existeish plan en catalan devath la fòrma biaix, considerat com occitanisme possible (sègle XV, G.D.L.C.). En catalan, lo mot n'a pas briga lo sens de 'faiçon', 'mòda', 'manèira' qu'a lo mot en lengadocian, n'a pas sonque la significacion deu mot francès biais (de biaiser), exactament com en gascon. La locucion occitana 'de tot biais'  (adaptada a còps en 'de tot biaish') n'ei pas mei corrècta en gascon qu'en catalan. En gascon, que la cau remplaçar per "de tota faiçon, de tota mòda, de tota manièra / manèira" (cat. de tota manera, de totes maneres).

Blu -a (adj). Gallicisme considerat com incorrècte peu diccionari deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana, de substituir per 'blau', 'blava' (en cat. blau, blava). En gascon literari, blu qu'èra atestat dejà au sègle 17. En gascon corrent, blau com a subst. ne designa pas sonque la macadura, que non la color. Lo gallicisme qu'ei acceptat peu Tot en Gascon, totun 'blau' per 'blu' que i ei tanben. Jig, hens un comentari ad aqueste messatge, que'nse rapèra los lanusquets qu'an la varianta 'blur', 'blura' dab los derivats verbaus 'emblurar', 'emblurejar' e de nes citar lo vèrs de Lasies: "De noste cèu emblurat, güeitatz tostemps la memòria." 

Capitar (v). Dab la significacion d'escàder-s'i, lo mot qu'ei un occitanisme probablament d'evitar en gascon, ja que lo Tot en Gascon l'accepte. La significacion normau de 'capitar' en gascon qu'ei 'entamiar', 'començar' en parlant d'un tribalh, d'ua tasca, que non 'escàder-s'i' (ved. Palay). 'Capitar' n'existeish pas en catalan qui a totun l'adj. 'capitat- ada' qui significa 'en fòrma de cap', mot emplegat en anatomia.

Condrechador (s.m). Neologisme famós, gessit de l'imaginacion de N' Ervé Cassinhac (diccionari  d'occitan.org), en plaça deu mot corrècte "corrector". 'Agahar' e 'condrechador', que son mots emblematics de la fantasia dont son capables los lexicografes, diplomats o non.

Daubun -ua (adj. e pron). Fòrma  en biarnés contemporanèu de "daugun"  qui ei la fòrma etimologica atestada e enqüèra viva per la Gasconha centrau (Palay). 'Augu' o 'augun', mei ant. 'alcun', qu'ei l'unica fòrma qui trobam en Lespy-Raymond. Que i a un conflicte grafic a prepaus de 'daubuns', que "d'auguns" escriven 'dauvuns' dab arguments deus bons (que'm pensi qu'estó l'Eric Gonzalès qui promavó aquesta refòrma hens Reclams, qu'ac dic de memòria, totun ved. lo comentari de Jig). L'emplec de la fòrma corregida d'auguns que permeteré d'arresólver aqueste conflicte. Atencion, aquerò n'ei pas sonque qu'ua proposicion personau. Lo Tot en Gascon qu'admet com sola fòrma estandard daubun, daubua. En cat. algú e algun-a. En complement d'aquesta nòta, ved. los comentaris de Renaud e de Jig.

Drin (s.m. e adv). Mot essenciaument bearnés e de la partida bigordana mei pròishe de Biarn, sinonime de 'chic', 'pòc'; 'un drin de' = 'un pòc de'. ex. Un drin de pan. Escota drin. Drin a drin = chic a chic= a drins.  L'etimologia de 'drin' n'ei pas clara, que deriva dilhèu de bri, bria per addicion de l'afixe diminutiu -in en ua construccion inspirada per la locucion francesa "un brin de'  qui avè aquesta medisha significacion. La significacion antinomica (confusion dab 'hèra') qui podem rencontrar en frases exclamativas ('be i avè drin de monde!' per  'be i avè hèra de monde!) que sembla ua invencion recenta e de correccion dobtosa. Los diccionaris deu sègle passat- en particular Lespy, Palay - non repòrtan pas aquest emplec antinomic de 'drin'.

Exemple, eishimple. Exemple qu'ei un mot format a partir deu mot latin exemplum. Qu'ei commun a mantua lenga romanica, dont lo catalan. En occitan com en catalan, lo mot 'exemple' que hè partida deu lexic estandard. Com la fòrma anciana èra grafiada e prononciada de manèira plan diferenta de la modèrna, eishimple en gascon, exempli o eximpli en catalan (dab x = sh), la question de l'influéncia francesa que's pausa entà la causida de la fòrma normativa contemporanèa en aqueste cas com en d'autes. Que cau notar la fòrma antiga n'ei pas dehenuda peus linguistas occitanistas, per de rasons pòc claras e probablament illogicas. Dilhèu que serà pr'amor l'atestacion qu'ei sonque gascona,  que manca en occitan non gascon?... De notar que la prononciacion eixemple (= eishemple) qu'ei enqüèra viva en catalan (ved. lo D.C.V.B., adrèça exemple), enqüèra que non admetuda en la lenga estandard.
Ved. lo comentari de Jig, a l'origina d'aquesta nòta.
En gascon:
"Qu’esclairatz son pòble de las arrajas de vòstes bons eishimples." (d’Astròs) (sègle 17).
En catalan:
"Per les paraules vanes de les gents, hom no's deu estar de donar bon eximpli." (Lull, sègles 13-14). 

Lo cas d''eishimple' n'ei pas isolat, ved. tanben 'eishilh', 'eishilhar', 'trimfe', 'trimfar' e quitament 'g(u)arentir' remplaçats respectivament per 'exili' , 'exiliar', 'trionf(e)', 'trionfar' e 'g(u)arantir'. De tota la seria, sonque 'garentir' qu'estó promavut peus linguistas occitanistas (shens succès), motivats qu'èran per la mòda fobica anti-"francesisme". Curiosament (o non), los autes cas n'eston pas considerats, pròva que lo gascon e'us pausa problèma hens l'encastre de l'occitan, a maudespieit de las bèrojas frasas de principi. La règla  d'ua fòrma istorica d'un mot com causida de normativizacion (fòrma dita 'classica') edictada peus quites lingüistas occitanistas non sembla pas aplicà's quan la dita fòrma ei gascona. Sequenon, perqué adoptar 'exemple', 'exili' e 'trionf' e non pas 'eishimple', 'eishil(h)' e 'trimfe' qui son las fòrmas genuinas d'atestacion la mei anciana? Non serà pas per anti-gasconisme? La question qu'ei pausada.


Exili , eishil, eishilh; exiliar, eishilhar  (n.m., v.). 'Exili' qu'ei un neologisme format a partir deu mot latin exilium, comun a l'occitan non-gascon, au gascon e au catalan. Aqueste neologisme que s'ei substituit a la fòrma genuina eshilh o eshilh comun aumensh au gascon e au catalan qui trobam en manuscrits medievaus devath las fòrmas graficas yxil, exilh e, en catalan, exill. En gascon, la fòrma anciana e(i)shilh qu'apareish grafiada peu prumèr còp (1443) com 'yxil' (de léger probablament eshilh, com fil representava hilh), mei tard exilh  (dab x = sh) . Que trobam lo vèrbe corresponent, grafiat eshilhade (sic),  en un manuscrit  bearnés (cf. Lespy). Las fòrmas eishilh e eishilhar (gr. IBG: echìlh, echilhà)  qu'aurén d'estar acceptadas puishque genuinas e plan atestadas mei d'un còp.  De notar lo Tot en Gascon qu'admet la fòrma 'eishil' (adaptacion grafica de 'yxil'), jo que'm pensi que la caleré corregir en eishilh en acòrd dab la proposicion grafica de J. Lafitte (ved. la soa reedicion deu Lespy-Raymond). Los mots modèrnes exili e exiliar que son los solets acceptats peu diccionari deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana. Ved. tanben 'exemple', 'eishimple'.

Esquipa (s.f.). Mot incorrècte en gascon e mei generaument en occitan, emplegat per la redaccion deu Jornalet en plaça deu mot corrècte  'equipa'. Aquesta fòrma pseudo-dialectau dab s deu mot equipa, ne l'èi pas vista enlòc mei (cf. los diccionaris, en particular lo basic CPLOc e Tot en Gascon, tots qu'an equipa shens s). En cat. equip (s.m.).

Fòrma (s.f.). La fòrma deu mot dab l'accent grèu qu'ei corrècta (cf. CPLOc e Tot en Gascon), 'forma' que n'ei tanben segon lo CPLOc. Formar (o/ò) qu'ei en particular normatiu en estandard biarnés, mentre que formar (o/o) n'ei en l'aranés. En cat. forma /o/)

Galèc-èga. Gentilici de Galícia (país au nòrd occidentau de la peninsula vesia), inspirat peu mot deu lexic trobadorenc galic, galec. Lo mot 'galèc' n'ei pas  gascon, tanpòc admés peu Congrès Permanent de la Lenga Occitana - CPLOc-  qui a causit lo mot 'galician'. Qu'ei 'galician' tanben en gascon (cf. Tot en Gascon). A prepaus de las significacions deu mot medievau galic, galec, ved. aquiu.

Garentir v. Arcaísme preconizat per En D. Sumien e d'auts, non acceptat peu diccionari basic deu Congrès Permanent,  de substituir per 'g(u)arantir'  (cf. CPLOc e Tot en Gascon). Qu'èi consacrat un message ad aquesta question, clicatz acitau. En cat. garantir.

Hap (s.m), hapa (s.f), hapar (v) Gasconismes corrents, desconeguts de l'occitan non-gascon e deu catalan,  ved. aquiu entaus explics.

Horar (v.), horadar (v). Qu'existeishen dus vèrbes 'horar' plan distints en gascon. L'un que vien deu latin fullare e correspon a l'occitan folar (en gascon, que disem tanben pèhorar tà eliminar tota ambigüitat), l'aut que vien deu latin forare e correspon a l'occitan forar. Aqueste dusau vèrbe 'horar', en via d'extincion, qu'ei generaument remplaçat peu son sinonime 'horadar', probablament manlhevat de l'espanhòu. La confusion enter los dus vèrbes 'horar' qu'ei evidenta quan se considera lo toponime "carrèra horada" qui, en gascon contemporanèu, ei entenuda com carrèra qu'òm pòt trepejar, dongas "carrèra publica" e non privada. En occitan 'carrièra forada' n'a pas briga aquera significacion, qu'a conservada la significacion originau.


Manièra (s.f.) Gallicisme per 'manèira'. La coincidéncia deu gallicisme dab la fòrma lengadociana deu mot que'u hè acceptable en çò de linguistas occitanistas. Aqueste gallicisme qu'a largament (totun pas totaument) espudit deu lengatge corrent la fòrma istorica gascona 'manèira' (grafiada manèyre, ant. maneyre cf. Luchaire, Lespy, Palay  etc.). Aquesta fòrma 'manèyre' qu'èra enqüèra repertoriada per Palay com estant landesa. En aranés (e parlars afins) qui an 'hèt, hèta' per 'hèit, hèita', lo mot qu'ei 'manèra'. Jo que m'estimi mei de sajar de restituir lo mot pròpiament gascon 'manèira' (var. 'manèra') en plaça deu gallicisme pr'amor la fòrma gascona qu'ei plan presenta hens diccionaris de gascon contemporanèu (per ex. Per Noste, Tot en Gascon) e non pausa nat problèma d'intercomprension. Los occitanistas qu'auràn de notar, totun,  lo diccionari basic deu CPLOC n'accepta pas sonque 'manièra', que non 'manèira'. Lo Tot en Gascon qu'accepta las tres fòrmas: manèra, manièra e manèira, aplegadas en ua soleta adrèça: 'manèra'. En cat. manera.

Puisheu (s.m). Gasconisme corrent mercès a l'expression har puisheu = empachar, har trabuc. Mot vienut deu lexic notariau, a l'origina un adjectiu, de paish (lo d'empach): paishiu = qui empach; arqu. seis nulh contrast paxiu (Lespy)= shens nada contrarietat qui empache, shens nat empach. La fòrma etimologica 'paishiu', atestada en manuscrits ('paxiu'), qu'ei enqüèra viva locaument. La fòrma 'puisheu' que s'explica per confusion enter aqueste mot 'paishiu', derivat de "pedicare" -de pes, pedis: 'qui empacha'  e un derivat de podium (puei, poi): 'puisheu', varianta de pujeu. Deu men punt de vista, la fòrma "paishiu", enqüèra viva locaument e en conformitat dab l'etimologia, que seré plan preferibla que non pas 'puisheu' dab aqueste sens precís d'empach, trabuc. Atencion: en tot cas, la fòrma *puishèu (dab è) qu'ei fautiva (de corregir hens lo Tot en Gascon).

Rangièr (s.m.). 'Francisme' (gallicisme), preconizat per D. Sumien e d'auts, non acceptat hens lo diccionari basic deu Congrès Permanent, lo mot pseudo-occitan 'rangièr' qu'a d'estar substituit peu prèst suedés  'rèn' (cf. Dicod'oc e Tot en Gascon). Qu'ei consacrat un message ad aquesta question, clicatz acitau. En cat. ren.

Talhièr, talhèr (s.m.). En Gilabèrt Narioo (qui podetz escotar en clicant acitau), que recomanda de non pas emplegar  lo mot 'talhèr'. Aqueste mot, vienut d'Espanha, qu'ei estranh en gascon, enqüèra que sia a la mòda en çò deus occitanistas. En substitucion d'aqueste ispanisme occitanista, G.N. qu'indica lo mot corrècte en gascon qu'ei 'obrader' (s.m).  Aqueste mot "obrader" qu'ei efectivament hens Palay e hens lo Tot en Gascon. Totun, lo TeG qu'accepta tanben talhèr e la fòrma ibrida atalhèr. Lo diccionari normatiu deu  CPLOc qu'admet 'talhèr', varianta gascona de l'occitan 'talhièr'. Dongas, emplegatz lo mot qui'vse convienga: 'obrader' o 'talhèr'…Jo qu'emplegui los dus, totun dab nuanças. Segon jo, 'l'obrader' (melhor qu''obrador', enqüèra qu'aqueste darrèr sia sinonime d'obrader (ved. Palay);  qu'ei totun ambiguü pr'amor que sap designar l'obrèr tanben) qu'ei lo lòc on tribalha l'obrèr , l'artesan, lo fabricant:. Dongas, l'obrader qu'ei un lòc de fabricacion, de produccion, de tribalh. Lo talhèr, per contra, qu'ei un lòc on s'i amassan monde tà s'i apréner o melhorar ua disciplina, un lòc d'ensenhança, de formacion e de practica e lo mot que sap designar tanben aquesta quita amassada. Per jo, un talhèr n'ei pas un obrader.  Per exemple, un obrader de bohas qu'ei un lòc on artesans fabrican bohas, mentre qu'au talhèr de boha s'i apren o practica l'instrument devath la direccion d'un ensenhaire, d'un formaire. Un aute exemple: per jo, un "obrader d'economia" n'a pas nat sens, mentre un talhèr d'economia si que n'a.

Tinhahús(s.m.). Atencion, lo mot gascon  'tinhahús' qu'ei en realitat compausat de dus mots: tinha e hus. Qu'auré logicament de s'escríver tinha-hus; totun, aquesta darrèra grafia nei pas acceptada peu corrector de Per Noste, ni peu Tot en Gascon, tots dus que s'estiman mei la fòrma tinhahús. Que cau raperar la prononciacion de la a deu mot 'tinhahús' qu'ei plan la de 'tinha', qu'ei a díser un a finau atòna. Palay qu'escriu lo mot atau: 'tignehùs' (e non pas 'tignahùs'). Camelat (en 'Bite Bitante')  e Mistral (TdF) qu'escriven  enqüèra mei corrèctament  'tigne-hus'. Lo dusau mot 'hus' n'ei pas lexicau en gascon, que' u cau relacionar dab lo mot basco 'huntz' qui significa 'gahús', gessit de la faussa deconstruccion de 'gauhuntz' (fòrma basca de 'gahús', id., soletan gauhüntz, var. meridionaus gauhontz, gabontz) en gau (nueit) e huntz (var. sol. hüntz,; var. merid. (h)ontz;  en gasc. "hus" o sia gahús o ausèth nueitiu). En basco, gauhuntz e huntz que son sinonimes enter si.
En gascon, tinha(-)hus qu'a mei d'un sinonime, en particular ausèth-tinha, on 'hus' ei remplaçat peu son quasi sinonime 'ausèth'. Un aute sinonime de 'tinha-hus' qu'ei 'tumahús', compréner tumar-hus: (ga)hús qui tuma (lo carrèu de la hièstra). Oc: rata penada, cat. rata pinyada. De manèira hòrt interessanta, lo mot catalan gamarús (qui designa la 'gavèca') que sembla hèit suu modèle de tinha-hus e de tumar-hus en representant, segon jo, gamar-hus: (ga)hús deu gamar o sia qui pòrta lo 'gam,' la malautia deu bestiar (la h n'a pas nada valor fonetica en catalan). Dongas, lo mot catalan gamarús que sembla de construccion gascona (gamar-hus cf. lo petit lexic de gasconismes en catalan). En resumit, estossi  jo encargat de la normativizacion deu gascon, qu'incitarí a escríver tinha-hus (tigne-hus en grafia de l'IBG.) pr'amor la grafia oficiau actuau 'tinhahús' qu'ei inapropriada e hòrt enganaira. De la medisha faiçon, que prepausarí tumar-hus (tumà-hus en gr. IBG) en plaça de tumahús, aqueste còp com simpla mesura de coheréncia dab la grafia tinha-hus.

Títol (s.m.) e titolar. Lo mot 'títol' qu'ei un occitanisme o catalanisme emplegat correntament en plaça de la fòrma genuinament gascona títolh (cf. Lespy).  Qu'ei interessant de constatar lo mot occitan títol, de fonetica anormala en gascon, qu'a provocat espontanèament  la formacion de derivats adaptats : títou, quitament titòu (aqueste darrèr, que'u trobam hens lo Tot en Gascon, a costat de títol).  Enquèra que la fòrma istorica atestada en gascon e sia títolh, lo derivat verbau atestat qu'èra plan 'titolar' e qu'a de'n demorar atau en tots los cas. En cat. títol.

Vam (s.m.). Sinonime d'arsec, lo mot 'vam' dab aqueste sens qu'ei un lengadocianisme desconegut de Palay e qui non cau pas emplegar en gascon segon En Gilabèrt Narioo qui ac tornè díser recentament au parat d'ua entervista 
a Ràdio-País , (que'u podetz escotar en clicant acitau).  Totun, En Pèir Morà qu'accepta lo mot (ved. Tot en Gascon). De l'auta part, lo praube Palay qu'accepta lo folcloric 'estrambòrd' vienut deu lexic marselhés, représ tanben per P.M. hens lo TeG. 'Arsec', 'entosiasme', 'balanç', 'exaltacion', 'ahuecament', las alternativas non mancan pas. Jo que crei lo quite mot lengadocian 'vam' que poderé viéner deu gascon, concretament de la fòrma exclamativa 'vam!' derivada de l'imperatiu deu vèrbe anar. A còps 'vam!' que's con·hon dab 'nham!' ( probable d'un ancian 'u(e)lham!' de 'u(e)lhar', espudit deu gascon peu mot un chic mei recent 'guardar', 'güerdar') e las duas fòrmas que's pòden ibridizar enter si  (mam, nam etc.).

dimarts, 9 de maig de 2017

Garantir o garentir? Guarantir.

Lo diccionari occitan de Na J. Ubaud que'nse presenta duas variantas deu medish mot : 'garantir' e 'garentir', la prumèra estant marcada com a incorrècta ('francisme', qu'ei a díser gallicisme). De fèit, nosaus qui èm acostumats a léger la pròsa d'En Domergue Sumien, que podem testimoniar l'ensenhaire provençau n'emplega pas sonque 'garentir' e pas jamei 'garantir'.

De qué n'ei exactament? 'Garentir' qu'ei un arcaísme atestat en occitan e en catalan medievaus. Que'u trobam tanben a còps en gascon medievau, on i èra emplegat en concurréncia dab la fòrma pròpiament gascona "guarentir" (cf. lo lexic de gascon ancian de Luchaire).

Adara, lo mot 'garentir' qu'ei desconegut de tot los diccionaris d'occitan modèrne lhevat lo, dejà mentavut, de na Josiana Ubaud. Lo diccionari francés-gascon de Per Noste qu'admet au còp 'garantir' e 'guarantir'. Aquestas duas fòrmas que s'arretròban hens lo "Diccounari Francés-Parlàs Biarnés e Gascoûns" de Braun-Darrigrand jos la grafia 'g(o)arantì'; que son autanplan presentas hens lo diccionari Tot en Gascon de Pèir Morà. Los diccionaris occitans non-gascons qu'admeten tots 'garantir', que non 'garentir'. Lo diccionari referenciau deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana n'admet pas tanpòc 'garentir', sonque 'garantir', dab la soa varianta 'guarantir' ajustada e notada com a pròpiament gascona. Enqüèra un còp, en aqueste ahar, lo Tot en Gascon e lo Congrès Permanent de la Lenga Occitan que son d'acòrd enter si. Que'nse podem arregaudir d'aqueste consensus ecumenic.


Aqueste mot 'garantir' que s'arretròba en catalan, en espanhòu e en portugués, escriut atau, parièr. L'italian qu'a 'garantire'. L'anglés qu'a to 'guarantee', l'allemand 'garantieren', lo neerlandés 'garanderen'', lo suedés, 'garantera'; lo polonés 'gwarantować', lo rus 'гаранти́ровать', etc, etc. O sia que las fòrmas dab las duas a deu mot francés 'garantir' que son estadas acceptadas de manèira plan generau en  las lengas indo-europèas, la nosta inclusa.

 Segon la causida normativa deu Congrès Permanent, la fòrma 'garantir' qu'ei plan la corrècta en occitan com en catalan, a maudespieit de la fòrma medievau dab "e" e deus predics d'En Domergue Sumien. En gascon, qu'ei 'garantir' o 'guarantir', coneguda causa sia. Que cau remarcar qu'en gascon, lo grop 'gua' derivat d'un /wa/ germanic que's pòt prononciar /wa/, /gwa/ o /ga/ segon los parlars o los mots, ex.  guarir que's pòt prononciar /warí/, qui ei la prononciacion mei conservadora, la mei pròishe de l'etimologica , /gwarí/, qui ei la mei pròishe de la gràfia o /garí/ qui ei le prononciacion occitana, segon los parlars. Per via de consequéncia, que'm sembla 'guarantir' que saberé representar 'garantir', mentre que lo revèrse non ei vertat.



dissabte, 29 d’abril de 2017

Norués, noroèc, norvegian, galician, galhèc, galhego, galèc...

NORUÉS
Segon la wikipèdia occitana - qui non cita nada hont entà suportar l'assercion- , lo 'noroèc' en occitan medievau que designava lo viking e la soa lenga, la lenga nordica anciana a l'origina de las lengas escandinaus modèrnas, mentre, segon l'Universitat de Barcelona, noroèc que significa norvegian en occitan (aranés)  (lo mot que i sap designar la lenga com lo poblant de "Noroèga", qu'ei a díser Norvègia; en catalan: noruec e noruega). En gascon, que disem meilèu "norués" en plaça deu "noroèc" medievau entà designar la lenga anciana (ved. dic. Per Noste) e, clar, norvegian, en plaça deu 'noroèc' aranés. Atau, nada confusion demora possibla enter la lenga modèrna deus norvegians e la lenga anciana deus vikings ni enter un viking e un norvegian. Qu'ei de notar tant 'noroèc' com 'norués' que son mots desconeguts deu diccionari de Na Josiana Ubaud.

GALICIAN
Segon lo diccionari de Na Josiana Ubaud, après En D. Sumien, lo gentilici e la lenga de Galícia que's disen 'galèc' en lengadocian ('galego' en galician, 'gallego' en espanhòu). Aqueste mot  'galèc' qu'ei clarament de formacion non-gascona.  Que'm sembla ne trobam pas lo mot en nat diccionari contemporanèu lhevat lo dejà citat de Na Josiana Ubaud. Segon l'Universitat de Barcelona, lo mot en occitan (aranés)  qu'a d'estar "galhèc",  mot qui, d'aulhors, e figura plan hens lo diccionari de gascon tolosan de Rei-Bethvéder, a costat de 'galician' e de 'galhègo'.  'Galician' e 'galhego' que son las fòrmas notadas peu diccionari de Per Noste (lo gascon-francés en 2 volumes) e lo diccionari occitan-francés de Laux. 'Galician'' qu'ei la soleta possibilitat qui trobam hens lo diccionari Tot en Gascon e qu'ei precisament lo solet mot normatiu retiengut peu Congrés Permanent de la Lenga Occitana (cf. lo dic. basic deu  Congrès ).

De fèit, lo parion oc. 'galèc' - cat. 'gallec' que dèisha endevinar l'origina latina deu mot: gallaecus (gentilici latin deus poblants de "Gallaecia"). Aqueste parion e aquesta origina latina qu'aurén de miar tà ua fòrma gascona regulara 'garec'. Aqueste mot pseudo-gascon,  no'u trobaratz pas enlòc. Aquesta abséncia que s'explica aisidament se consideram qu'en realitat, lo parion galèc - gallec qu'ei un invencion modèrna, recenta. De fèit, segon Coromines, lo mot atestat en catalan medievau n'èra pas briga 'gallec' mès plan lo mot espanhòu grafiat 'galego' o 'gallego' (Coromines, DECat; ved. tanben lo D.C.V.B. a l'adreça 'gallec'). Segon Coromines, lo mot  catalan 'gallec' qu'ei un adaptacion modèrna de l'espanhòu 'gallego'.

 La wikipèdia occitana qu'afirma lo mot 'galèc' qu'ei d'origina "classica". Totun no'n cita nada hont tà aqueste "classicisme", un còp de mei, çò qui dèisha plaça au dobte, tienent en compde que los catalans de l'atge mejan  emplegavan la fòrma espanhòla e non la fòrma catalanizada o occitanizada. De fèit, lo mot medievau 'galec' qu'ei plan atestat  hens la poesia trobadorenca  (ved. W. Wiacek, Lexique des noms géographiques et ethniques dans la poésie des troubadours du 12e et 13e siècle, Paris, 1968). De manèira interessanta, los trobadors que trantalhavan enter las fòrmas  'galic' e 'galec', çò qui contribueish a pausar la question de la legitimitat de l'accentuacion de la proposicion modèrna  (per qué 'galèc'  e non pas 'galec' o 'galic' quan es tracta de Galícia, Galiza?? Etimologicament e filologicament, la causida de l'accent grèu que pausa problèma). A mei, la significacion deu mot medievau n'ei pas beròi clara, la question n'ei pas tan simpla. Segon l'estudi hòrt plan argumentat de K. Lewent (Bemerkungen zu provenzalischen Sprache und Literatur, Neuphilolog. Mittel. 28 (1938) pp.22-27), Guiraut de Bornelh qu'emplega aqueste mot entà  designar non pas los galicians senon los gualés (los poblants deus País de Gualas; en oc. non gascon: galés, País de Galas, en cat.: gal·lès, País de Gal·les). De l'auta part,  M.  Tyssens que'nse rapèra qu'ei hòrt dobtós que lo mot designe los galicians jos la pluma de Pèire d'Auvernhe quan aludeish a la mala sòrta deu rei deus "galecs" (ved. M. Tyssens, Lyrique romane médiévale, acte du colloque de Liège, 1989, p. 257). En efèit, Galícia n'estó pas jamei un reiaume independent, que hasè partida deu reiaume de Leon e las cronicas ne repòrtan pas qu'un rei de Leon estosse particularament malastruc. Que's poderé tractar meilèu deus escocés, un allusion probabla au rei Donnchad Mac Crinain (alias Duncan Ier en anglés),  dit "An  t-Ilgarach" (qu'ei a díser "Lo Malaut" en gaelic), malastruc en la batalha calamitosa de Durham (1039) e qui finí tuat en 1040 peu duc Mac Bethad mac Findlàich, o sia Macbeth en transcription anglesa,  qui'u remplacè com a rei. Aquesta istuèra populara, redigida per un cronicaire medievau e dont existeish ua version en latin afrancesat, que va estar represa per Shakespeare sègles mei tard. En realitat, a l'origina, l'etimon de 'galic', 'galec' que poderé estar lo de 'gaelic', que non lo de 'gallego', e lo gentilici corresponent, lo d'ua nacion celtica de las Islas Britanicas, probablament Escòcia e, per confusion, lo País de Gualas. Aquesta ipotèsi que poderé explicar per qué los catalans de l'atge mejan n'emplegavan pas lo mot 'galec' o 'galic' en plaça de 'galego' o 'gallego'.  'Galic', 'galec', 'gales', la confusion qu'èra la règla en çò deus trobadors.

En tot cas,  que'm pensi que vau mei està'nse dab lo mot 'galician' e que vs'en balharèi duas bonas rasons, shens compdar lo caractèr estranh, non-gascon, deu gentilici 'galèc'. Prumèr, galician qu'ei lo mot adoptat peu diccionari Tot en Gascon e peu diccionari referenciau deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana. Dusau, la relacion enter 'Galícia' e 'galician' qu'ei dirècta e evidenta,  non pausa absoludament nat problèma de comprension e qu'ei plan regulara, qu'arrespècta perfèitament la logica de la lenga. L'afirmacion que lo mot 'galician' e seré un gallicisme ('francisme' com disen) qu'ei plan evidentament shens fonament, qu'ei un assercion erronèa. La construccion deu gentilici 'galician' a partir de 'Galícia' qu'ei perfèitaments regulara en gascon e mei generaument en occitan, non deu pas arren au francés. D'aulhors, lo mot anglés tà díser galician qu'ei identic (galician), aqueste mot anglés n'ei pas briga considerat com a manlhèu francés, pas mei que lo mot galiziano (id.) en italian.  Dongas: Galícia, gentilici: galician- galiciana,  tant en lengadocian com en gascon segon lo diccionari referenciau deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana,  atau autant de simple, clar e naturau.

NB1. Gran mercés tà l'anonime per assabentà'm a prepaus de la forma anciana de 'gallec' en catalan, ved. lo son comentari ahijut a un messatge mei ancian, aquiu.

NB2. De notar, per l'anecdòta, los galicians qu'adoptèn en 2008 lo mot gascon tà nomentar la lor bibliotèca digitau: "Galiciana", antigament "Biblioteca Dixital de Galicia".

divendres, 21 d’abril de 2017

Au mot "hap", extint en anglés, que'u s'ei escadut lo hap en trobant refugi en gascon.

Lo hap! Aquiu qu'avetz un mot gascon hòrt interessant per varias rasons. La prumèra qu'ei, que jo sàpii, lo mot n'ei pas conegut en las lengas romanicas en dehòra deu gascon. En particular, qu'ei desconegut de l'occitan non-gascon. La dusau qu'ei l'origina noruesa d'aqueste mot, çò qui'n hè meilèu ua excepcion en lenga nosta. Que podem supausar lo gascon que l'emprontè a l'anglés, deu temps de la Gasconha anglesa. En efèit, lo mot qu'èra autanplan anglés, enqüèra qu'extint au temps d'ara, totun qu'a deishat derivats enqüèra plan corrents e plan vius com happy (urós), hapless (guinhard, malastruc)to happen (ocórrer, escàder), perhaps (per + hap + s adverbiau, que direm un mot gascon!), etc... La significacion prumèra deu mot "hap" en gascon qu'ei "bona escadença", "bon sòrt "(ved. Palay, Tot en Gascon). "Que'u s'ei escadut lo hap" que's vira en "il a eu de la chance" (Palay). Qu'èra tanben lo sens deu mot happ qui lo norués prestè au vielh anglés (hap)  (lo norués qu'èra ua lenga germanica anciana a l'origina de las lengas escandinaus modèrnas) . De mots passats deu vielh anglés tau gascon n'i son pas hèras, "hap" que n'ei un bon exemple probable, un aute exemple probable qu'ei chanca (l'escaça), chanquet (tòrt) etc, deu mot vielh anglés e anglés mejan  shanke (partida de la cama).

Que podem supausar lo succès deu mot "hap" en gascon que provien de l'expressivitat d'aqueste mot monosillabic. Que cau notar lo mot "hap" qu'a ua dusau significacion qui vien de l'encontre o de la confusion dab lo vèrbe "hapar" e deu son derivat post-verbau "hapa" de significacion e d'origina plan diferentas de las deu mot norués. "Hapar" (cf. francés happer) que significava a l'origina gahar, que's pòt enténer d'ua faiçon positiva quan s'ageish de la mair qui's gaha lo petiton entà portà'u o entà guardà'u suus jolhs, o en mala part quan s'ageish de's gahar causas de manèira malaunèsta. La "hapa" que representa l'aspècte positiu, los braç de la mair o los jolhs qui pòrtan lo petiton, lo hap au contra que'n representa l'aspècte meilèu negre, dobtós o negatiu.   Que podem díser en gascon qu'existeishen en realitat dus mots hap, l'un que vien deu norués possiblament via lo vielh anglés e l'anglés mejan e que significa bona sòrta,  bona escadença, l'aute qu'ei de la familha deu mot hapar (= gahar) e que designa ua acquisicion, eventuaument un mautraç o ua panadera, cf. Palay:  ha-n lou hap = acquerir o raubar. En gascon contemporanèu, "hapar" que significa mei precisament gahar un petiton tà portà'u o guardà'u suu jolhs. Lo petiton gahat per la hapadera (l'enveja d'estar portat) que ditz a la mair: "hapa, maman, hapa!" (Palay) o ben "hè'm la hapa! (Palay). E la mair que ditz au petiton: "ça'i a la hapa" ! (Lespy).


Dongas, "hap", "hapa", "hapar", "hapadera", aquiu qu'avetz mots deus plan gascons e deus plan corrents qui non trobaratz pas en occitan non gascon.

dissabte, 25 de febrer de 2017

En qué l’occitan gascon ei distint deu gascon non-occitan?

Que i a enqüèra, au sègle 21, personas qui, entà nomentar lo gascon (l’idiòma),  emplegan l’expression  "occitan gascon". Que podem supausar aqueras personas qu'ac hèn atau pr'amor que son occitanistas qui aurén paur d’estar "excomenjadas"  peus membres de la lor capèra, empleguèssen ua formulacion mei simpla e d’acceptacion mei universau com "gascon", totun autant clara e naturau. En realitat, en qué l'"occitan gascon" e serà diferent deu gascon de J.P. Chambon e Y. Greub e deus praubes E. Bourciez, G. Rohlfs, K. Baldinger, et de hèra d’autes romanistas de gran reputacion qui, tots, classifican lo gascon com  lenga distinta de l'occitan? N'i a pas nada diferéncia enter los dus, ben segur. L‘expression « occitan gascon » non designa pas un auta causa que lo gascon. Simplament que t'i ajustan un article de he, ua mencion classificaira. Aquesta mencion que demoraré acceptabla com a classificacion purament convencionau se n’èra pas presentada de manèira enganaira com ua evidéncia scientifica qui daré tòrt aus qui volossen classificar lo gascon de manèira diferenta. Pr'aquò, n'ac cau pas desbrombar:  linguistas de gran valor (dont los mentavuts ací-dessús), dab los lors collaborators e ensenhats, non classifican pas lo gascon com  varietat de l'occitan, que te'n hèn ua lenga distinta. Dongas, la pertinéncia d'aquesta expression "occitan gascon" que se'n tròba plan flacòta e la soa legitimitat qu'ei questionabla.

« Occitan gascon » e « gascon non-occitan » que’s refereishen ad exactament la medisha causa, qu'ei a díser l'idiòma gascon. Enter las duas apellacions, qu’ei sonque la classificacion de l’objècte qui càmbia, que non la natura deu quite objècte. La manèira de classificar lo gascon que depen evidentament deus critèris causits. Los qui classifican lo gascon la-hens l’occitan qu’an las lors rasons. Que creden en l’existéncia  d’un diasistèma dont la Sciència, en estat actuau, ei plan incapabla de confirmar com d’infirmar l’existéncia. Los qui classifican lo gascon en dehòra de l’occitan que’s basan sus d’autes critèris o simplament que creden en l’inexisténcia deu dit diasistèma avançat per la teoria occitanista. De totas manèiras, la classificacion de l’objècte n’a pas a estar con·honuda dab lo quite objècte e ne pòrta nada valor universau. No's cau pas enganà's,  la classificacion deu gascon respècte à l'occitan qu'ei d'esséncia arbitrària, e, estant atau, n'ei pas beròi scientifica.  L’expression « occitan gascon » com l’expression sistematizada « gascon non-occitan » que descreditan los lors autors, pr’amor que presentan com a valor scientifica e valor universau ua nocion classificaira qui n’ei pas ni l’ua, ni l’auta. Classificar lo gascon dehens o dehòra l'occitan qu’ei simplament ua question d’opinion o qu'arrespon a ua necessitat de comoditat,  arren de mei.  Non cau pas préner ua rumor o un opinion  per ua valor o un fèit scientific. Presentar o considerar ua rumor o un opinion com a fèit scientific qu'ei ua enganada qui's pòt aparentar a un escroqueria intellectuau  quan vien d'ua persona qui a recebut ua formacion de lingüista e qui, per consequéncia, sap de qué parla o aumensh qu' auré d'ac saber. Un sabent n'a pas a presentar abusivament un opinion com s'estosse un fèit demostrat scientificament. Aquesta confusion qu'ei inacceptabla.


Lo problèma, deu men punt de vista, qu’ei la dimension totalitària qui s’a gahat aqueste ahar, totalitarisme dictat a l’evidéncia per la dòxa. Se credem los seguidors de la dòxa, los qui classifican lo gascon de manèira eterodòxa qu’aurén gran tòrt, quitament quan la lor faiçon de classificar lo gascon ei motivada per de resultats scientifics publicats (ved. per exemple, aquiu). Segon los guardians de la dòxa,  l'opinion classificaira dictada per la doctrina qu'auré d'estar impausada a totòm. Lo problèma màger, vedetz, que vien deu mescladís de genres, de la confusion entertienguda enter dòxa e sciéncia.   Que cau raperar la dòxa- quina que sia-  e  la Sciéncia que son absoludament incompatiblas enter sí. Enter dòxa e sciéncia, que cau causir, las duas causas non pòden anar amassa. La dòxa, per esséncia, qu'empacha l'anar scientific, qu'ei incompatibla dab lo progrès de la sciéncia. Qu’ei per aquesta rason que cau denonciar e refusar las expressions sistematizadas  "occitan gascon" e "gascon non-occitan",  autant l'ua com l'auta, pr'amor que son dogmaticas e non scientificas. La gent que classifican lo gascon com vòlen o com pòden, segon critèris qui an causit d'aplicar. La valor d'aquesta classificacion que demora per consequéncia tostemps relativa, que depen deus critèris causits; cambiatz los critèris, lo resultat que se'n poderà trobar cambiat mentre l'objècte de la classificacion que demora incambiat. En abséncia de critèris consensuaus e quantificables, aquesta causida que demora arbitrària, dongas non scientifica. E lo resultat de classificacion non pòt aver valor scientifica quan los critèris tà determinar la classificacion ne son pas basats sonque sus opinions e non sus fèits scientificament demostrats. Per exemple, l'existéncia d'un diasistèma occitan qu'ei un argument sovent avançat tà justificar la classificacion deu gascon com varianta d'occitan. Totun, l'existéncia d'aqueth diasistèma qu'ei arren mei qu'un opinion. Que pòt  estar  considerada au mei plan com a ipotèsi de tribalh, totun non com a fèit scientific.  D'alhors, que i a linguistas com Ph. Blanchet qui son de l'opinion contrària, que negan l'existéncia d'aqueth diasistèma. Notatz l'abséncia totau d'estudis publicats provant l'existéncia o la non-existéncia deu diasistèma occitan. Aquesta question qu'ei probablament impossibla de tractar d'ua faiçon scientifica per rasons de problèmas de metodologia. Un prumèr problèma metodologic qu'ei lo de trobar testimònis monolingues.  Un dusau qu'ei de saber quantificar los resultats: que's pòt prevéder l'intercomprension enter un gascon e un provençau, o quitament enter un gasconofòne natiu, digam, de Labohèira e un aute de Bossòst,  n'ei pas ni cent per cent ni zèro per cent.  Que serà un nivèu intermediari enter aqueths dus estrems. Lo problèma qu'ei ne sabem pas, ni jo, ni los linguistas,  quantificar un nivèu intermediari d'intercomprension de manèira hidabla-  e, per via de consequéncia,  n'ei pas possible de determinar un nivèu de lindau qui permeteré de decidir de manèira absoluda se dus parlars mei o mensh afins e son de lengas distintas o de la medisha lenga. La nocion d'intercomprension e la nocion de diasistèma,  aparentament tant essenciaus en noste ahar, pausan de problèmas metodologics insuperables, çò qui explica n'an pas jamei hèit l'objècte d' estudis scientifics. Los critèris d'intercomprension e de diasistèma n'an pas jamei podut sortir de l'encastre de l'opinion, çò qui vòu díser aqueths critèris  non pòden pas estar considerats entà ua classificacion scientifica deu gascon respècte a l'occitan.

 Qu'ei plan lamentable voler a tota fòrça impausar lo son punt de vista classificaire per rasons de las doctrinaus, presentadas abusivament com scientificas. Qu'ei ua postura totalitària e hèra obscurantista pr'amor que pretien remplaçar la sciéncia per la dòxa.  Que'nse hè mei besonh sciéncia, que non dòxa, en un mond dejà tròp obscurantista, que tròbi jo. Sus la classificacion deu gascon, que voi demorar neutrau com ac èi dejà exprimit mei d'un còp, vediatz,  per exemple, aquiu. Per contra, l'escroqueria intellectuau e la dòxa, que las cau denonciar. Lo men problèma n'ei pas la classificacion deu gascon per se. Entà jo, la classificacion deu gascon -quina que sia- n'a pas nada valor absoluda o universau e n'ei pas ni necessària ni utila entà l'estudi deu gascon. Lo problèma, entà jo, que son meilèu las opinions e  las rumors shens fonaments, a còps clarament faussas, presentadas de faiçon enganaira per un triste gatge diplomat de linguistica com s'estossen de fèits demostrats scientificament. Aprofieitar deu son diplòma entad enganar lo son lectorat en desguisant la dòxa en pelhas de faussa sciéncia e dab fins de propaganda, aquerò que's ditz plan "escroqueria" en gascon. Aquerò n'ei pas eticament acceptable e qu'a d'estar denonciat e condemnat dab la mei grana vigor. Que m'i tornarèi.

dimecres, 22 de febrer de 2017

Que sòrt a Per Noste "Parlar plan" de Gilabèrt Nariòo.

Amics, qu'avem de qué ns'arregaudir: que sorteish a Per Noste un navèth obratge de transmission de la lenga gascona. Qu'ei signat per  Gilabèrt Nariòo e qu'ei basat sus las soas cronicas "Parlar Plan" publicadas hens la revista "País Gascons". Aquestas cronicas que i son tostemps plan escadudas e hòrt apreciadas. Entà l'estudiant de gascon qui soi, n'i a pas hèra de causas mei profieitosas qu'aquesta seria de cronicas, en mei de las gramaticas e deus diccionaris plan coneguts,  deus recuelhs de dísers e d'arreproèrs e, de segur, de la lectura deus "classics" e d'autors deus bons.   Se n'i a un qui sap plan la soa lenga, que serà shens nat dobte lo Gilabèrt. En particular per çò qui tanh a la qualitat  lingüistica, qu'ei de hèra bon hidar. N'ei pas tostemps lo cas dab los occitanistas; ni quitament quan serén lingüistas, que son tots tròp sovent neolocutors qui desconeishen los torns, los idiomatismes. Totun, que son los idiomatismes qui hèn ua lenga, astant com lo lexic e la gramatica.  En tot cas, jo, òc, qu'èi comandat lo libi de Gilabèrt Nariòo. Que sèi que n'aprenerèi hèra e que'm regalarèi en lo léger.

Que vse dèishi dab la version gascona deu tèxte de presentacion enviat per Per Noste. Que poderatz crompar lo libi suu site de las edicions Per Noste per 13 euros.

--------------------------------------------------------------------------

Que sòrt a Per Noste :
*Parlar plan*

*de Gilabèrt Nariòo*

Au començar que i avó las questions de’us qui volèvan apréner a parlar plan. 
Mercés aus nombrós obratges existents e a’us qui estón editats arron, las 
responsas qu’estón de bon trobar.
E atau que s’establí la cadea ligant los autors de gramaticas, diccionaris e 
metòdes tà apréner lo gascon, e ensenhants e aprenents.
Un vintenat d’obratges au mensh, deus màgers la màger part, sonque en Gasconha. 
Qu’avem putzat tanben, tà respóner a las questions e dar a las responsas mei 
d’endom, hens las òbras de tot l’espaci occitano-catalan.
Questions que n’i arriba tostemps, la cronica « parlar plan » que continua sus 
País Gascons mentre que auts utís hòrt mei importants e s’aprèstan.
Aqueste libe qu’ei sonque un estapa, un malhon de la cadea qui harà en alongà’s 
e en créisher dinc àgim tot çò qui hè hrèita a ua lenga tà víver e pèhremar, 
dinc abasti la lenga gascona a un estament segur on posqui har rampèu, a pàrias 
dab las autas grans lengas europèas.

dimecres, 15 de febrer de 2017

Los domaus deu tobaquisme e las vertuts de "tobaquisme".

Tobac :  aquiu qu’avetz un mot plan gascon, dont l’etimologia, segon Coromines (DELCast), remonta tà l’arabe classic tubbāc qui,  devath divèrsas fòrmas romanizadas,  serví a l’atge mejan tà nomentar mantua planta medicinau com l’olivarda (Dittrichia viscosa) e  l’eupatòri (Eupatorium sp.) plan abans la descobèrta d’America e deu tobac pròpiament dit (Nicotiana tabacum).  N’ei pas lo solet cas d’un mot reciclat tà nomentar ua planta de las Americas, que n’i a un aute bon exemple dab lo mot "milhòc" qui serviva a l'atge mejan tà nomentar lo sòrgo (cf. en gasc. contemp. "milhòca": Sorghum sp.) e varietats de milh (cf. K. Baldinger DAG vol. 7, §§ 803 - 808) abans lo son arreciclatge entà nomentar lo blat de mòro (Zea mayis), shens parlar deu quite mot "milh" qui pòt aver locaument aquesta medisha significacion. 

Aqueste mot "tobac" qu’ei a l’origina d’ua seria de mots qui trobam hens lo diccionari de Palay. Aquiu que'us avetz dab las definicions en francés qui nse'n balha lo quiti Palay (en gras lo mot en gràfia de l’E.G.F. e de l'I.B.G, enter parentèsis que i avetz ajustada la fòrma deu mot en la gràfia emplegada en aqueste blòg, simplament com a nòta indicativa e non com a volontat de militantisme o de proselitisme.) :
 toubacà (tobacar) ; v. - Priser du tabac.
toubacàde (tobacada) ; sf. – Dépense de tabac ; forte prise. V. touche.
toubacàdjẹ (tobacatge) ; sm. – Le tabac en quantité.
toubacàs (tobacàs) ; sm. – Gros, mauvais tabac.
toubacassejà (tobacassejar) ; v.- Fréq. Péjor. de toubacà.
toubacàyre, -e (tobacaire, -a) ; s. – Tabatier, passioné,-e de tabac, grand priseur, grand fumeur.
toubacoùs, -e (tobacós –a); adj.– Qui est du tabac, qui a du tabac, avec un sens péjor., véreux, vermoulu en partant de certains fruits, d’arbres qui contiennent de la vermoulure brune. V. toubacàyre. 
Nas toubacoùs, nez barbouillé, plein de tabac.
toubacùt, -ude (tobacut –uda) ; adj. et s. – Qui est sali, qui se salit de tabac.
toubaquejà. (tobaquejar)–Fréq. de toubacà ; on dit aussi en parlant d’un priseur, toubaquarejà.
toubaquère (tobaquèra) ; sf. Tabatière, le tabac, en style plaisant, la passion du tabac ; odeur désagréable que répand le tabac dans une chambre, tabagie.
Nas de toubaquère, gros, fort nez.
amics de toubaquère, se dit de gens qui ont les mêmes habitudes (plutôt mauvaises), les mêmes défauts ; camarades de cabaret ; on menace quelqu’un en disant : que-t bas ha da sus la toubaquère, tu vas te faire donner sur le nez ; la toubaquère toustém que toubaquéje, celui qui a un défaut s’arrange toujours pour l’entretenir comme en fr. « Qui a bu boira » (dic.)
toubaqueròt, -e (tobaqueròt, -a) ; Fréq. dim. de toubaquèr-a
toubaqueròte (tobaqueròta) ; sf. – Petite tabatière
toubaquiste (tobaquista) ; sm. Débitant-e de tabac.

Ad aquesta bèra seria, que t'i cau ahíger un mot qui En Pèir Morà admet com a sinonime deu gallicisme "tabagisme" (fr. id.),  qu'ei a díser "tobaquisme" (TeG, 2011) (en gràfia de l'I.B.G.: toubaquismẹ). Aqueste mot"tobaquisme" qu’a un doble avantatge : prumèr, que s’insereish perfèitament hens aquesta seria a costat de "tobaquista".  A mei, lo consonantisme d’aqueste mot non provòca nat conflicte de prononciacion; n’ei pas lo cas de «tabagisme», un mot de prononciacion ambigüa en gascon, dongas ua hont potenciau de conflicte fonetic. Jo que'm pensi En Pèir Morà qu’a avut plan rason d’arcuélher aqueste mot "tobaquisme" hens lo son diccionari TeG. E puish, Pèir Morà estant Pèir Morà, b'ei enqüèra un auta bona rason tà har servir lo mot "tobaquisme", que tròbi jo.


divendres, 10 de febrer de 2017

"Caddie", "cadet", "to jump", "friar", "gadget", "harlot", "tornado", o de quauques gasconismes en anglés.

La setmana passada que vedom lo cas deu mot anglés "tornado" qui considerèm com a manlhèu gascon (e non pas espanhòu)  (gasc. "tornada"), atestat peu prumèr còp en anglés de cap a 1550. Tà tornar léger l'argumentacion en supòrt d'aquesta ipotèsi, ved. aquiu. Haut o baish de la medisha epòca (1520) que data la prumèra atestacion en anglés deu vèrbe to jump, un aute gasconisme possible- se non probable-  (de jumpa, jumpar) o, mei exactament, un ispanisme viatjaire transmés peu gascon a l'anglés (ved. Online Etym. Dict. ; que podetz tanben consultar lo men pòst consacrat a l'etimologia de "jumpar"). Que's pòt aisidament imaginar l'origina d'aqueste dusau manlhèu gascon qu'èra ligada a l'activitat a bòrd de las naus dab velas e passat tà l'argòt deus marins anglofònes, com lo quite mot tornado e com, mantun sègle mei tard, lo mot gadget (ved. mei avath). L'expressivitat deu mot gascon que miè tà la quasi extincion deus vèrbes genuinament anglés to spring e to hop au profieit deu manlhèu sinonime to jump.

Capdèths gascons qu'emigrèn en Gran Bretanha entà húger los conflictes e persecucions religiós e la misèria com ac atèsta lo mot caddie, mot escocés (1630) derivat deu gascon "capdèth".  Lo mot caddie que comencè per significar  "vagamond", "pelhandre" en parlar escocès (en scòts, lenga germanica d'Escòcia). Un sègle mei tard, lo mot que designava guards de la vila d'Edimborg ("black guards") qui formavan un batalhon semi-organizat dirigit per un capitani. Aquestes guards qu'èran miserables, vestits de perrècs e shens domicili. La nueit, que'us podèvan véder a dormir dehòra. Totun, que gaudivan de gran hidança de part deus poblants d'Edimborg segon un testimoniatge de l'epòca (1730).  Mei tard, lo mot que serví tà nomentar l'assistant deu golfaire (arron 1850).  Lo mot escocès qu'estó manlhevat per l'anglés dab aquesta darrèra significacion, puish lo mot qu'estó prestat tau francés (caddie).  L'anglés qu'a autanplan lo mot "cadet", manlhevat indirèctament deu gascon via lo francés. A l'origina (1630), lo mot anglés cadet qu'avè la significacion prumèra deu mot gascon (capdèth: frair mendre), un pauc mei tard qu'aparescó la significacion de gojat qui comença ua carrèra militara (1650) e, en la dusau meitat deu sègle 18, la d'estudiant en ua acadèmia militara (1775) (honts: Online Etymology Dict., ved. aquiu e acerà).

Plan mei ancians (respectivament sègle 12 e 13)  que son los gasconismes harlot e  friar. Aqueste darrèr mot  qui significa monge, que s'assembla hòrt au gasc. "fray", frair, deu quau lo mot anglés e deu derivar. Aqueste mot que sòu estar abusivament prengut per un gallicisme, per confusion dab lo fr. frère. Los  monges fondadors deus òrdis mendicants en Anglatèrra, vienguts deu continent, qu'èran probablament gascons, a l'epòca ua gran partida deus gascons qu'èran subjèctes deu rei d'Anglatèrra. Quant au mot harlot, la soa origina qu'ei generaument ignorada peus lingüistas, totun la solucion qu'apareish clarissima entau beròi òmi qui s'interèssa au lexic gascon: gasc. arlòt -id., d' arla, cf. arlar, arlant, arlandejar, etc (ved. Palay). Qu'èi dejà consacrat un pòst ad aqueste gasconisme viatjaire (h)arlot, ved. aquiu.  La h deu mot anglés harlot que deu viéner d'ua manèira gascona de prononciar lo mot cf. "harrèr" per "arrèr", "hentrar" per "entrar", "haut" per "aut", "gahús" per "gaús", etc,  qu'èi dedicat un pòst ad aquesta h de cohòrta, se voletz consultà'u, clicatz acitau.

 Que voi clavar lo messatge d'uei en evocant lo cas d'un  gasconisme anglés relativament pro recent, qui a coneishut un succès lhèu autan gran com tornado e jump: qu'ei lo mot "gadget". La prumèra atestacion deu mot "gadget" en anglés non remonta pas sonque tà la fin de la prumèra meitat deu sègle 19. A l'origina, que hasè partida de l'argòt deus marins, deus naulèrs, lo mot que designava "any small mechanical thing or part of a ship for which they lacked, or forgot, a name"   (ved. Online Etymology Dict.),  qu'ei a díser ua petita causa mecanica quau que sia  o partida de la nau quau que sia qui los marins non sabèvan pas nomentar.

Com me  n'avisè Christophe Carreras, aqueste mot "gadget" qu'ei plan gascon. Que'u trobaratz hens lo diccionari gascon de Palay, grafiat gadjét. La definicion que nse'n balha Palay qu'ei com segueish:

gadjét; sm. - Petit ustensile; dim. de gàdjẹ, au figuré.

E la definicion deu mot gàdjẹ segon Palay (gatge en la gràfia emplegada en aqueste blòg, ved. P. Morà, dic. Tot en Gascon):

gàdjẹ; sm. - Gage, garantie; appointements, salaire; outil, ustensile; enfant . Au fig. personne sans grande valeur.
Que l'a prés en gàdjẹ, il l'a pris comme garantie;
Qu'a cent escuts per gàdjẹs, il a cent écus pour son salaire;
Da-m aquét gàdjẹ, donne-moi cet outil;
Aqueth gouyàt qu'ey û tristẹ gàdjẹ, ce garçon est un triste sire.

L'etimologia principau de gàdjẹ (gatge) qu'ei lo francic *wadja (fr. gage, gasc. gatge) entà las prumèras accepcions, dab possiblament l'influx deu mot romaní gadjo entà la darrèra (persona shens gran valor).

En tot cas, que podem constatar l'anglés qu'a prengut lo mot gascon tau quau. De l'anglés, lo mot qu'estó manlhevat peu francés, l'italian e d'autas lengas. Tornado, jump, gadget, tots aquestes mots que'nse rapèran que i avó ua longa tradicion gascona ligada a l'activitat nautica, que los gascons se hasossen sordats, mercenaris, corsaris,  bocanèrs, cosinèrs a bòrd o simples marins.

N.B. L'imatge qu'ei tirat de la wiki, com a l'acostumada.

EDIT. De notar lo mot comun a l'anglés e au gascon: (lo, the) hap. En gascon hap que significa "1- causa que gahan sobtament", 2- "bona escadença (dic. TeG).  L'etimologia deu mot gascon que sembla dobla: la deu francés happer per la prumèra significacion, la deu mot norués (nordic ancian) happ: bona escadença, bona sòrta, autanplan manlhevat per l 'anglés (hap, id, cf. happy, happen etc), per la dusau. Lo mot anglés perhaps (dautescòps per hap) qui significa "dilhèu", que s'assembla hòrt, possiblament per coincidéncia, a ua construccion gascona (ved. lo comentari de JIG): per hap plus s finau adverbiau - > perhaps cf. gascon per hap = per sòrta.

diumenge, 5 de febrer de 2017

Lo mot anglés "tornado" e vienerà de l'espanhòu "tronada" o deu gascon "tornada"?

Tornado: gasc. tornada, id. Mot comun a l'espanhòu e au catalan, viengut de l'anglés (tornado, id.). Aqueste darrèr mot  que seré, supausadament, ua deformacion deu mot espanhòu tronada. Totun la relacion deu mot tornado (vent violent  qui hè arremolins destructors)  dab lo tron no'm sembla  pas briga evidenta, nat pet de pericle n'accompanha... la tornada. Lo mot anglés tornado -antigament ternado (ca 1550), autanplan grafiat  tornathotornatheturnado au sègle XVI , que s'assembla hòrt mei, morfologicament, foneticament e semanticament, au mot gascon "tornada", possiblament manlhevat en anglés a partir deu parlar deus marins gascons o, mei especificament, baionés e bascos deu nòrd.  L'activitat de corsari qu'estó ua especialitat baionesa e basca deu sègle 15 dinc au sègle 19. A prepaus deus espleits deus ueit cents corsaris baionés arlandejant Cuba e Santo Domingo au sègle XVI,  ved.  aquiu o tornatz léger, se podetz, lo libi famós de Pèir Rectoran sus aqueste subjècte.

 Lo sens prumèr de "tornada" en gascon contemporanèu qu'ei "arrebecada", "castig", "rostada", "corregida", lo sens segond qu'ei "viatge circular", "durada de temps", "retorn", "arrevirada"  (P. Morà, ved. l'adreça "tornada" hens lo dic. Tot en Gascon). Aquestas significacions que van plan dab lo concèpte ligat au mot tornado, hèra mei que non pas lo mot espanhòu tronada (tempèsta periclèra). A mei, que cau remarcar los anglofònes que  saben perfèitament distinguir, foneticament, la a atòna finau de la o atòna finau,  quitament quan los mots e son arribats de l'espanhòu (cf. la prononciacion anglesa de toponimes com Cuba, Nevada o Florida, de comparar dab Colorado o San Francisco). En fèit, que'm sembla la concurréncia de las divèrsas fòrmas graficas antigas deu mot au sègle 16, en particular  turnado dab "o" finau de comparar dab la soa varianta grafica gasconissima tornathe dab "e" finau, que's pòt mei aisidament explicar per la fonetica gascona que non per l'espanhòla. La o pretonica que's poderé explicar per ua prononciacion antiga o basca deu mot gascon, comparatz lo mot gascon "torn" /tur/ e lo son equivalent semantic e filogenetic en basco deu nòrd: tornu /tornu/. De la medisha faiçon, segon l'abat Foix, lo gascon baionés qu'a lo vèrbe "jumpolà" (en gràfia de l'autor,  en plaça de l'esperat "jumpoulà"), a mensh que s'agesca d'ua fauta tipografica. Meilèu que non pas un ispanisme mau adaptat, tornado que seré (supausadament) ua adaptacion anglesa d'un mot deu lexic maritime baionés : tornada. Dongas que s'agiré d'un gasconisme, que non un ispanisme, atau qu'ei l'ipotèsi deu dia.

Ja sabetz ne m'agradan pas tròp las coincidéncias; deu men punt de vista, la question d'un manlhèu o d'un influx gascon tà explicar lo mot "tornado" qu'a d'estar pausada seriosament. Adonc, aquiu qu'ac avem començat a har. Los linguistas que haràn la rèsta.  Lo debat qu'ei obèrt. Enqüèra que la significacion de tempèsta manca a l'adreça "tornada" hens lo diccionari Tot en Gascon, qu'ei estada plan incorporada hens lo diccionari francés-occitan (gascon) PN en dus volumes a l'adreça deu mot francés tornade e que s'arretròba hens diccionaris occitans non-gascons, en particular lo de Na Josiana Ubaud devath la fòrma gascona deu mot: tornada. Ua tornada plan justa, a la hèita fin.

N.B. L'imatge qu'ei tirat de la wiki.