dimecres, 28 de juny de 2017

Ustilh, utís, ustòri, ustilha, urdelhas…o deus avatars deu latin usitilia en gascon.

Los mots blu e utís que son aus tanhents de l'integrisme occitanista un pòc com seré lo pòrc entaus judius e los musulmans, qu'ei a díser impurs, d'emplec tabó. Que son, per aquesta gent, emblematics deus mots mercats deu sagèth infamant de 'francisme' (qu'ei a díser gallicisme). Per aquò, lo mot 'utís' que figura plan en lo dic. Tot en Gascon e qu'ei lo nom balhat ad ua colleccion de libes de las edicions Per Noste. Per contra, lo diccionari deu Congrés Permanent de la Lenga Occitana qu'arrefusa 'utís' per rasons de gallicisme supausat. Aqueste mot utís que deriva possiblament deu mot mei ancian  'ustilh' per un procediment de 'desafixacion' illegitime (ustilh considerat faussament com a fòrma afixada, cf. 'ustòri') e per metatèsi de la 's' (ustilh -> *usti  -> utís). En aquesta ipotèsi alternativa, utís non seré pas reaument un derivat deu mot francés 'outil'. Shens negar l'influéncia probabla de la fonetica deu mot francés 'outil' en aquesta evolucion (cf. otís, gallicisme clar en occitan),  que's pòt autanplan explicar  per atraccion d'util(e), utilitat etc. Lo quite mot gascon utís que pòt estar emplegat locaument com adjectiu (au fem. utissa) en plaça d' utile-a (cf. adreça utís, utissa en dic. Foix). 

Dongas, en gascon, qu'emplegaratz o non lo mot 'utís' segon la vòsta credença (o la deu vòste corrector). Lo gascon que presenta ua longa seria de mots mei o mensh sinònimes d''utís' includint-i en particular 'apèr' (lat. tardiu *apparium, cf. esp. 'apero', ) e 'atruna' (lat. 'tribuna') qui son los sols prepausats peu Diccionari Basic deu Congrès Permanent entà virar lo mot francés 'outil' en gascon. De fèit e de manèira susprenenta, de mots sinonimes d'utís en gascon, lo Diccionari Basic deu Congrès no'n prepausa nat qui seré comun au gascon e a l'occitan non-gascon. Los occitans non-gascons qu'an 'esplech' (var. 'espleit') e 'aisina,' qui son mots qui trobam plan en lexic gascon devath las fòrmas espleit e aisia, var. aisina), totun aquestes mots n'i an pas briga la significacion d'utís e, per aquesta rason, ne son pas prepausats peu Dico d'Òc com a substituts gascons d'utís. Lo mot aranés 'airina' (derivat de l'occitan ancian aisina), emplegat en Pujòlo (Haut-Aran) com sinonime d'arnés (utís de camp) qu'ei ua exepcion en gascon. Lo candidat panoccitan qu'auré d'estar l'arcaïzant e pro rar 'ustilh' (var. 'ostilh'), mot qui a suberviscut en gascon en trobà's un espaci semantic especializat qui'u diferéncia un chic d'utís. Un ustilh qu'ei un utís de bòrda, de camp, un utís agricòla, un arnés cf. Palay).  Utís qu'ei de significacion hòrt mei larga qu'ustilh en gascon e qu'outil en francés, que pòt designar un instrument quin que sia, quitament un instrument de musica. 

Lo mot 'ustilh' que representa la fòrma masculina deu mot ancian 'ustilha', mot deu lexic galloroman (de comparar dab la fòrma pròpiament gascona 'urdelha'). Ustilha e urdelha que provienen deu latin tardiu 'usitilia' (derivat deu lat. classic 'utensilia'), lo prumèr possiblament via la lenga d'òil. Lo mot 'ustilha', var. ostilha, qu'ei atestat en occitan ancian (gascon inclús, cf. Luchaire, Lespy), en catalan antic tanben (ostilla, Coromines DECat), totun lo mot que i ei extint en aquesta darrèra lenga. Lo mot  'urdelha' (utís, estrument, cf. TeG) o urdelhas  (ustilhatge, ustensilhas cf. Palay), que sembla representar la fòrma pròpiament gascona - e, audelà, occitana - d'usitilia, cf. 'ordelha', 'ordilha', 'ordilh' en dic. Levy, ordelha enqüèra viu en Roergue au sègle 16 (Lespy), urdi en parlar francoprovençau de Forés, un occitanisme? (dic. Gras, TdF).  Lo rotacisme e la sonorizacion de la dentau d'aqueste mot que's pòden explicar aisidament per l'etimologia latina (usitilia) per tant que vienga dirèctament deu mot latin e non d''ustilha'.  Per contra, d''ustilha' o d''ustilh' que deriva lo mot gascon 'ustòri'. La construccion d'ustòri que s'explica per substitucion deu (faus) afixe -ilh per l'afixe despreciatiu gascon -òrr-: ustilh -> *usti (fòrma 'desafixada') -> *ustòrri,->ustòri qui significa maishant utís, utís grosser, d'emplec malaisit. Lo catalan qu'a 'eina' ('aïna' en cat. occidentau), qui provien de l'occitan ancian 'aisina', i 'estri', d'etimologia hòrt dobtosa, possiblament de l'occitan 'estric' per faussa desafixacion  o deu gascon *usti  vadut estri com a resultat d' ua combinason d'ua solucion fonetica catalana ('u' gascona atòna renduda per 'e' atòna) e ipercorreccion (t- >tr) suggerida per atraccion deu mot sinonime 'estrument' comun a las duas lengas.

Lo mot francés outillage (sègle 19) qu'ei estat adoptat en espanhòu (utillaje) e en catalan (utillatge). Enqüèra qu'utilhatge (-adge en grafia IBG) sia deu lexic corrent en gascon, lo TeG n'admet pas sonque la fòrma restaurada 'ustilhatge' en plaça. Coneguda causa sia.

dissabte, 17 de juny de 2017

Soscripcion entau libe-CD "Condes deth Coserans" : quin har?

Que vs'arrecomandi la soscripcion entau libe-CD "Condes deth Coserans" , condats per En Joan Pau Ferré (Eth Ostau Comengés) acompanhat per las musicas deu grop ariegés Revelhet e hòrt beroiaments illustrats per la pintora e illustradora Na Laurie de Brondeau . La casa editoriau qu'ei "Edite-moi".  Lo libe, en version coseranesa, que t'a ua version francesa a la fin.
Entà la soscripcion, que podetz descargar lo butletin de comanda qui trobaratz aquiu e enviar lo chèc corresponent a l'adreça indicada. Lo prètz d'un libe-CD qu'ei sonque 15 euros, alavetz, l'un entà jo e los auts entàd auherir!

dimecres, 14 de juny de 2017

De 'en' e de 'dens' : atencion a la confusion.


'En' qu'ei la prepausicion de lòc de sens generau en gascon, a còps remplaçabla per 'a' en mantun parlar, mei rarament remplaçabla per 'dens' (var. hens, laguens etc). En francès que's pòt virar en 'à', 'dans' e à còps 'sur', segon los cas.
Exemples:
 "Que sòi en lheit" = "que sòi /soi au lheit"  Je suis au lit.
"N'èi pas parlat d'arren en tribalh. "(Sho! T. Pambrun-Lavit). Fr. Je n'en ai rien dit au travail.
"Que béven en nòc" (Eth arrestoth, J.P. Ferré). Fr. Elles (les brebis) boivent à l'abreuvoir.
"Pau e Garriga que hèn culhevar eras semaus ena tina" (Eth arrestoth, J.-P. Ferré). Paul et Garrigue retournent les fûts au chai. 

"Ung hòmi fe segrament en autar" (Fors de Bearn, sègle 16, citat per Lespy) un homme fait serment sur l'autel. Notatz l'abséncia de l'article definit masculin 'lo' après 'en'. Aquest usatge qu'ei facultatiu dab l'article 'lo', totun qu'ei obligatòri dab 'eth'. En + eth -> en.

Un aute  exemple en lenga antiga de desaparicion de 'lo' provocat per 'en':

"Se bos sabe quauque petit passatge
Per biué en moun ses tare, san é net,
Escoute, amic, lou petit Catounet,
Oun podes hè tout toun aprendisatge. (

Se vòs saber quauque petit passage
Per víver en món sens tare, san e net
Escota, amic, lo petit Catonet
On pòdes hèr tot ton aprendissatge

G. Ader, Lou petit Catounet, sègle 17, grafia d'Ader, puish retranscriut per JdP)

Si tu veux connaitre quelque petit passage
Pour vivre dans le monde, sans tare, sain et propre,
Écoute, ami, le petit Catounet
Où tu peux faire tout ton apprentissage.

Enqüèra un exemple de mei amuishant un cas de l'article mantiengut devath ua fòrma elidida:

"Groar e'u (= en lo) leit (=lheit) ei ben pres a la hede
Nou pas a tu que n'as pas tout so que cau.
De boun matin perbesich a l’oustau,
Que lou leit caut hè minjar soupe hrede. "(G. Ader, Lou petit Catounet, sègle 17, grafia de l'autor)


Trainer au lit  convient à l'accouchée, 
Non pas à toi qui n'a pas tout ce qu'il faut.
De bon matin, pourvois au besoin de la maison,
Car le lit chaud fait manger de la soupe froide.

Dongas, d'auts còps, en + lo -> 'en' o 'e'u'' (grafiat hiu en lo libe d'aur de Baiona, sègle 13, cf. A. Luchaire, lo glossari deu  "Recueil de textes de l'ancien dialecte gascon etc…", 'eu' e 'el' en manuscrits d'archiu de Bigòrra (1258),  eou per J.G. D'Astros (Sègle 17) etc.

"Que tout lou poble qu'es eou moun
En allegresso se couhoun"
(J.G. D'Astros, Poésies Gasconnes, grafia de l'autor)

Car tout le peuple qui est au monde
En allégresse se confond.

"Tu sabes qu'arren mei eu mon n'èi desirat"
(B. Larade La Magalide Gascoue, transcription graphique de J-F Courouau)
Tu sais que je n'ai rien désiré de plus au monde

Totun, l'elision n'èra pas briga obligatòriament notada. La seguida 'en lo…" que's tròba, per exemple, en los Fors et Costumas de B. (sègle 16), en concurréncia dab 'en' shens l'article lo.


 Jo que'm pensi que seré plan d'emplegar 'en' e dilhèu la fòrma restaurada 'eu' en concurréncia dab, se non en plaça de, 'en lo', entà evitar l'emplec tròp sistematic de 'dens', 'hens'. Que'm sembla important de raperar lo gascon qu'a conservat l'emplec de 'en'  en situacions en las quaus lo francés e l'occitan non gascon n'emplegan pas sonque respectivament 'dans' e 'dins'L'emplec tròp generau en gascon de 'dens' en plaça de 'en' qu'ei ua deriva hòrt a la mòda uei lo dia, devuda a la dobla influéncia deu francés e de l'occitan non gascon. En gascon, la prepausicion de lòc "dens" (var. hens, laguens etc) qu'auré de s'emplegar sonque tà indicar, per rapòrt a un espaci precís, ua situacion en un punt interior e non superficiau d'aquest espaci. Autament dit, se la prepausicion de lòc non concerneish pas un espaci o  si non podem remplaçar la prepausicion de lòc per 'a l'interior de', n'ei pas briga recomandat de har servir la prepausicion "dens". Que cau emplegar, segon los cas e los parlars, 'en' o 'a' o enqüèra 'per' quan s'i ahig ua dimension cinetica (ex. marcher dans les rues: caminar per las arruas, fouiller dans le grenier: horucar peu solèr). De notar, per aquò, hens (dautscòps grafiat fentz) e  dehens (defentz) que podèvan servir com a prepausicion de temps tà indicar ua durada o un espaci temporau, cf. los fors et costumas de Bearn, Ed. bilingue établie  par Jean Eygun, Col. Camins, Ed. Letras d'Òc.

Causa cedentà balhada en paguà au crededô, per conexençà & authoritat de Justicà, deu estar tornada au debitô fentz An & Jorn, si noble es. Et si es ruralà, fentz hoeyt meès, en pagan la somà principalà.

Item  si augun fé vendition de Terrà, ô autra causà ont y aya recruby, si per aventurà lo crompadô vendé la causà aixi crompada, lò prumê venedô, si vien defentz lo termy en la cartà de recruby contengut...

Tout venedô ab carta de gratià, poyrà recrubâ fentz lò termi de ladiità gratià la pessà per luy vendudà pagan lò pretz de la vendition

Exemples d'emplec en gascon de 'en' quan lo francés emplegaré meilèu 'dans':


"& quoant no averan las droguas en lasdiitas receptas mentionadas & ordenadas, en avertiran lòs Medecins qui las averan ordenadas si son en là Vila. Et lorsqu'ils n'auront pas les drogues mentionnées et prescrites dans les dites ordonnances, ils (les apothicaires) avertiront les médecins qui les auront prescrites s'ils se trouvent dans la ville (Los Fors e Csotumas de Bearn, trad. Jean Eygun, Camins, Ed Letras d'Oc)

"Los dialèctes aquitans, tanhents deu basco de uei, qu'estón probable parlats en lo triangle dont s'espandeish entre la Mar Grana, Garona e Pirenèus" (Halip Lartiga: Gasconha, lenga e identitat)
les dialectes aquitains, pròches du basque actuel, furent probablement parlés dans le triangle qui s'étend entre le Golf de Gascogne, la Garonne et les Pyrénées.

"Qu'as espiat en sòu? Qu'as espiat en cèu?" (Sho! T. Pambrun-Lavit): Tu as regardé par terre (sur le sol)? Tu as regardé dans le ciel? 

"Un partatge d'adultes que's hè ens escambis" (Sho! T. Pambrun-Lavit): Un partage d'adultes se fait dans les échanges. (N.B. ens = en eths o sia en los. D'autscòps eus o els = en los. Ved. tanben lo comentari de Joan Pau.)

"Que demorava en ua vielha maison que tombava tota a tròç" (Contes, Arnaudin). Elle habitait dans une vieille maison qui tombait en ruine. 

"E que pòrtas aquiu en aquera borsa?" (Contes, Arnaudin). Et que portes-tu là dans cette bourse? 

"Era hemna qu'entra en cafè sus eth airau d'autorota."(Terèsa Pambrun-Lavit: Sho!). La femme entre dans la café sur l'aire d'autoroute.

La significacion d'a l'interior estant dejà contienut en aqueste vèrbe entrar, l'emplec de dens o hens o laguens etc n'ei pas briga obligatòri aquiu.  Dab lo vèrbe entrar, lo gascon que pòt emplegar en o a, segon las varietats de la lenga, exactament com en catalan/ valencian. Per exemple:

"Puish qu'entrè a las Galerias Biarnesas" (Miratges, A. Peyroutet). Puis elle entra dans les Galeries Béarnaises. 

D'autes exemples:

"En un moment d'adirèr o de tranquillitat, vosauts qui ètz peu torn de la quarantena, e v'ètz jamei estangats entà…"(Los tres gojats de Bordavielha; S. Palay). Dans un moment de mélancolie ou de tranquillité, à vous qui avez autour de la quarantaine, ne vous est-il jamais arrivé de…

"En la dite assemblade es estat aussy rapportat per loudit sieur d'Audap quin, en une assemblade deus juratz deu Vic de Baix... (document de 1708 de Vic d'en Bas in Per malhs, sarròts e arrècs, une vallée pyrénéenne et sa langue, Recueil de textes de la vallée d'Aspe, J. Eygun. Col. Camins, Ed. Letras d'òc).  Dans la dite assemblée il a été aussi rapporté par le dit sieur d'Audap comment, dans une assemblée des "jurats" du Vic d'en Bas…

"Jamès lou sage en sa màge hraguère (N.B. lo sens de 'hraguère' aquiu que pausa problèma, qu'auré de's tànher a las ahragas. L'autor que voló meilèu díser , ce'm pensi, "raquère" (raquèra) qu'ei a díser l'ensemble deus simptòmas de la 'raca', ua epidèmia quina que sia, 
Nou's despouillèc prumè qu'ana droumi,
Bistis se'n soun que'ous ac qualè gemi,
Mescouneguts, en lou grane necère." (Guilhèm Ader, Lo Catonet Gascon, 1607, graphie de l'auteur)

Jamais le sage dans la pire des maladies (lit. dans sa plus grande "raquère")
Ne se dépouilla avant d'aller dormir,
On en a vus qui avaient à se plaindre
 Oubliés, dans le grand besoin (lit. non reconnus, dans leur grand besoin) .

Si non soi escriut a ta guisa
E si non parli com tu vòs,
Hè'm com te volhas la camisa,
mes lèisha'm lo mesoth en l'òs (G. Ader, Lo Catonet Gascon, 1607, transcripcion P. Guilhemjoan, Ed. Per Noste)

Si je ne suis pas écrit à ta guise
e si je ne parle pas comme toi tu veux,
Fais-moi comme tu voudras la chemise
Mais laisse-moi la moelle dans l'os. 


La prepausicion 'dens' que tend a remplaçar 'en' de manèira illegitima en la pròsa gascona o neogascona contemporanèa, en seguint atau un patron au còp francés e occitan non gascon. Qu'ei hòrt de dòu har. Lo praube Pèire Bèc, en particular, qu'emplegava de manèira sistematica 'dens' a la mòda occitana non gascona (o a la francesa, qui ei la medisha) en frasas qui l'usatge de 'en' i seré hòrt mei corrècte en gascon classic. Com exemples, tirats de Entà créser au món: "E que sentiva sos membres qui s'engordishèvan dens ua euforia mojassa contra laquau…" (p 12), Joan que s'ajacèc dens l'èrba navèra (p. 22), …en bèth manobrar la sua victima entà que's presentèsse lo cap en davant, dens un darrèr adiu au món (p. 24), ...auquau arresponón, dens un concèrt d'alegrança, totis los hasans de la vesiau (p. 29) etc, etc. Aquestas frasas de Bèc que soan hèra mei francesas que non pas gasconas.


dijous, 11 de maig de 2017

Petit lexic d'incorreccions, de dobtes e d'autas causas incèrtas.

Aquiu qu'avetz las meas nòtas lexicaus, lo tribalh qu'ei tot just començat, que sajarèi de l'amplificar a mesura deu temps. Qu'espèri que sian utilas. 

Agahar v. Mot fantasiós d'En D. Sumien, calcat suu mot occitano-catalan 'agafar' en version pseudo-gascona, e publicat hens lo son libe "Standardisation pluricentrique de l'occitan" Ed. Brepols (cf. en particular lo lexic ajustat a la fin). Lo mot corrècte qu'ei gahar, plan segur.  'Agahar' qu'estó inventat per l'ensenhaire provençau en supòrt entau son projècte d'estandardizacion deu gascon calcada suu lengadocian. Urosament, pas arrés n'a représ aqueste mot. Ved. condrechador.

Arsec, arsèc s.m. Mot pròpiament gascon, corresponent au 'vam' lengadocian (ved. 'vam'). Las duas fòrmas arsec (arséc en graf. EGF) e arsèc que son plan atestadas, en companhia dab ua tresau 'arzéc' segon Palay. La prumèra fòrma  'arsec' (dab e barrat) qu'ei la preferida per Palay,  lo dic. Per Noste e lo TeG, çò qui la legitimaré com a estandard, mentre Pèire Bèc que s'estima mei la fòrma 'arsèc' per de rasons pro escuras per jo (cf. lo lexic e lo tèxte de "Entà créser au mon).
Lo mot 'arsec' que poderé viéner d'un ipotetic 'arseguir', fòrma frequentativa de seguir, com 'vam' é vieneré d''anar' (ipotèsi personau).

Asirar (v.). Atencion aus faus amics occitanistas! 'Asirar' dab la significacion d'odiar qu'ei un occitanisme incorrècte en gascon. Los mots occitans 'asir' e 'asirós' n'existeishen pas en gascon, en catalan tanpòc. Los mots occitans 'asirar', 'asir' e 'asirós' qu'an de's virar respèctivament en 'odiar', 'òdi' e 'verinós'. En gascon, 'adirar' qu'ei sinonime d' 'avejar', 'anujar'. L'adirèr qu'ei la melancolia, quitament lo mau d'amor. En catalan, la fòrma deu mot adirar qu'ei aïrar e la significacion qu'ei dobla:  arresentir aversion envèrs quauquarren o quauquarrés e provocar ira, anujar hòrt (en conformitat dab l'etimologia latina: ad ira -re).

Bana (s.f.). Faus-amic occitanista. Lo mot occitano-catalan 'bana' (en catalan: banya, valencian: bana, id.) qu'a la significacion deu mot gascon 'còrn'. N'ei pas briga lo cas en gascon. En la lenga nosta, la bana que i designa lo recipient de metau on s'i transportava la lèit d'autescòps,  qu'ei autanplan ua unitat tradicionau de mesura de volume equivalenta a 20 l, haut o baish.  Béve'n a banas = béve'n hèra, hòrt.

Biais (s. m;). Lo mot, dab lo sens de 'manèira', qu'ei un occitanisme, la varianta gascona  'biaish' n'a pas aquesta significacion, que jo sàpii. Significacion en tot cas absenta deu diccionari de Palay e considerada com non-gascona per Eric Gonzalès e d'auts. De notar lo mot (dab lo sens restrictiu qui ei lo son en gascon) qu'existeish plan en catalan devath la fòrma biaix. Lo Gran Diccionari de la Lenga Catalana (G.D.L.C) que'u considera com occitanisme possible (la prumèra atestacion que remonta tau sègle XV), de fèit un gasconisme possible se non probable. En catalan, lo mot n'a pas briga lo sens de 'faiçon', 'mòda', 'manèira' qu'a lo mot en lengadocian, n'a pas sonque la significacion deu mot francès 'biais' (de biaiser) qui ei la deu mot gascon 'biaish' tanben. Atencion, la locucion occitana 'de tot biais'  (adaptada a còps en 'de tot biaish') n'ei pas mei corrècta en gascon qu'en catalan, enqüèra que Pèire Bèc l'emplega atau en la soa pròsa gascona.  En gascon, que la cau remplaçar per "de tota faiçon, de tota mòda, de tota manièra / manèira" (cat. de tota manera, de totes maneres).

Blu -a (adj). Gallicisme considerat com incorrècte peu diccionari deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana, de substituir per 'blau', 'blava' (en cat. blau, blava). En gascon literari, blu qu'èra atestat dejà au sègle 17. En gascon corrent, blau com a subst. ne designa pas sonque la macadura, que non la color. Lo gallicisme qu'ei acceptat peu Tot en Gascon, totun 'blau' per 'blu' que i ei tanben. En generau, tots los escrivans gascons contemporanèus qu'emplegan lo mot 'blu' (e non pas 'blau') tà designar la color, dab l'excepcion de P. Bèc.  Jig, hens un comentari ad aqueste messatge, que'nse rapèra los lanusquets qu'an la varianta 'blur', 'blura' dab los derivats verbaus 'emblurar', 'emblurejar' e de nes citar lo vèrs de Lasies: "De noste cèu emblurat, güeitatz tostemps la memòria." 

Capitar (v). Dab la significacion d'escàder-s'i, russir, lo mot qu'ei un occitanisme probablament d'evitar en gascon, ja que lo Tot en Gascon l'accepte. La significacion normau de 'capitar' en gascon qu'ei 'entamiar', 'començar' en parlant d'un tribalh, d'ua tasca, que non 'escàder-s'i' (ved. Palay). 'Capitar' n'existeish pas en catalan qui a totun l'adj. 'capitat- ada' qui significa 'en fòrma de cap', mot emplegat en anatomia.

Chepic, peishic, tesic. Los mots 'chepic' e 'tesic' que son practicament sinonimes, 'chepic' que significa cuenta, perplic, inquietèr (P. Morà, dic. TeG). 'Tesic' que significa chepic, torment morau, desir, enveja, irritacion, prurit. Lo prumèr, beròi gasconisme, que resulta probablament de la deformacion per metatèsi  de 'peishic' (de peishicar, var. 'pesicar' per confusion probabla dab 'tesicar',  fr. pincer; cat. pessigar, oc. pecigar). Lo dusau qu'ei format suu modèle de peishic a partir de l'etimon de tès o tèsa qui significa respectivament crani o cervèth, esperit, idea. Los dus mots que pòden estar emplegats com a adjectiu: chepic-a e tesic-a, en concurréncia dab chepicós-a e tesicós-a. D'aquestes mots que derivan los vèrbes 'chepicar' 'chepicà's'  'tesicar' e tesicà's.  De notar que la grafia deus mots occitans pecic, pecigar (Dic. Ubaud) n'ei pas acceptadera en gascon, per de rasons evidentas de fonetica.

Condrechador (s.m). Neologisme famós, gessit de l'imaginacion de N' Arvei Cassinhac (diccionari  d'occitan.org), en plaça deu mot corrècte "corrector". 'Agahar' e 'condrechador', que son mots emblematics de la fantasia dont son capables los lexicografes, diplomats o non.

Daubun -ua (adj. e pron). Fòrma  en biarnés contemporanèu de "daugun"  qui ei la fòrma etimologica atestada e enqüèra viva per la Gasconha centrau (Palay). 'Augu' o 'augun', mei ant. 'alcun', qu'ei l'unica fòrma qui trobam en Lespy-Raymond. Que i a un conflicte grafic a prepaus de 'daubuns', que "d'auguns" escriven 'dauvuns' dab arguments deus bons (que'm pensi qu'estó l'Eric Gonzalès qui promavó aquesta refòrma hens Reclams, qu'ac dic de memòria, totun ved. lo comentari de Jig). L'emplec de la fòrma corregida d'auguns que permeteré d'arresólver aqueste conflicte. Atencion, aquerò n'ei pas sonque qu'ua proposicion personau. Lo Tot en Gascon qu'admet com sola fòrma estandard daubun, daubua. En cat. algú e algun-a. En complement d'aquesta nòta, ved. los comentaris de Renaud e de Jig.

Dens (prep): Que cau lutar contra l'emplec illegitime de la prepausicion "dens' en plaça de 'en' en gascon. 'En' qu'ei la prepausicion de lòc de sens generau, a còps remplaçabla per 'a'  en mei d'un parlar, hòrt mei rarament cambiabla per 'dens' (var. 'hens', 'laguens' etc). En francès, la prepausicion gascona 'en' que's pòt virar en 'à', 'dans' e à còps 'sur', segon los cas. En gascon, la prepausicion de lòc 'dens' (var. 'hens', 'laguens', etc) qu'indica , per rapòrt a un espaci precís, ua situacion en un punt interior e non superficiau d'aquest espaci. Autament dit, se la prepausicion de lòc non concerneish pas un espaci precís o si non podem remplaçar la prepausicion de lòc per 'a l'interior de', n'ei pas briga corrècte de har servir la prepausicion "dens".  Qu'ei dongas important de s'avisar lo mot gascon 'dens' non pòt pas servir tà virar sistematicament lo mot francés 'dans' o lo mot occitan 'dins' en gascon, au contra de l'usatge illegitime qu'observam en la pròsa neogascona contemporanèa qui segueish un modèle au còp francés e occitan non gascon. Qu'ei hòrt de dòu har. Lo praube Pèire Bèc, en particular, qu'emplegava de manèira sistematica 'dens' a la mòda occitana (o a la francesa, qui ei la medisha) en frasas on l'usatge de 'en' e seré hòrt mei corrècte en gascon classic. Per exemple, aquestas citacions tiradas de "Entà créser au món": "E que sentiva sos membres qui s'engordishèvan dens ua euforia mojassa contra laquau…" (p 12), Joan que s'ajacèc dens l'èrba navèra (p. 22), …en bèth manobrar la sua victima entà que's presentèsse lo cap en davant, dens un darrèr adiu au món (p.24), ...auquau arresponón, dens un concèrt d'alegrança, totis los hasans de la vesiau (p. 29) etc, etc. Aquestas frasas de Bèc que soan mei francesas que non pas gasconas. En gascon classic, que caleré emplegar 'en" e non pas 'dens' en tots aqueths cas (suu bon emplec de 'en'  dab exemples tirats de la literatura, ved. lo messatge aquiu).


Drin (s.m. e adv). Mot essenciaument bearnés e de la partida bigordana mei pròishe de Biarn, sinonime de 'chic', 'pòc'; 'un drin de' = 'un pòc de'. ex. Un drin de pan. Escota drin. Drin a drin = chic a chic= a drins.  L'etimologia de 'drin' n'ei pas clara, que deriva dilhèu de bri, bria per addicion de l'afixe diminutiu -in en ua construccion inspirada per la locucion francesa "un brin de'  qui avè aquesta medisha significacion. La significacion antinomica (confusion dab 'hèra') qui podem rencontrar en frases exclamativas ('be i avè drin de monde!' per  'be i avè hèra de monde!) que sembla ua invencion recenta e de correccion dobtosa. Los diccionaris deu sègle passat- en particular Lespy, Palay - non repòrtan pas aquest emplec antinomic de 'drin'.

E, se (particulas interrogativas). L'emplec de la particula "e" tà anonciar ua frase interrogativa qu'ei un trèit essenciaument bearnés, lo gascon que s'estima mei d'emplegar "se". En gascon e en aranés: Se voletz minjar? En bearnés: E voletz minjar?

Esquipa (s.f.). Mot incorrècte en gascon contemporanèu e mei generaument en occitan, emplegat per la redaccion deu Jornalet en plaça deu mot corrècte  'equipa'. Aquesta varianta dialectau dab s deu mot equipa, ne l'èi pas vista enlòc mei (cf. los diccionaris de gascon, en particular lo basic deu CPLOc e Tot en Gascon, tots dus qu'an equipa shens s e non esquipa). En Gaby Balloux que'nse sinhala la fòrma dab s qu'ei plan atestada dab lo vèrbe 'esquipar' en gascon deu sègle XV (ved. lo son comentari), per aquò qu'ei la fòrma shens s qui ei estada retienguda (equipa, equipament e equipar) hens lo dic. TeG. En cat. equip (s.m.).

Exemple, eishimple. Exemple qu'ei un mot format a partir deu mot latin exemplum. Qu'ei commun a mantua lenga romanica, dont lo catalan. En occitan com en catalan, lo mot 'exemple' que hè partida deu lexic estandard. Com la fòrma anciana èra grafiada e prononciada de manèira plan diferenta de la modèrna, eishimple en gascon, exempli o eximpli en catalan (dab x = sh), la question de l'influéncia francesa que's pausa entà la causida de la fòrma normativa contemporanèa en aqueste cas com en d'autes. Que cau notar la fòrma antiga n'ei pas dehenuda peus linguistas occitanistas, per de rasons pòc claras e probablament illogicas. Dilhèu que serà pr'amor l'atestacion qu'ei sonque gascona,  que manca en occitan non gascon?... De notar que la prononciacion eixemple (= eishemple) qu'ei enqüèra viva en catalan (ved. lo D.C.V.B., adrèça exemple), enqüèra que non admetuda en la lenga estandard.
Ved. lo comentari de Jig, a l'origina d'aquesta nòta.
En gascon:
"Qu’esclairatz son pòble de las arrajas de vòstes bons eishimples." (d’Astròs) (sègle 17).
En catalan:
"Per les paraules vanes de les gents, hom no's deu estar de donar bon eximpli." (Lull, sègles 13-14). 

Lo cas d''eishimple' n'ei pas isolat, ved. tanben 'eishilh', 'eishilhar', 'trimfe', 'trimfar' e quitament 'g(u)arentir' remplaçats respectivament per 'exili' , 'exiliar', 'trionf(e)', 'trionfar' e 'g(u)arantir'. De tota la seria, sonque 'garentir' qu'estó promavut peus linguistas occitanistas (shens succès), motivats qu'èran per la mòda fobica anti-"francesisme". Curiosament (o non), los autes cas n'eston pas considerats, pròva que lo gascon e'us pausa problèma hens l'encastre de l'occitan, a maudespieit de las bèrojas frasas de principi. La règla  d'ua fòrma istorica d'un mot com causida de normativizacion (fòrma dita 'classica') edictada peus quites lingüistas occitanistas non sembla pas aplicà's quan la dita fòrma ei gascona. Sequenon, perqué adoptar 'exemple', 'exili' e 'trionf' e non pas 'eishimple', 'eishil(h)' e 'trimfe' qui son las fòrmas genuinas d'atestacion la mei anciana? Non serà pas per anti-gasconisme? La question qu'ei pausada.

Exili , eishil, eishilh; exiliar, eishilhar  (n.m., v.). 'Exili' qu'ei un neologisme format a partir deu mot latin exilium, comun a l'occitan non-gascon, au gascon e au catalan. Aqueste neologisme que s'ei substituit a la fòrma genuina eshilh o eshilh comun aumensh au gascon e au catalan qui trobam en manuscrits medievaus devath las fòrmas graficas yxil, exilh e, en catalan, exill. En gascon, la fòrma anciana e(i)shilh qu'apareish grafiada peu prumèr còp (1443) com 'yxil' (de léger probablament eshilh, com fil representava hilh), mei tard exilh  (dab x = sh) . Que trobam lo vèrbe corresponent, grafiat eshilhade (sic),  en un manuscrit  bearnés (cf. Lespy). Las fòrmas eishilh e eishilhar (gr. IBG: echìlh, echilhà)  qu'aurén d'estar acceptadas puishque genuinas e plan atestadas mei d'un còp.  De notar lo Tot en Gascon qu'admet la fòrma 'eishil' (adaptacion grafica de 'yxil'), jo que'm pensi que la caleré corregir en eishilh en acòrd dab la proposicion grafica de J. Lafitte (ved. la soa reedicion deu Lespy-Raymond) e en acòrd dab lo títoh deu recuelh de novèlas deu quite Pèir Morà: letras d'exilh (léger letras d'eishilh). Los mots modèrnes exili e exiliar que son los solets acceptats peu diccionari deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana. Ved. tanben 'exemple', 'eishimple'.

Fòrma (s.f.). La fòrma deu mot dab l'accent grèu qu'ei corrècta (cf. CPLOc e Tot en Gascon), 'forma' que n'ei tanben segon lo CPLOc. Formar (o/ò) qu'ei en particular normatiu en estandard biarnés, mentre que formar (o/o) n'ei en l'aranés. En cat. forma /o/)

Galèc-èga. Gentilici de Galícia (país au nòrd occidentau de la peninsula vesia), inspirat peu mot deu lexic trobadorenc galic, galec. Lo mot 'galèc' n'ei pas  gascon, tanpòc admés peu Congrès Permanent de la Lenga Occitana - CPLOc-  qui a causit lo mot 'galician'. Qu'ei 'galician' tanben en gascon (cf. Tot en Gascon). A prepaus de las significacions deu mot medievau galic, galec, ved. aquiu.

Garentir v. Arcaïsme preconizat per En D. Sumien e d'auts, non acceptat peu diccionari basic deu Congrès Permanent,  de substituir per 'g(u)arantir'  (segon lo CPLOc e lo Tot en Gascon). Totun, garentir qu'èra enqüèra viu en gascon literari deu sègle 17. Qu'èi consacrat un message ad aquesta question, clicatz acitau. En cat. garantir.

Hap (s.m), hapa (s.f), hapar (v) Gasconismes corrents, desconeguts de l'occitan non-gascon e deu catalan,  ved. aquiu entaus explics.

Horar (v.), horadar (v). Qu'existeishen dus vèrbes 'horar' plan distints en gascon. L'un que vien deu latin fullare e correspon a l'occitan folar (en gascon, que disem tanben 'pèhorar' tà eliminar tota ambigüitat), l'aut que vien deu latin forare e correspon a l'occitan forar. Aqueste dusau vèrbe 'horar', en via d'extincion, qu'ei generaument remplaçat peu son sinonime 'horadar', probablament manlhevat de l'espanhòu. La confusion enter los dus vèrbes 'horar' qu'ei evidenta quan se considera lo toponime "carrèra horada" qui, en gascon contemporanèu, ei entenuda com carrèra qu'òm pòt trepejar, dongas "carrèra publica" e non privada. En occitan 'carrièra forada' n'a pas briga aquera significacion, qu'a conservada la significacion originau.

Manièra (s.f.) Gallicisme per 'manèira'. La coincidéncia deu gallicisme dab la fòrma lengadociana deu mot que'u hè acceptable en çò de linguistas occitanistas. Aqueste gallicisme qu'a largament (totun pas totaument) espudit deu lengatge corrent la fòrma istorica gascona 'manèira' (grafiada manèyre, ant. maneyre cf. Luchaire, Lespy, Palay  etc.). Aquesta fòrma 'manèyre' qu'èra enqüèra repertoriada per Palay com estant landesa. En aranés (e parlars afins) qui an 'hèt, hèta' per 'hèit, hèita', lo mot qu'ei 'manèra'. Jo que m'estimi mei de sajar de restituir lo mot pròpiament gascon 'manèira' (var. 'manèra') en plaça deu gallicisme pr'amor la fòrma gascona qu'ei plan presenta hens diccionaris de gascon contemporanèu (per ex. Per Noste, Tot en Gascon) e non pausa nat problèma d'intercomprension. Los occitanistas qu'auràn de notar, totun,  lo diccionari basic deu CPLOC n'accepta pas sonque 'manièra', que non 'manèira'. Lo Tot en Gascon qu'accepta las tres fòrmas: manèra, manièra e manèira, aplegadas en ua soleta adrèça: 'manèra'. En cat. manera.

Massiu-iva (adj.), massís (s.m.).  La confusion de 'massís' (la malhada) dab 'massiu' (lo de l'aur massiu) qu'ei un error tipica deus (neo)locutors de gascon. Com adjectiu, lo TeG n'admet pas sonque massiu-iva qui ei un gallicisme qui arretrobam en particular en catalan (massiu) e en espanhòu (masivo). Atau, qu'ei plan lo Massís Centrau qui cau díser (e non pas Massiu Centrau), mentre "l'aplec de sostien qu'ei massiu" (e non pas massís, en tot cas en gascon). En occitan non gascon, lo mot 'massís' qu'ei conservat tà díser 'massiu' (ved. per exemple aquiu). Lo diccionari deu Congrès qu'integra 'massiu' com a mot gascon entà virar l'adj. occitan  massís, en acòrd dab lo dic. de Per Noste e lo TeG.  Au contra deu gascon,  lo catalan qu'admet au còp los adj massís-issa e massiu-massiva. De la medisha faiçon, lo lexic espanhòu qu'integra las duas fòrmas: macizo-a e masivo-a.

Peishic (s.m.) ved. chepic.

Puisheu (s.m). Gasconisme corrent mercés a l'expression har puisheu = empachar, har trabuc. Mot vienut deu lexic notariau, a l'origina un adjectiu, de paish (lo d'empach): paishiu = qui empach; arqu. seis nulh contrast paxiu (Lespy)= shens nada contrarietat qui empache, shens nat empach. La fòrma etimologica 'paishiu', atestada en manuscrits ('paxiu'), qu'ei enqüèra viva locaument. La fòrma 'puisheu' que s'explica per confusion enter aqueste mot 'paishiu', derivat de "pedicare" -de pes, pedis: 'qui empacha'  e un derivat de podium (puei, poi): 'puisheu', varianta de pujeu. Deu men punt de vista, la fòrma "paishiu", enqüèra viva locaument e en conformitat dab l'etimologia, que seré plan preferibla que non pas 'puisheu' dab aqueste sens precís d'empach, trabuc. Atencion: en tot cas, la fòrma *puishèu (dab è) qu'ei fautiva (de corregir hens lo Tot en Gascon).

Preable, priable, prable, s.m., adj & loc. au preable de.  Lo mot gascon 'preable', var. 'priable', 'prable' que vien d'un antic  *preanable, equivalent occitan deu mot francés prealable. *Preanable > priable, preable, prable. Lo TeG qu'admet sonque 'preable', e non pas 'priable' ni 'prable', totun tots tres que son en Palay. Pr'amor deu TeG, que m'estau dab la fòrma grafica 'preable'. Lo mot "preable" qu'ei un gasconisme desconegut en occitan non-gascon e en catalan.

Rangièr (s.m.). 'Francisme' (gallicisme), preconizat per D. Sumien e d'auts, non acceptat peu diccionari basic deu Congrès Permanent, lo mot pseudo-occitan 'rangièr' qu'a d'estar substituit peu prèst suedés  'rèn' (cf. Dicod'oc e Tot en Gascon). Qu'ei consacrat un message ad aquesta question, clicatz acitau. En cat. ren.

Talhièr, talhèr (s.m.). En Gilabèrt Narioo (qui podetz escotar en clicant acitau), que recomanda de non pas emplegar  lo mot 'talhèr'. Aqueste mot, vienut d'Espanha, qu'ei estranh en gascon, enqüèra que sia a la mòda en çò deus occitanistas. En substitucion d'aqueste ispanisme occitanista, G.N. qu'indica lo mot corrècte en gascon qu'ei 'obrader' (s.m).  Aqueste mot "obrader" qu'ei efectivament en Palay en Tot en Gascon (TeG). Totun, lo TeG qu'accepta tanben talhèr e la fòrma ibrida atalhèr (fr. atelier). Lo diccionari normatiu deu  CPLOc qu'admet 'talhèr', varianta gascona de l'occitan 'talhièr'. Dongas, emplegatz lo mot qui'vse convienga: 'obrader' o 'talhèr'…Jo qu'emplegui los dus, totun dab nuanças. Segon jo, 'l'obrader' (melhor qu''obrador', enqüèra qu'aqueste darrèr é sia sinonime d'obrader segon Palay;  'obrador' qu'ei totun ambiguü pr'amor que sap designar l'obrèr tanben) qu'ei lo lòc on tribalha l'obrèr , l'artesan, lo fabricant. Dongas, l'obrader qu'ei un lòc de fabricacion, de produccion, de tribalh. Lo talhèr, per contra, qu'ei un lòc on s'i amassan monde tà s'i apréner o melhorar ua disciplina, un lòc d'ensenhança, de formacion e de practica e lo mot que pòt designar tanben aquesta quita amassada. Per jo, un talhèr n'ei pas un obrader.  Per exemple, un obrader de bohas qu'ei un lòc on artesans é fabrican bohas, mentre qu'au talhèr de boha s'i apren o practica l'instrument devath la direccion d'un ensenhaire, d'un formaire. Un aute exemple: per jo, un "obrader d'economia" n'a pas nat sens, mentre un talhèr d'economia si que n'a.

Tesic (s.m), tesic-a (adj.) ved. 'chepic'.

Tinhahús(s.m.). Atencion, lo mot gascon  'tinhahús' qu'ei en realitat compausat de dus mots: tinha e hus. Qu'auré logicament de s'escríver tinha-hus; totun, aquesta darrèra grafia nei pas acceptada ni peu corrector de Per Noste, ni peu Tot en Gascon, tots dus que s'estiman mei la fòrma tinhahús. Que cau raperar la prononciacion de la a deu mot 'tinhahús' qu'ei plan la de 'tinha', qu'ei a díser un a finau atòna. Palay qu'escriu lo mot atau: 'tignehùs' (e non pas 'tignahùs'). Camelat (en 'Bite Bitante')  e Mistral (TdF) qu'escriven  enqüèra mei corrèctament  'tigne-hus'. Lo dusau mot 'hus' n'ei pas lexicau en gascon, que' u cau relacionar dab lo mot basco 'huntz' qui significa 'gahús'. En basco, lo mot 'huntz' qu'ei gessit de la faussa deconstruccion de 'gauhuntz' (fòrma basca de 'gahús', id., soletan gauhüntz, var. meridionaus gauhontz, gabontz) en gau (nueit) e huntz (var. sol. hüntz,; var. merid. (h)ontz;  en gasc. "hus" o sia gahús o ausèth nueitiu). En basco, gauhuntz e huntz que son sinonimes enter si.
En gascon, tinha(-)hus qu'a mei d'un sinonime, en particular ausèth-tinha, on 'hus' ei remplaçat peu son quasi sinonime 'ausèth'. Un aute sinonime de 'tinha-hus' qu'ei 'tumahús', compréner tumar-hus: (ga)hús qui tuma (lo carrèu de la hièstra). Oc: rata penada, cat. rata pinyada. De manèira hòrt interessanta, lo mot catalan gamarús (qui designa la 'gavèca' Strix aluco) que sembla hèit suu modèle de tinha-hus e de tumar-hus en representant, segon jo, gamar-hus: (ga)hús deu gamar o sia qui pòrta lo 'gam,' la malautia deu bestiar (la h n'a pas nada valor fonetica en catalan). Dongas, lo mot catalan gamarús que sembla de construccion tipicament gascona (gamar-hus cf. lo petit lexic de gasconismes en catalan). En resumit, estossi  jo encargat de la normativizacion deu gascon, qu'incitarí a escríver tinha-hus (tigne-hus en grafia de l'IBG.) pr'amor la grafia oficiau actuau 'tinhahús' qu'ei inapropriada e hòrt enganaira. De la medisha faiçon, que prepausarí tumar-hus (tumà-hus en gr. IBG) en plaça de tumahús, aqueste còp com simpla mesura de coheréncia dab la grafia tinha-hus.

Títol (s.m.) e titolar. Lo mot 'títol' qu'ei un occitanisme o catalanisme emplegat correntament en plaça de la fòrma genuinament gascona títolh (cf. Lespy).  Qu'ei interessant de constatar lo mot occitan títol, de fonetica anormala en gascon, qu'a provocat espontanèament  la formacion de derivats adaptats : títou, quitament titòu (aqueste darrèr, que'u trobam hens lo Tot en Gascon, a costat de títol).  Enquèra que la fòrma istorica atestada en gascon e sia títolh, lo derivat verbau atestat qu'ei plan 'titolar' e qu'a de'n demorar atau en tots los cas. En cat. títol.

Tostemps, tostemp, tostém. En sistèma "classic", que m'agrada la grafia tostem o tostém, la soleta qu'arrespecta estrictament la fonetica majoritària deu mot gascon. Aquesta fòrma grafica qu' èra la qui lo praube J. Coromines e recomandava, au despens d'autas fòrmas; tostemp - qui ei la fòrma usuau en aranés e tostemps, qui ei la fòrma mei espandida en gascon (non-aranés). Aquestas duas darrèras fòrmas graficas que son clarament mencionadas com inapropiadas peu lingüista catalan, dab rasons de las bonas. Se consultam ALGc III, c N° 836 (cf. Massourre, Dic. du Gascon des Vallées de Luz etc), qu'observam  [tus'tem] en las Lanas lhevadas ua franja septentrionau  on i son [tutja'me] e [tutja'mei] e ua franja occidentau meridionau on i ei [tis'tem], en los  P-As que i ei enquèra [tus'tem], autanplan [tus'tem] en los H-Ps (lhevat ua zòna au nòrd qui a [tuʃ'tem], autanplan [tus'tem]  en la part sud-oèst de H.G, au sud de Cominge e de Coserans...  Per aquò, sonque la fòrma etimologica 'tostemps' qu'ei abusivament acceptada peu Congrès Permanent de la Lengua Occitana e peu Tot en Gascon, ja que sia arcaïzanta e foneticament anormau en gascon. La fonetica shens la s finau sensibla qu'ei plan la normau. Si èri jo l'encargat de la normativizacion deu gascon, qu'adoptarí la fòrma tostém (distinta de tostem, de tostar) en gràfia classica, corresponent a toustém en la de l'I.B.G.

Totafèit, tot a fèit. Locucion tot a fèit corrècta, grafiada 'totafèit' per Pèire Bèc (cf. Entà créser au Món), mentre qu'ei grafiada 'tot a fèit'  en lo TeG de Pèir Morà. Jo que m'estau dab la grafia en tres mots deu TeG. 

Utís. Lo mot 'utís' que figura plan en lo dic. Tot en Gascon e qu'ei lo nom balhat ad ua colleccion de libes de las edicions Per Noste. Per contra, lo diccionari deu Congrés Permanent de la Lenga Occitana qu'arrefusa 'utís' per rasons de gallicisme supausat. Utís, un gallicisme? Qu'ei plan possible, totun guaire segur. Que poderé autanplan resultar de l'evolucion indigèna d'ustilh per atraccion d'utile, utilitat com ac expliqui en un messatge dedicat au mot e a la soa familha (utís, ustilh, ustòri, ustilha, ustilhatge shens oblidar lo mot pròpiament gascon 'urdelhas'…), clicatz aquiu.


Vam (s.m.). Sinonime d'arsec, lo mot 'vam' dab aqueste sens qu'ei un lengadocianisme desconegut de Palay e qui non cau pas emplegar en gascon segon En Gilabèrt Narioo qui ac tornè díser recentament au parat d'ua entervista a Ràdio-País , (que'u podetz escotar en clicant acitau).  Totun, En Pèir Morà qu'accepta lo mot (ved. Tot en Gascon). De l'auta part, lo praube Palay qu'accepta lo folcloric 'estrambòrd' vienut deu lexic marselhés, représ tanben per P.M. hens lo TeG. 'Arsec', 'entosiasme', 'balanç', 'exaltacion', 'ahuecament', las alternativas non mancan pas. Jo que crei lo quite mot lengadocian 'vam' que poderé viéner deu gascon, concrètament de la fòrma exclamativa 'vam!' derivada de l'imperatiu deu vèrbe anar. A còps 'vam!' que's con·hon dab 'nham!' (segon jo, d'un ancian 'uelham!' de 'ulhar', 'uelhar' (lat. oculare), espudit deu gascon peu son sinonime d'origina francica 'guardar', 'güerdar' dab loquau e's podó ibridizar tà balhar uèr, güèr, uèra , ueratz  etc. Las duas fòrmas nham e vam que's pòden ibridizar enter si  (mam, nam etc.).

dimarts, 9 de maig de 2017

Garantir o garentir? Guarantir.

Lo diccionari occitan de Na J. Ubaud que'nse presenta duas variantas deu medish mot : 'garantir' e 'garentir', la prumèra estant marcada com a incorrècta ('francisme', qu'ei a díser gallicisme). De fèit, nosaus qui èm acostumats a léger la pròsa d'En Domergue Sumien, que podem testimoniar l'ensenhaire provençau n'emplega pas sonque 'garentir' e pas jamei 'garantir'.

De qué n'ei exactament? 'Garentir' qu'ei un arcaísme atestat en occitan e en catalan medievaus. Que'u trobam tanben a còps en gascon medievau, on i èra emplegat en concurréncia dab la fòrma pròpiament gascona "guarentir" (cf. lo lexic de gascon ancian de Luchaire).

Adara, lo mot 'garentir' qu'ei desconegut de tot los diccionaris d'occitan modèrne lhevat lo, dejà mentavut, de na Josiana Ubaud. Lo diccionari francés-gascon de Per Noste qu'admet au còp 'garantir' e 'guarantir'. Aquestas duas fòrmas que s'arretròban hens lo "Diccounari Francés-Parlàs Biarnés e Gascoûns" de Braun-Darrigrand jos la grafia 'g(o)arantì'; que son autanplan presentas hens lo diccionari Tot en Gascon de Pèir Morà. Los diccionaris occitans non-gascons qu'admeten tots 'garantir', que non 'garentir'. Lo diccionari referenciau deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana n'admet pas tanpòc 'garentir', sonque 'garantir', dab la soa varianta 'guarantir' ajustada e notada com a pròpiament gascona. Enqüèra un còp, en aqueste ahar, lo Tot en Gascon e lo Congrès Permanent de la Lenga Occitan que son d'acòrd enter si. Que'nse podem arregaudir d'aqueste consensus ecumenic.


Aqueste mot 'garantir' que s'arretròba en catalan, en espanhòu e en portugués, escriut atau, parièr. L'italian qu'a 'garantire'. L'anglés qu'a to 'guarantee', l'allemand 'garantieren', lo neerlandés 'garanderen'', lo suedés, 'garantera'; lo polonés 'gwarantować', lo rus 'гаранти́ровать', etc, etc. O sia que las fòrmas dab las duas a deu mot francés 'garantir' que son estadas acceptadas de manèira plan generau en  las lengas indo-europèas, la nosta inclusa.

 Segon la causida normativa deu Congrès Permanent, la fòrma 'garantir' qu'ei plan la corrècta en occitan com en catalan, a maudespieit de la fòrma medievau dab "e" e deus predics d'En Domergue Sumien. En gascon, qu'ei 'garantir' o 'guarantir', coneguda causa sia. Que cau remarcar qu'en gascon, lo grop 'gua' derivat d'un /wa/ germanic que's pòt prononciar /wa/, /gwa/ o /ga/ segon los parlars o los mots, ex.  guarir que's pòt prononciar /warí/, qui ei la prononciacion mei conservadora, la mei pròishe de l'etimologica , /gwarí/, qui ei la mei pròishe de la gràfia o /garí/ qui ei le prononciacion occitana, segon los parlars. Per via de consequéncia, que'm sembla 'guarantir' que saberé representar 'garantir', mentre que lo revèrse non ei vertat.



dissabte, 29 d’abril de 2017

Norués, noroèc, norvegian, galician, galhèc, galhego, galèc...

NORUÉS
Segon la wikipèdia occitana - qui non cita nada hont entà suportar l'assercion- , lo 'noroèc' en occitan medievau que designava lo viking e la soa lenga, la lenga nordica anciana a l'origina de las lengas escandinaus modèrnas, mentre, segon l'Universitat de Barcelona, noroèc que significa norvegian en occitan (aranés)  (lo mot que i sap designar la lenga com lo poblant de "Noroèga", qu'ei a díser Norvègia; en catalan: noruec e noruega). En gascon, que disem meilèu "norués" en plaça deu "noroèc" medievau entà designar la lenga anciana (ved. dic. Per Noste) e, clar, norvegian, en plaça deu 'noroèc' aranés. Atau, nada confusion demora possibla enter la lenga modèrna deus norvegians e la lenga anciana deus vikings ni enter un viking e un norvegian. Qu'ei de notar tant 'noroèc' com 'norués' que son mots desconeguts deu diccionari de Na Josiana Ubaud.

GALICIAN
Segon lo diccionari de Na Josiana Ubaud, après En D. Sumien, lo gentilici e la lenga de Galícia que's disen 'galèc' en lengadocian ('galego' en galician, 'gallego' en espanhòu). Aqueste mot  'galèc' qu'ei clarament de formacion non-gascona.  Que'm sembla ne trobam pas lo mot en nat diccionari contemporanèu lhevat lo dejà citat de Na Josiana Ubaud. Segon l'Universitat de Barcelona, lo mot en occitan (aranés)  qu'a d'estar "galhèc",  mot qui, d'aulhors, e figura plan hens lo diccionari de gascon tolosan de Rei-Bethvéder, a costat de 'galician' e de 'galhègo'.  'Galician' e 'galhego' que son las fòrmas notadas peu diccionari de Per Noste (lo gascon-francés en 2 volumes) e lo diccionari occitan-francés de Laux. 'Galician'' qu'ei la soleta possibilitat qui trobam hens lo diccionari Tot en Gascon e qu'ei precisament lo solet mot normatiu retiengut peu Congrés Permanent de la Lenga Occitana (cf. lo dic. basic deu  Congrès ).

De fèit, lo parion oc. 'galèc' - cat. 'gallec' que dèisha endevinar l'origina latina deu mot: gallaecus (gentilici latin deus poblants de "Gallaecia"). Aqueste parion e aquesta origina latina qu'aurén de miar tà ua fòrma gascona regulara 'garec'. Aqueste mot pseudo-gascon,  no'u trobaratz pas enlòc. Aquesta abséncia que s'explica aisidament se consideram qu'en realitat, lo parion galèc - gallec qu'ei un invencion modèrna, recenta. De fèit, segon Coromines, lo mot atestat en catalan medievau n'èra pas briga 'gallec' mès plan lo mot espanhòu grafiat 'galego' o 'gallego' (Coromines, DECat; ved. tanben lo D.C.V.B. a l'adreça 'gallec'). Segon Coromines, lo mot  catalan 'gallec' qu'ei un adaptacion modèrna de l'espanhòu 'gallego'.

 La wikipèdia occitana qu'afirma lo mot 'galèc' qu'ei d'origina "classica". Totun no'n cita nada hont tà aqueste "classicisme", un còp de mei, çò qui dèisha plaça au dobte, tienent en compde que los catalans de l'atge mejan  emplegavan la fòrma espanhòla e non la fòrma catalanizada o occitanizada. De fèit, lo mot medievau 'galec' qu'ei plan atestat  hens la poesia trobadorenca  (ved. W. Wiacek, Lexique des noms géographiques et ethniques dans la poésie des troubadours du 12e et 13e siècle, Paris, 1968). De manèira interessanta, los trobadors que trantalhavan enter las fòrmas  'galic' e 'galec', çò qui contribueish a pausar la question de la legitimitat de l'accentuacion de la proposicion modèrna  (per qué 'galèc'  e non pas 'galec' o 'galic' quan es tracta de Galícia, Galiza?? Etimologicament e filologicament, la causida de l'accent grèu que pausa problèma). A mei, la significacion deu mot medievau n'ei pas beròi clara, la question n'ei pas tan simpla. Segon l'estudi hòrt plan argumentat de K. Lewent (Bemerkungen zu provenzalischen Sprache und Literatur, Neuphilolog. Mittel. 28 (1938) pp.22-27), Guiraut de Bornelh qu'emplega aqueste mot entà  designar non pas los galicians senon los gualés (los poblants deus País de Gualas; en oc. non gascon: galés, País de Galas, en cat.: gal·lès, País de Gal·les). De l'auta part,  M.  Tyssens que'nse rapèra qu'ei hòrt dobtós que lo mot designe los galicians jos la pluma de Pèire d'Auvernhe quan aludeish a la mala sòrta deu rei deus "galecs" (ved. M. Tyssens, Lyrique romane médiévale, acte du colloque de Liège, 1989, p. 257). En efèit, Galícia n'estó pas jamei un reiaume independent, que hasè partida deu reiaume de Leon e las cronicas ne repòrtan pas qu'un rei de Leon estosse particularament malastruc. Que's poderé tractar meilèu deus escocés, un allusion probabla au rei Donnchad Mac Crinain (alias Duncan Ier en anglés),  dit "An  t-Ilgarach" (qu'ei a díser "Lo Malaut" en gaelic), malastruc en la batalha calamitosa de Durham (1039) e qui finí tuat en 1040 peu duc Mac Bethad mac Findlàich, o sia Macbeth en transcription anglesa,  qui'u remplacè com a rei. Aquesta istuèra populara, redigida per un cronicaire medievau e dont existeish ua version en latin afrancesat, que va estar represa per Shakespeare sègles mei tard. En realitat, a l'origina, l'etimon de 'galic', 'galec' que poderé estar lo de 'gaelic', que non lo de 'gallego', e lo gentilici corresponent, lo d'ua nacion celtica de las Islas Britanicas, probablament Escòcia e, per confusion, lo País de Gualas. Aquesta ipotèsi que poderé explicar per qué los catalans de l'atge mejan n'emplegavan pas lo mot 'galec' o 'galic' en plaça de 'galego' o 'gallego'.  'Galic', 'galec', 'gales', la confusion qu'èra la règla en çò deus trobadors.

En tot cas,  que'm pensi que vau mei està'nse dab lo mot 'galician' e que vs'en balharèi duas bonas rasons, shens compdar lo caractèr estranh, non-gascon, deu gentilici 'galèc'. Prumèr, galician qu'ei lo mot adoptat peu diccionari Tot en Gascon e peu diccionari referenciau deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana. Dusau, la relacion enter 'Galícia' e 'galician' qu'ei dirècta e evidenta,  non pausa absoludament nat problèma de comprension e qu'ei plan regulara, qu'arrespècta perfèitament la logica de la lenga. L'afirmacion que lo mot 'galician' e seré un gallicisme ('francisme' com disen) qu'ei plan evidentament shens fonament, qu'ei un assercion erronèa. La construccion deu gentilici 'galician' a partir de 'Galícia' qu'ei perfèitaments regulara en gascon e mei generaument en occitan, non deu pas arren au francés. D'aulhors, lo mot anglés tà díser galician qu'ei identic (galician), aqueste mot anglés n'ei pas briga considerat com a manlhèu francés, pas mei que lo mot galiziano (id.) en italian.  Dongas: Galícia, gentilici: galician- galiciana,  tant en lengadocian com en gascon segon lo diccionari referenciau deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana,  atau autant de simple, clar e naturau.

NB1. Gran mercés tà l'anonime per assabentà'm a prepaus de la forma anciana de 'gallec' en catalan, ved. lo son comentari ahijut a un messatge mei ancian, aquiu.

NB2. De notar, per l'anecdòta, los galicians qu'adoptèn en 2008 lo mot gascon tà nomentar la lor bibliotèca digitau: "Galiciana", antigament "Biblioteca Dixital de Galicia".

divendres, 21 d’abril de 2017

Au mot "hap", extint en anglés, que'u s'ei escadut lo hap en trobant refugi en gascon.

Lo hap! Aquiu qu'avetz un mot gascon hòrt interessant per varias rasons. La prumèra qu'ei, que jo sàpii, lo mot n'ei pas conegut en las lengas romanicas en dehòra deu gascon. En particular, qu'ei desconegut de l'occitan non-gascon. La dusau qu'ei l'origina noruesa d'aqueste mot, çò qui'n hè meilèu ua excepcion en lenga nosta. Que podem supausar lo gascon que l'emprontè a l'anglés, deu temps de la Gasconha anglesa. En efèit, lo mot qu'èra autanplan anglés, enqüèra qu'extint au temps d'ara, totun qu'a deishat derivats enqüèra plan corrents e plan vius com happy (urós), hapless (guinhard, malastruc)to happen (ocórrer, escàder), perhaps (per + hap + s adverbiau, que direm un mot gascon!), etc... La significacion prumèra deu mot "hap" en gascon qu'ei "bona escadença", "bon sòrt "(ved. Palay, Tot en Gascon). "Que'u s'ei escadut lo hap" que's vira en "il a eu de la chance" (Palay). Qu'èra tanben lo sens deu mot happ qui lo norués prestè au vielh anglés (hap)  (lo norués qu'èra ua lenga germanica anciana a l'origina de las lengas escandinaus modèrnas) . De mots passats deu vielh anglés tau gascon n'i son pas hèras, "hap" que n'ei un bon exemple probable, un aute exemple probable qu'ei chanca (l'escaça), chanquet (tòrt) etc, deu mot vielh anglés e anglés mejan  shanke (partida de la cama).

Que podem supausar lo succès deu mot "hap" en gascon que provien de l'expressivitat d'aqueste mot monosillabic. Que cau notar lo mot "hap" qu'a ua dusau significacion qui vien de l'encontre o de la confusion dab lo vèrbe "hapar" e deu son derivat post-verbau "hapa" de significacion e d'origina plan diferentas de las deu mot norués. "Hapar" (cf. francés happer) que significava a l'origina gahar, que's pòt enténer d'ua faiçon positiva quan s'ageish de la mair qui's gaha lo petiton entà portà'u o entà guardà'u suus jolhs, o en mala part quan s'ageish de's gahar causas de manèira malaunèsta. La "hapa" que representa l'aspècte positiu, los braç de la mair o los jolhs qui pòrtan lo petiton, lo hap au contra que'n representa l'aspècte meilèu negre, dobtós o negatiu.   Que podem díser en gascon qu'existeishen en realitat dus mots hap, l'un que vien deu norués possiblament via lo vielh anglés e l'anglés mejan e que significa bona sòrta,  bona escadença, l'aute qu'ei de la familha deu mot hapar (= gahar) e que designa ua acquisicion, eventuaument un mautraç o ua panadera, cf. Palay:  ha-n lou hap = acquerir o raubar. En gascon contemporanèu, "hapar" que significa mei precisament gahar un petiton tà portà'u o guardà'u suu jolhs. Lo petiton gahat per la hapadera (l'enveja d'estar portat) que ditz a la mair: "hapa, maman, hapa!" (Palay) o ben "hè'm la hapa! (Palay). E la mair que ditz au petiton: "ça'i a la hapa" ! (Lespy).


Dongas, "hap", "hapa", "hapar", "hapadera", aquiu qu'avetz mots deus plan gascons e deus plan corrents qui non trobaratz pas en occitan non gascon.

dissabte, 25 de febrer de 2017

En qué l’occitan gascon ei distint deu gascon non-occitan?

Que i a enqüèra, au sègle 21, personas qui, entà nomentar lo gascon (l’idiòma),  emplegan l’expression  "occitan gascon". Que podem supausar aqueras personas qu'ac hèn atau pr'amor que son occitanistas qui aurén paur d’estar "excomenjadas"  peus membres de la lor capèra, empleguèssen ua formulacion mei simpla e d’acceptacion mei universau com "gascon", totun autant clara e naturau. En realitat, en qué l'"occitan gascon" e serà diferent deu gascon de J.P. Chambon e Y. Greub e deus praubes E. Bourciez, G. Rohlfs, K. Baldinger, et de hèra d’autes romanistas de gran reputacion qui, tots, classifican lo gascon com  lenga distinta de l'occitan? N'i a pas nada diferéncia enter los dus, ben segur. L‘expression « occitan gascon » non designa pas un auta causa que lo gascon. Simplament que t'i ajustan un article de he, ua mencion classificaira. Aquesta mencion que demoraré acceptabla com a classificacion purament convencionau se n’èra pas presentada de manèira enganaira com ua evidéncia scientifica qui daré tòrt aus qui volossen classificar lo gascon de manèira diferenta. Pr'aquò, n'ac cau pas desbrombar:  linguistas de gran valor (dont los mentavuts ací-dessús), dab los lors collaborators e ensenhats, non classifican pas lo gascon com  varietat de l'occitan, que te'n hèn ua lenga distinta. Dongas, la pertinéncia d'aquesta expression "occitan gascon" que se'n tròba plan flacòta e la soa legitimitat qu'ei questionabla.

« Occitan gascon » e « gascon non-occitan » que’s refereishen ad exactament la medisha causa, qu'ei a díser l'idiòma gascon. Enter las duas apellacions, qu’ei sonque la classificacion de l’objècte qui càmbia, que non la natura deu quite objècte. La manèira de classificar lo gascon que depen evidentament deus critèris causits. Los qui classifican lo gascon la-hens l’occitan qu’an las lors rasons. Que creden en l’existéncia  d’un diasistèma dont la Sciència, en estat actuau, ei plan incapabla de confirmar com d’infirmar l’existéncia. Los qui classifican lo gascon en dehòra de l’occitan que’s basan sus d’autes critèris o simplament que creden en l’inexisténcia deu dit diasistèma avançat per la teoria occitanista. De totas manèiras, la classificacion de l’objècte n’a pas a estar con·honuda dab lo quite objècte e ne pòrta nada valor universau. No's cau pas enganà's,  la classificacion deu gascon respècte à l'occitan qu'ei d'esséncia arbitrària, e, estant atau, n'ei pas beròi scientifica.  L’expression « occitan gascon » com l’expression sistematizada « gascon non-occitan » que descreditan los lors autors, pr’amor que presentan com a valor scientifica e valor universau ua nocion classificaira qui n’ei pas ni l’ua, ni l’auta. Classificar lo gascon dehens o dehòra l'occitan qu’ei simplament ua question d’opinion o qu'arrespon a ua necessitat de comoditat,  arren de mei.  Non cau pas préner ua rumor o un opinion  per ua valor o un fèit scientific. Presentar o considerar ua rumor o un opinion com a fèit scientific qu'ei ua enganada qui's pòt aparentar a un escroqueria intellectuau  quan vien d'ua persona qui a recebut ua formacion de lingüista e qui, per consequéncia, sap de qué parla o aumensh qu' auré d'ac saber. Un sabent n'a pas a presentar abusivament un opinion com s'estosse un fèit demostrat scientificament. Aquesta confusion qu'ei inacceptabla.


Lo problèma, deu men punt de vista, qu’ei la dimension totalitària qui s’a gahat aqueste ahar, totalitarisme dictat a l’evidéncia per la dòxa. Se credem los seguidors de la dòxa, los qui classifican lo gascon de manèira eterodòxa qu’aurén gran tòrt, quitament quan la lor faiçon de classificar lo gascon ei motivada per de resultats scientifics publicats (ved. per exemple, aquiu). Segon los guardians de la dòxa,  l'opinion classificaira dictada per la doctrina qu'auré d'estar impausada a totòm. Lo problèma màger, vedetz, que vien deu mescladís de genres, de la confusion entertienguda enter dòxa e sciéncia.   Que cau raperar la dòxa- quina que sia-  e  la Sciéncia que son absoludament incompatiblas enter sí. Enter dòxa e sciéncia, que cau causir, las duas causas non pòden anar amassa. La dòxa, per esséncia, qu'empacha l'anar scientific, qu'ei incompatibla dab lo progrès de la sciéncia. Qu’ei per aquesta rason que cau denonciar e refusar las expressions sistematizadas  "occitan gascon" e "gascon non-occitan",  autant l'ua com l'auta, pr'amor que son dogmaticas e non scientificas. La gent que classifican lo gascon com vòlen o com pòden, segon critèris qui an causit d'aplicar. La valor d'aquesta classificacion que demora per consequéncia tostemps relativa, que depen deus critèris causits; cambiatz los critèris, lo resultat que se'n poderà trobar cambiat mentre l'objècte de la classificacion que demora incambiat. En abséncia de critèris consensuaus e quantificables, aquesta causida que demora arbitrària, dongas non scientifica. E lo resultat de classificacion non pòt aver valor scientifica quan los critèris tà determinar la classificacion ne son pas basats sonque sus opinions e non sus fèits scientificament demostrats. Per exemple, l'existéncia d'un diasistèma occitan qu'ei un argument sovent avançat tà justificar la classificacion deu gascon com varianta d'occitan. Totun, l'existéncia d'aqueth diasistèma qu'ei arren mei qu'un opinion. Que pòt  estar  considerada au mei plan com a ipotèsi de tribalh, totun non com a fèit scientific.  D'alhors, que i a linguistas com Ph. Blanchet qui son de l'opinion contrària, que negan l'existéncia d'aqueth diasistèma. Notatz l'abséncia totau d'estudis publicats provant l'existéncia o la non-existéncia deu diasistèma occitan. Aquesta question qu'ei probablament impossibla de tractar d'ua faiçon scientifica per rasons de problèmas de metodologia. Un prumèr problèma metodologic qu'ei lo de trobar testimònis monolingues.  Un dusau qu'ei de saber quantificar los resultats: que's pòt prevéder l'intercomprension enter un gascon e un provençau, o quitament enter un gasconofòne natiu, digam, de Labohèira e un aute de Bossòst,  n'ei pas ni cent per cent ni zèro per cent.  Que serà un nivèu intermediari enter aqueths dus estrems. Lo problèma qu'ei ne sabem pas, ni jo, ni los linguistas,  quantificar un nivèu intermediari d'intercomprension de manèira hidabla-  e, per via de consequéncia,  n'ei pas possible de determinar un nivèu de lindau qui permeteré de decidir de manèira absoluda se dus parlars mei o mensh afins e son de lengas distintas o de la medisha lenga. La nocion d'intercomprension e la nocion de diasistèma,  aparentament tant essenciaus en noste ahar, pausan de problèmas metodologics insuperables, çò qui explica n'an pas jamei hèit l'objècte d' estudis scientifics. Los critèris d'intercomprension e de diasistèma n'an pas jamei podut sortir de l'encastre de l'opinion, çò qui vòu díser aqueths critèris  non pòden pas estar considerats entà ua classificacion scientifica deu gascon respècte a l'occitan.

 Qu'ei plan lamentable voler a tota fòrça impausar lo son punt de vista classificaire per rasons de las doctrinaus, presentadas abusivament com scientificas. Qu'ei ua postura totalitària e hèra obscurantista pr'amor que pretien remplaçar la sciéncia per la dòxa.  Que'nse hè mei besonh sciéncia, que non dòxa, en un mond dejà tròp obscurantista, que tròbi jo. Sus la classificacion deu gascon, que voi demorar neutrau com ac èi dejà exprimit mei d'un còp, vediatz,  per exemple, aquiu. Per contra, l'escroqueria intellectuau e la dòxa, que las cau denonciar. Lo men problèma n'ei pas la classificacion deu gascon per se. Entà jo, la classificacion deu gascon -quina que sia- n'a pas nada valor absoluda o universau e n'ei pas ni necessària ni utila entà l'estudi deu gascon. Lo problèma, entà jo, que son meilèu las opinions e  las rumors shens fonaments, a còps clarament faussas, presentadas de faiçon enganaira per un triste gatge diplomat de linguistica com s'estossen de fèits demostrats scientificament. Aprofieitar deu son diplòma entad enganar lo son lectorat en desguisant la dòxa en pelhas de faussa sciéncia e dab fins de propaganda, aquerò que's ditz plan "escroqueria" en gascon. Aquerò n'ei pas eticament acceptable e qu'a d'estar denonciat e condemnat dab la mei grana vigor. Que m'i tornarèi.