dijous, 28 de juliol de 2016

Lo mot deu jorn: basca.

Aquui qu'avetz un mot qui lo gascon e partatja dab las lengas iberoromanicas (espanhòu, portugués etc) e dab lo catalan, que voi parlar deu mot "basca". Que seré un eretatge celtic, aparentat, per exemple, au mot breton gwasp qui significa "pinça", "pechic", "pression". En gascon,  (la) "basca" (o "basque" en gràfia de l'IBG) que significa "chepic", "tesic" (cat. ànsia, inquietud).  Que sajarèi d'emplegar l'expression "non dar-se'n basca" qui correspon hèra exactament a l'expression francesa "ne pas s'en faire" (cat. agafar-s'ho tranquil·lament, no passar-se pedres al fetge). Lo gascon qu'a tanben lo vèrbe "bascar" , sinonime de "chepicar", "chepiquejar" (cat. molestar, preocupar) e "bascà's" qui significa chautà's (dab la significacion de "preocupà's", "soptà's").
En catalan, qu'arretrobam la significacion de chepic, tesic qu'a lo mot en gascon. Per extension, lo mot catalan que sap significar "esvanida", "esvaniment". Caure en basca que significa esvaní's. L'expression "basca de la mort" que designa l'agonia (significacion qu'arretrobam dab lo mot vas·ca en portugués).  Au plurau, lo mot catalan que significa nausèa, vomidèra, tenir les basques : aver la vomidèra (cf. vascas en portugués). La sensacion d'opression, de malestar, ligada a la vomidèra qu'ei la significacion prumèra qu'a lo mot basca en espanhòu. Que designa tanben l'agitacion d'un animau arraujós en aquera lenga. En portugués, lo mot vas·ca que significa 1- chepic excessiu, intranquillitat excessiva 2- lo moment qui precedeish la mort, agonia (cf. catalan basca). Lo mot portugués  vascas qu'a la medisha significacion de malestar ligat a l'enveja de vomitar que la deu mot  basques en catalan.


dimecres, 27 de juliol de 2016

Rimas

La version gascona deu diccionari de rimas deu Congrès que hè rimar "man" dab "ma", totun pas dab "mar" (en contra de Camelat), mentre que hè rimar "mar" dab "bar", çò qui n'ei pas vertat en gascon (lhevats parlars de transicion de cap au lengadocian) . Deu problèma pausat per ua confusion tròp sistematica enter gascon e occitan…

La planada largant-se e va juntar la mar,
Hanga plorosa que griseja,
E sens barrèra e's perlongueja.

E lo Gave e l'Ador, qui s'an dada la man
-de hus en hus s'espesseish l'assa,
Passejant, aiga tranquilassa

...

dilluns, 25 de juliol de 2016

Anyesca: la question d'un biarnesisme en parlar valencian d'Alcòi.


Anyesca. En parlar valencian d'Alcòi, lo mot anyesca que designa ua crabòta (cat. cabrida) qui a hèit  un an  (DCBV),  mentre en biarnés lo mot "anesca" que designa ua aulha (cat. ovella) qui a hèit un an. La fòrma deu mot respectivament en valencian e en gascon que hè pensar a ua evolucion plan regulara d'un ipotetic mot baish-latin *annisca (ved. Rohlfs). Totun, l'abséncia notadera de traça de mot  derivat d'aqueste ipotetic "*annisca" en domeni occitanoroman, en dehòra especificament de l'airau biarnés e d'Alcòi en País Valencià, non pleiteja pas briga en favor d'aquera ipotèsi romanica. Que suggereish au contra, anyesca que poderé plan derivar d'un manlhèu biarnés en parlar d'Alcòi.  A mei, la localizacion redusida deu mot "anesca" en gascon que suggereish lo mot non remonta pas tà un etimon latin, que's poderé meilèu tractar d'un prèst basco, concretament lo mot "neska"  qui significa gojata e qui trobam dejà present en inscripcions lapidàrias aquitanas de l'epòca antiga.  En biarnés de Garlin, "nèsca"  que significa  gojata com neska en basco e nèsci / nèsca qu'ei ua varianta de nèci, nècia en biarnés  (ved. Palay). Lo mot anesca que poderé en realitat derivar d'aqueste mot nesca (la nesca - > l'anesca) per confusion etimologica e semantica dab lo mot "anolha" (deu latin annuncula, ved. anollanolla). O sia qu'anyesca seré ua continuacion gascocatalana de l'evolucion romanica deu mot basco neska començada en biarnés (la nesca - > l'anesca vadut l'anyesca en valencian, per atraccion de any (an), anyal (anuau) etc.

diumenge, 17 de juliol de 2016

Melic, un gasconisme probable en catalan.

Melic, Gasc. melic, var. omelic, meric, id. Aquiu qu'avetz un mot compartit peus parlars deus país gascons meridionaus (de Biarn dinc a Coserans e la Val d'Aran) e peu catalan, non solament l'occidentau (deus Pirenèus dinc au País Valencian) , autanplan per ua partida de mei en mei grana deu grop orientau. Qu'ei un mot autanplan rosselhonés. Lo mot n'ei pas occitan (en dehòra deu gascon). N'ei pas tanpòc atestat en catalan abans la dusau mieitat deu sègle 14 (ved. aquiu).

L'ipotèsi d'un gasconisme en catalan qu'ei hòrt probabla. De segur, en los ahars de gasconisme en catalan, la parentat lingüistica enter las duas lengas que hè qu'ei generaument mauaisit de determinar  quin maine a inventat  un mot  e quin l'a sonque manlhevat. Totun, en aqueste cas precís de "melic", que dispausam d'un bon indici. En gascon, que i trobam shens que la fòrma "melic", que i trobam autanplan la fòrma mei longa  e mei corrècta etimologicament  "omelic" ( de ŭmbĭlīcus ) (cf. Palay), de la quau deriva melic ( l'omelic > lo melic).  Dit autament, lo mot "omelic", a l'origina de "melic", qu'ei gascon. Per contra, "omelic" qu'ei desconeishut en catalan  e n'i a pas nat document entà atestar qu'aqueste mot "omelic" e posca o pogosse estar catalan. Dongas,  lo mot  "melic" que deu estar un gasconisme emprontat peu catalan  medievau.

Lo mot "melic" que s'ei substituit au mot pròpiament catalan llombrígol (deu latin ŭmbĭlīcŭlus) en la llengua valenciana e mei generaument per tot l'airau deu catalan occidentau. Hens los documents catalans o valencians mei ancians, anteriors a la dusau mitat deu sègle 14, sonque llombrígol  o ua de las variantas d'aqueste mot qu'ei emplegat tà díser melic. En un document tarragonin (domeni deu catalan occidentau) de la dusau mieitat deu sègle 14, lo mot "melic" qu'apareish  peu prumèr còp en catalan, totun emplegat en concurréncia dab llombrígol (dus còps) hens lo medish tèxte. "Melic" qu'a fenit per espudir completament lo son sinonime  llombrígol deu domeni deu catalan occidentau , deu quau la llengua valenciana hè partida.  En catalan orientau, per contra, la substitucion n'ei pas acabada, totun qu'ei a progressar, preservant peu moment sonque las Islas Balearas e l'Alguer en Sardenha. En catalan septentrionau (rosselhonés), qui ei de l'orientau,  l'unic mot tà díser melic qu'ei "melic". Enqüèra medish a Barcelona, lo mot qu'ei vadut corrent au sègle 20 e que i a passat llombrígol en us.

Lo mot "melic" qu'ei un exemple  clar d'un mot l'us deu quau ei a progressar sonque per de rasons de valor intrinsèca, estetica o  fonetica deu mot, que non per rasons de "dominacion lingüistica" o non sèi pas de qué d'aute. Lo fèit qu'aqueste mot e sia gascon o non, n'a pas arren a véder dab lo son succès en catalan, lo mot n'a pas l'etiqueta "gasconisme" hicada dessús. Se s'espandeish, qu'ei pr'amor qu' agrada, e punt. Lo mot llombrígol que's deu portar ua connotacion negativa, qu'evoca unh aute significat, lo de talòs, de lombric (significat de llombrígol en valencian, o sia llombric en catalan) mentre "melic" que rima dab "bonic" (beròi en catalan) - d'aulhors "bonic" (bonilh x melic) qu'ei locaument sinonime de "melic" en gascon - e lo mot "melic" que sap evocar quauquarren de doç e de bon mercés aus derivats de "mèu" ("melicós" etc).  D'autes gasconismes incorporats en catalan au sègle 14 que son plan coneishuts, com "galet", per exemple (lo deu "béver a galet", "galet" qu'ei la fòrma pròpiament gascona de "canalet"). Totun, tots n'an pas avut un hat tant exitós com lo de melic o de galet en catalan. Per exemple lo vèrbe gascon "afustar", qui significa  "argüeitar"", "espiar d'amagat",  atestat hens un manuscrit catalan de 1359, que i ei completament extint.

Dongas, dinc a la fin deu sègle 14, lo mot llombrígol (devath ua de las soas nombrosas variantas, "llombrigoll", "lombrigol" etc.) qu'èra lo solet mot atestat tà virar lo mot gascon "melic" en catalan, per tot lo domeni,  tant l'occidentau com l'orientau. Lo mot melic que començè a s'espandir peu domeni catalan de cap au sègle 15,  en començant grosso modo peu domeni occidentau e, en orientau, peu septentrionau (rosselhonés). La reparticion melic /llombrígol non respecta pas de fèit las divisions dialectaus deu catalan, çò qui lo cas d'un manlhèu explica plan. Uei lo dia au sègle 21, arron la soa invasion pro recenta de la metropòli barcelonesa , "melic" que continua de progressar en remplaçant chic a chic llombrígol per tot lo domeni continentau deu catalan. Vediatz aquiu entà aver mei de detalhs sus la cronologia de la progression d'aqueste probable gasconisme en catalan.

divendres, 26 de febrer de 2016

Calaix / calaish: ipotèsi etimologica arrevesitada, deu latin "capsus" via l'occitan caus, cals.

Calaix: Aranés, calaish, id. En maine gascon, lo mot qu'ei sonque aranés, que significa "tireta". L'etimologia d'aqueste mot tau com prepausada peus diccionaris catalans que n'ei lo grèc calathion, derivat de calathos qui designava ua sòrta de tistèth de vimi, en fòrma de liri. Aquesta etimologia qu'ei tecnicament plasenta, totun pòc plausibla per varias rasons. La prumèra que n'ei la dificultat de har derivar lo concèpte
de   tistèth de vimi entà lo de  tireta. Lo pas semantic n'ei pas guaire evident.  E mei que mei, lo manlhèu grèc aquiu n'ei  pas de bon explicar. Calathos e calathion, que jo sàpii, non son pas etimons productius en romanç.  A maudespieit deu mot latin calathus (manlhèu grèc en latin), l'etimon que seré ua excepcion sonque catalana. Per totas aquestas rasons, l'ipotèsi  etimologica aquesta non m'agrada pas tròp. Que vse'n prepausi ua dusau, plan diferenta e plan latina.

Qu'existeish en parlar catalan de Sort (Palhars-Sobiran) lo mot calàs. Aqueste mot qui  sembla estar ua varianta de calaix (ved. Alcover-Moll), que designa lo lòc on s'i guarda lo blat. Lo ligam semantic qui arreligaré calàs a calathos qu'ei enqüèra mensh evidenta en aqueth cas. Aqueste mot calàs qu'a l'ahur d'un derivat afixat, un supausat cal. Lavetz, que s'agirà mei probablament de cals, deu latin capsus. Lo mot capsus que balhè chas en francés, cas, chascaus, etc en occitan , caus en gascon. De caus lo mot qu'estó faussament "corregit" en cals; las duas fòrmas, l'originau e la "corregida",  que i coexisteishen en lengadocian (cf. Mistral, Alibèrt) . Se non m'engani, lo mot n'ei pas jamei estat atestat en catalan, totun de verificar pr'amor la dita "correccion" que'nse hè pensar  a un catalanisme, cf. lo mot "malaut" -deu lat. male habitus-  "corregit" en malalt en catalan. En tot cas, de causcals, mot plan occitan, que derivaré lo mot calàs / calaix, atestat en catalan deu sègle 14 enlà. L'atestacion mei anciana qu'ac ei devath la fòrma calays (= "calash").

En gascon, la significacion de "caus" (conservat sonque en Lavedan) qu'ei dobla: "compartiment d'une caisse à grain, coffre".

De manèira generau los descendents deu mot latin capsus qu'an prengudas las significacions qui segueishen en galloromanic (segon Pfister, citat per J. Cerquiglini- Toulet ved aquiu):

I- 1- caisson 2-cage thoracique
II 1- corps de batiment 2- espace dans une grange où l'on entasse le foin ou la paille 3- cabane dans les alpes
III- 1-mâchoire, 2-joue 3- bouche
IV- chas

La significacion I-1 (caishon) que miè tà la de "tireta" de calaix, exactament com en espanhòu, cajón  i vira tireta .

La significacion II qu'ei plan la deu mot calàs a Sort.

Dongas qu'ei hòrt mei probable calàs que derive deu latin capsus, que non deu grèc calathos. Non sèi pas se lo mot latin capsus s'i ei pogut evoluar de manèira "indigèna" en catalan dinc a caus ipercorregit en cals /cal e afixat dab -às: calàs, no'n sèi pas nat indici qu'ac indique. Que's poderé tractar meilèu d'un manlhèu,  l'occitan "caus / cals" se non lo gascon "caus",  adaptat per faussa correccion. Calaix que representaré ua evolucion de calàs. Quant au mot aranés "calaish", qu'ei a l'evidéncia un manlhèu catalan.



dimecres, 17 de febrer de 2016

Truna en gascon, trona en catalan (hòrta suspicion de gasconisme).

Trona:  lo mot en catalan qu'ei sinonime de púlpit (cadièra predicadera) ; en gasc. "truna"que i significa generaument "bujau" (en fr. niche dab lo significat arquitecturau deu mot, cat. nínxol). Las fòrmas antigas du mot en catalan qu'èran autanplan truna com trona. Aqueste mot truna qu'ei un doblon etimologic de tribuna (deu latin tribuna).

En catalan, lo mot  trona que i designa l'accessòri arquitecturau de las glèisas destinat a la predicacion, qui consisteish en ua sòrta de balcon o de bujau accessible per un escalèr, o sia en gascon, ua "cadièra predicadera" (l'expression gascona qu'ei un gallicisme, calc deu francés chaire à précher). En gascon sud-orientau, lo mot "truna" /y/  que i designa locaument enqüèra la cadièra predicadera com trona en catalan:  un arcaïsme probable (cf. J.P. Laurent dialecte occitan de Massat). Qu'ei interessant de constatar qu'en catalan, lo mot trona / truna qu'ei de prumèra atestacion d'un sègle mei tardiva que non pas tribuna (respectivament sègle 14 peu darrèr versus sègle 15  peu prumèr segon G.D.L.C), çò qui i hè suspectar un manlhèu gascon. Lo mot truna que podó estar aportat peus monges gascons qui fondèn los òrdis mendicants e predicaires en Catalonha com per tota la peninsula.  Capdèths gascons que i continuèn de har de monge e de rector (curat), com ac atèstan los archius, en particular los de l'arquivescat de Barcelona on s'i guardan planhs de parropians catalans qui i denonciavan la lenga pòc intelligibla de predicaires gascons (sègle 15) . La fòrma trona en plaça de truna que rapèra deixondar de comparar au gascon "deishudar" e entrebancar deu gascon "entrebucar", o sia que poderé estar ua consequéncia, de fèit,  deu problèma fonetic pausat per la "u" gascona  en catalan (/y/ -> /œ/ ->/o/ o /ə/) .

 En gascon contemporanèu, la "truna" que i designa de manèira generau un "bujau" (cat. nínxol) , significat qu'a autanplan lo mot trona en catalan locaument (ved. Alcover-Moll) . En gascon, lo mot que i designa en particular lo bujau hèit laguens d'un mur  d'un ostau qui serviva d'autes còps entà suspéne'n los utís (cf. Lespy). De "bujau deus utís" (cat. nínxol per penjar-hi les eines), lo mot gascon "truna" qu'a acabat per i designar un utïs, o sia l'atruna (< la truna)  era medisha (cat. eina, estri).

En Bigòrra, de bujau deus utís,  la "truna" qu'acabè per i voler díser tribalh, aucup: "Que y a gran trùno oéy aci"  : il y a beaucoup de travail ici, aujourd'hui, de remue-ménage (P. Abadie, citat per Palay).

 Lo mot gascon qu'existeish tanben en fòrma shens "n", "trua" e "truha", lavetz que designa especificament,   segon Palay, l'estructura qui fòrma lo bujau de la chemenèia (cat. campana de la xemeneia), significat qu'a autanplan lo mot trona locaument en catalan (cf. Palay e Alcover-Moll). Totun, en Coserans e en Comenge, "trua" que i designa la sòrta de balcon interior de las glèisas (cf. los comentaris de Joan Pau).

En maine occitan (non-gascon), lo mot "truna" non s'arretròba pas sonque en País de Foish. Acerà que i designa lo solèr d'ua bòrda on s'i enterpausa lo hem.  Autanplan en catalan, "el tronat" que i designa lo solèr, la "part més alta de la casa" ved.  Alcover-Moll). Qu'arretrobam lo mot dab aqueste significat en Comenge : troat  (ved. Rohlfs) deu quau existeish ua varianta corta, shens l'iat,  "tròt", de medisha significacion (ved. Renaud, comentari), autanplan truat en gascon sud-orientau (Joan-Pau, comentari).  En Coserans e Comenge, "era trua" que i designa la sòrta de balcon interior de la glèisa on se hicavan d'autes còps los cantaires.  Que s'i puja per l'escalèr qui mia tau campanar (Joan Pau, comentaris).

dijous, 4 de febrer de 2016

En gascon: deishudar, entrebucar; en catalan: deishondar, entrebancar (o deu tractament de la u atòna gascona en catalan).

 Un tèrratrem  qu'a provocat un arralhat e l'arralhat, un  trabuc.
Entrebancar : Lo vèrbe catalan entrebancar que significa "travar". Un entrebanc qu'ei un empach, un puisheu, un trabuc. Aqueste mot entrebancar qu'ei au còp d'atestacion hòrt recenta en catalan (deu sègle 19 enlà) e d'etimologia mau explicada peus lingüistas, qui n'i an pas sabut detectar lo gasconisme. Coromines que'n hasè un derivat de entravar (entravar: dialectalisme barcelonés  per travar, gasctravar, dravar),  totun shens ne poder explicar la derivacion. Jo que i vei un gasconisme clar: deu vèrbe gascon "entrebucar", sinonime de "trabucar". En catalan, lo vèrbe gascon que i degó estar adaptat pr'amor deu problema fonetic pausat per  la u gascona (ved. deixondar, deu gasc. deixudar).

Los mots trabucar (var. trebucar) e trabuc (var. trebuc) n'i an pas briga la medisha significacion en catalan qu'en gascon. En aquesta prumèra lenga, trabucar que i significa capvirar,  tombar un recipient de manèira que's vueite. E lo mot trabuc que i designa correntament la caisha giratòria d'un vehicule, camion etc, qui's pòt capvirar tà vueità'n lo contiengut. Que sap designar tanben ua maquina anciana de guèrra deu tipe catapulta o balista (com en oc, ved. Mistral, cf en fr. trébuchet= cat. trabuquet , autanplan ua arma de huec portativa (d'aquiu lo mot  "trabucaire" sinonime de bandolèr, aqueste prumèr mot qu'ei un catalanisme en gascon). En gascon contemporanèu, per contra, "entrebucar" qu'ei un sinonime de "trabucar " (var. "trebucar") qui significa "pèrder l'equilibri", "har un faus pas", "tustar un obstacle per accident "(oc. trabucar,  francés trébucher, id.) . Lo mot trabuc (var. trebuc) que i significa 1-faus pas, pèrda d'équilibri, tust accidentau d'un obstacle (en oc, id.) ; 2-obstacle, empach, puisheu, accident, çò qui geina (en cat. : entrebanc). Lo significat 2 de trabuc,  qui vien de "travar" qu'ei un gasconisme desconeishut en occitan.  Qu'arretrobam aqueste significat dab los mots catalans entrebanc e entrebancar, çò qui'nse suggereish lo mot gascon "entrabucar" d'autes còps e podèva significar empachar, travar ("en-trabuc-ar"). L'ipotèsi etimologica, largament admetuda, de W. von Waltburg entà trabucar  e trébucher que supausa com a etimon lo mot d'origina francica "buc": ventre (e, per extension, tronc deu còs en francés, recipient en catalan), lo mot que s'explicaré com  tra (deu latin trans) + buc + ar , alavetz trabuc que seré lo derivat post-verbau de trabucar. Totun lo significat 2 deu mot gascon "trabuc"que'nse poderé miar tà'n revisitar l'etimologia en supausar unhaute etimon: lo de "travar", qu'ei a díser lo latin "trab(i)s" qui significa "piterau", "trau". Deu vèrbe "travar" que derivaré "trabuc" per afixacion (afix -ucu cf. "caduc"  de cado, "horuc" de foro, "pesuc" de peso, "arruca" deu latin eruca,  oruca, de oro- etc). Dongas, trabuc que derivaré de "travar" en significant: "qui trava" " e, per extension, "qui hè capvirar", "qui hè trabucar."

"Haut! Janòt, qu'ei òra de's deishudar!"
Deixondar. Mot deu catalan orientau, que non de l'occidentau, ved. Alcover-Moll. En gasc. : deishudar (var. deishidar, desshudar e desshidar) (sinonime de desvelhar) Lo catalan orientau qu'a autanplan deixondir (normat.) e desxondir (balear), id.Deixondir qu'ei la fòrma mei espandida, totun unicament en catalan orientau, que non occidentau; en particular, lo mot n'ei pas valencian segon Alcover-Moll. La prumèra atestacion de deixondar que remonta tau sègle 14, mentre que deixondir n'i ei pas atestat  abans lo sègle 19.  La fòrma en -ar que's tròba especificament en catalan de Conflent, Empordan, Ripolhés e Vic (segon Alcover-Moll) , regions pirenencas e deu pèmont pirenenc istoricament de hòrta immigracion gascona e dont los parlars e son relativament arrics de gasconismes. B'ei probable que lo mot gascon "deixudar"  (deu latin de-excitare) e sia a l'origina deu mot catalan deixondar, com lo mot gascon "entrebucar" ("en -trabuc-ar") ei a l'origina deu catalan entrebancar e lo mot gascon truna (lat. tribuna) a l'origina deu catalan trona (ved. aquiu). En aquestes tres cas, la deformacion deu mot en catalan que sembla estar ua adaptacion ligada au problèma fonetic pausat per la prononciacion de la u /y/ gascona  en catalan.  Deixondir, d'atestacion hòrt mei tardiva que derivaré de deixondar.

dilluns, 1 de febrer de 2016

Barroer: un gasconisme en catalan (de "barruèr"): significacion e ipotèsi etimologica arrevesitada (de "garra").

Lo barruèr (Geròni Bosch, ca 1500)
Barroer. Mot atestat a partir deu sègle 17, sonque deu catalan pirenenc e orientau continentau, ni balear, ni valencian  segon Alcover-Moll.   Qu'ei un gasconisme probable, gasc. "barruèr", lhèu mei correctament grafiat barroèr. En catalan, lo mot barroer que significa "qui tribalha malament", "pòc apert entau tribalh", "pòc atinoat", "pòc abille", "pòc fin, gròs". Lo mot que s'aplica a la gent com au resultat (mau tribalhat, grós, mau estructurat, guèrle).  En gascon, lo mot "barruèr" (o "barroèr") que significa vagamond, corredís (cat. vagabund)   (Palay). En Gasconha centrau barruèr que i significa "bòrni" mentre en gascon de Lavedan, que i trobam "barruèc"qui i significa: impar, de tròp (Palay). Antigament, "barruer" que designava ua persona originària de Berric (deu francés barruier, id.). Lo mot dab aquesta significacion qu'ei probablament a l'origina deu nom gascon de persona Barrué. Totun, la deriva semantica non s'explica pas aisidament a partir deu gentilici. Unha auta ipotèsi  que'm sembla mei versemblanta. Aquiu que l'avetz. En gascon baionés, lo mot "garruèir"  que  i significa garret, guèrle (cat. garrell, camatort, coix, mal estructurat), mentre un "garrús" qu'ei un vagamond, un traucabaralha (cat. vagabund, malfactor).  En gascon de Bordèu, "garús" que i significa garret, guèrle.  Lo mot "barruèr" deu gascon modèrne, manlhevat peu catalan,  que'm sembla estar de fèit un simple variant fonetic de "*garruèr". L'etimon que n'ei "garra" (part inferiora de la cama, deu celt. garra, id., cat. garra, id.) via un substantiu derivat, probablament "garron" o "*garrun" (?)  dont "garrús" e seré ua fòrma haut o baish sinonima.  D'aquiu, en gascon baionés, lo doblon sinonime "garrualha" (de *garrun o mei probablament garron) e "garrusalha" (de garrús), qui designa un ensemble de vagamonds, de traucabaralhas. De *garrun, o mei probablament garron, que deriva *garruèr (var.  garruèir) (qu'ei a díser: qui ei 1- garret, guèrle e, per extension, impar, bòrni, mau estructurat  2- qui camina: vagamond, traucabaralha.  De *garruèr que deriva barruèr (id.), mot prestat entau catalan qui n'i a derivat lo significat.

Que'm permeteratz aquesta petita diversion:  lo catalan qu'a lo mot "garroner", de garró, fòrma afixada de garra ( com garron en gascon). Un deus significats de garroner qu'ei "brut (N.B. JdP. de virar en: cascant, lord), manca de condícia en la persona o en el vestit", atestat sonque a Tortosa segon Alcover-Moll.  De manèira generau,  garroner en catalan qu'ei un gent qui pòrta "garrons", qu'ei a díser garramachas (un vestit: cat. mitges, escalfadors, fr. jambières). Los diccionaris de catalan normatiu  que vòlen absoludament relacionar aqueste significat de "cascant, lord" dab lo de "garramacha" qu'a lo mot garró en catalan. Totun la definicion deu mot tortosin (lord, cascant, mau vestit) qui'n balha l'Alcover-Moll n'aludeish pas briga a un ahar de garramachas. Que s'aparenta hòrt mei au significat deu mot gascon garruèr, barruèr vagamond,  cf. la definicion de garrouey (garroèir)  (probable lo medish mot) segon Lespy: mauvaise odeur  qui vient des vêtements malpropres, sales, portés depuis trop longtemps. Lo significat de cascant, lord, mau vestit de garroner qu'ei un gasconisme probable.

dijous, 28 de gener de 2016

Llagasta: un gasconisme en catalan (de "lagast"). O quin passar deu criquet tau lagast.

Lagast de l'aulha
Llagasta gasc. lagast  (o lagasta en Coserans, cf. J.P Laurent, le dialecte de Massat), id. (etimol.:   basco lakasta: criquet, deu latin locusta, id.). Lo mot catalan que i a la significacion deu mot gascon "lagast",  que non la deu mot basco "lakasta" qui significa plan "criquet" (cat. llagosta, cf  gasc. "lagosta"), com lo quiti mot latin "locusta" . D'aqueste darrèr mot latin que derivan lo mot basco lakasta, los gascons "lagast / lagasta", "lagosta",  e los catalans llagasta, llagast (en la Catalunya deu Nòrd)  e llagosta. Atestat pas sonque recentament en catalan (sègle 19 enlà),  lo mot llagasta que i ei hòrt probablament un gasconisme d'origina pastorau.  La deriva semantica qu'observam dab lo mot gascon "lagast" (var. "lagasta") per rapòrt au mot latin que i degó estar provocat  per confusion deu mot romanic dab l'etimon aquitan e/o basco "laka" qui evoca quauquarren (planta o animau) qui s'arrapa.
Gabar 

En basco,  lo mot  "kapar" que designa lo lagast de l'aulha (Ixodes ricinus). Lo mot que designa autanplan ua planta de tipe sega, arromèc, ua planta espinosa.  Qu'arretrobam ua dobla significacion semblanta entau mot gascon "gabar" (prononciat dab la r finau sensibla: gabarr) (de l'aquitan kapar) qui i sap designar au còp l'arromèc e  un ectoparasit ovin assimilat au pedolh (Melophagus ovinus). En catalan, la "gavarra" var. "gavarrera " e "gavarna" (de l'aquitan kapar) que sap designar plantas espinosas, en particular l'arrosèr sauvatge Rosa canina. Que designa tanben un lòc on i creishen aquestas plantas, d'aquiu lo nom catalan Gavarra, au còp nom de lòc e de persona. Autanplan en gasc.: lo gavardèr o gabardèr o galarbada que designa l'arrosèr sauvatge com lo lòc on i creishen aquestes arrosèrs, mentre lo mot "gavarra" que i designa meilèu un aute arromèc absent de la flora indigèna deus país catalans e qui trobam en Gasconha, Aran inclús: Ulex europaeus. Tostemps en catalan, la "paparra" (ua varianta probabla de  kapar, caparra que i ei tanben coneishut, totun dialectau ved aquiu ),  que designa  lo lagast en generau.




Lagast de mar
Arapa
 En basco, "laka" qu'ei un sinonime de "kapar" (la planta espinosa, l'arromèc). Qu'ei probable aqueste mot "laka" (possiblament "qui s'arrapa": sega, arromèc) qu'ei a l'origina deu cambi semantic qu'observam dab lo mot gascon "lagast" per rapòrt au mot basco lacasta.  Per la còsta gascona, lo lagar (/lagà/) o lagast (de mar) que designa un octopòde (cat. polppop). Que i tornam trobar aqueste etimon aquitan:  "laka" en basco o "laga" en gascon. Qu'evoca quauquarren (planta o animau) qui's gaha, qui s'arrapa com l'arromèc dab las espinas, lo lagast dab lo ròstre, lo lagast de mar dab los arrapaders (tentacules). Que'm pensi lo mot basco lapa, qui designa l'arapa, mollusca gasteropòde marin qui s'arrapa a l'arròca (cat. barretet ), que deu representar ua varianta de laka. En tot cas, lo mot generau entà diser lagast (l'ectoparasit) en basco qu'ei lapazorri, qu'ei a díser literaument  "arapa pedolh" (lapa : arapa; zorri: pedolh, que compreni: pedolh qui s'arrapa).  En gascon, tot parièr:  lo mot "labàs" qu'ei un sinonime deu mot "lagast" (l'ectoparasit), dont e poiré representar de fèit ua simpla varianta, com en basco lapa versus laka.

En resumir, lo mot catalan  llagasta (var. llagast) que deriva deu mot gascon "lagast" (var. lagasta). Los mots gascons lagast e lagasta que remontan tau mot lakasta qui significa criquet en basco, deu latin locusta (id.). Lo cambi de significat en gascon que vieneré d'ua confusion de "lakasta" dab  l'etimon aquitan o vascon deu mot "laka" (arromèc) qui significaré "qui s'arrapa".

N.B. Los diccionaris catalans que refusan de har remontar lo mot llagasta tau mot latin locusta pr'amor deu problèma de deriva semantica (lagast versus lagosta o criquet). Totun que hèn remontar llagasta  tau mot lakasta deu basco. Que s'oblidan sonque de precisar qu'en basco, lakasta que i significa plan "criquet", que non "lagast", o sia lo mot basco lakasta que deriva plan deu mot latin locusta. Lo mot pròpiament indigèn en basco qu'ei kilkir, sinonime de lakasta (gasc. : criquet).

Totas las fòtos que son de la wikipedia.

dilluns, 18 de gener de 2016

Petit lexic de gasconismes en catalan.

Aqueste lexiquet de gasconismes e manlhèus gascons en catalan que serà regularament completat.

Aboquir. Gasc. Aboquir, id.  Mot non admetut en diccionaris normatius de catalan, qu'a las medishas significacions qu'en gascon: har cobrir la craba peu boc e cobrir la craba (lo boc). Qu'ei emplegat en divèrs lòcs: Pla d'Urgell, Bergedà, Mallorca e la Catalonha deu Nòrd. Lo mot qu'ei autanplan occitan.

Acossar. Gasc. Acorsar, id. Mot non admetut en diccionaris normatius de catalan, qu'a las medishas significacions qu'en gascon: perseguir obstinadament  (ua persona o un animau), har córrer (un animau) (cf. D.C.V.B) . Lo mot qu'ei panoccitan. En gascon, acorsar que's pronóncia plan acossar, notat acoussà per Palay.

Adret. Que seré un gasconisme o occitanisme possible - se non un simple arcaïsme- la significacion d'abille qu'a dialectaument lo mot adret en catalan. En catalan normatiu, adret que significa "shens defecte fisic" e non adret.

Afustar.  En occitan com en gascon, lo mot que i pòt significar har agut, agusar (fr. affûter).  Especificament en gascon, que  i significa tanben har véder, muishar. Afustà's: hà's véder, muishà's. o au contra: hicà's a l'argüeit (fr. être a l'affût) (ved. Palay).
Que trobam lo vèrbe hens un coplet deu "col·loqui de dos pastors" (notat acerà "afustaig" de prononciar  aquiu (en graf. franc.) afoustatch,  u que i arrepresenta "ou" (ju e non jo), la u gascona estant notada v(vn, vna) e la  o de sol e nos que's pronóncia com en catalan o en espanhòu.

Aquens ala mieja nit
veri vna claredaig
ju penseri era surtit
le sol per tut le serraig.
vn Angeu ses afustaig
deues nos ab bel coratge

O sia en gascon peirotonenc:

Aquiu a mieja nueit
Que vedoi ua claror
Que'm pensèi qu' èra sortit
lo só per tot lo serrat
Un anjo que's ns'ei afustat
de cap dab bèth coratge

Lo mot que i a plan lo significat gascon d'amuishà's, hà's véder.
En catalan qu'arretrobam lo noste mot afustar en un manuscrit de 1359 :
E com lo cardenal lo'n afustaua e ell veé que sa falsia era descuberta
Lo DCBV que balha com a definicion deu mot:   fustigar, recriminar, probablament enganat per la faussa semblança enter afustar e fustigar. Aqueste gasconisme que sembla isolat e extint en catalan.

Agasalla o gasalla. Gascon gasalha, gasalhada, id.. En catalan, lo mot qu'ei emplegat sonque en parlars de Conflent e de  Cerdanha segon lo DCBV.  ved. gasalla.

Alavets.  Gasc. Alavetz, id. Segon lo DCBValavets qu'ei emplegat a Perpinhan per "aleshores" (gasc. alavetz). Qu'ei un gasconisme clar. Totun, lo mot non figura pas ni hens lo diccionari de rosselhonés de Verdaguer, ni hens lo de Botet-Camps. Que supausi aqueste alavets perpinhanés que degó estar un gasconisme pròpi de Juli Carsalade du Pont, l'avesque de Perpinhan, hilh de Cimòrra (Astarac) e locutor naturau de gascon segon çò que n'escrigó lo quiti Antoni M. Alcover. L'avesque gascon de Perpinhan qu'èra vadut catalanofòne per conviccion e militantisme. Qu'estó lo corresponent a Perpinhan d' Alcover.

Aloja, aluges (e paitida). L'expression catalana " tenir les aluges" que significa "aver los dits amorres, los dits baubes" (per l'efèit deu hred).  Aqueste idiomatisme que's tròba hòrt isolat, exclusivament en catalan de Conflent.  Alavetz, la question d'un gasconisme que s'i pausa aquiu. De fèit, lo mot aluges que poderé  derivar du mot gascon "hloish" (var. "esloish", "ehloish") qui ei la fòrma gascona deu latin fluxu, o sia "fluix" en catalan, "flojo" en espanhòu .  En gascon, las mans tròp hredas que son ehloishas ( qui's poderé autanplan transcríver en gràfia catalana: "eluixes" com "aluixes" car, en catalan orientau, "e" e "a" atònas e's pronóncian exactament parièr) pr'amor que son flacas, non pòden gahar  causas plan com cau. Aver las mans ehloishas -> aver-las ehloishas >en cat. tenir-les "aluges" >"tenir les aluges".

B'ei probable que lo mot sud-catalan aloja,  qui significaré hada,  e sia lo medish mot que lo mot aluges de l'idiomatisme conflentin. La relacion conceptuau qu'arreliga lo mot nòrd-catalan  aluges au hred qu'a de hà'nse  circonspèctes quant  a la significacion de "hada" qu'auré lo mot aloja au sud. Còps que i a, la significacion de hada que lo monde e balhan tà un mot particular n'ei pas fondada etimologicament. Que pòt estar basada sus ua interpretacion populara d'un toponime non comprenut. Qu'ei lo cas, per exemple, deu mot catalan "paitida", qui significa "hada" en catalan normatiu. Aqueste mot qu'ei  tirat d'un toponime: "Font de les Paitides" a Viladrau (Osona). Qu'ei hòrt versemblant aquesta hont de "les paitides" qu'èra d'autescòps dita mei exactament de "les partides", compréner: de las partenças, qu'ei a díser un lòc d'aplec per començar lo montanhatge. Los gascons que s'i devèn aplegar los tropèths tà la beuta,  abans de pujar entà las estivas. La significacion deu nom deu lòc que s'ei perduda, aquestas "partides"que son vadudas "paitides", probablament per  coupa d'ua fauta grafica de part d'un foncionari pas tròp catalanofòne. Entà la gent,  las "paitides" enigmaticas d'aquesta hont qu'avèvan d'està'n fataument las hadas; sequenon, qué d'aute imaginar? Aquesta "paitida" hatilhèra, qu'ei lo poèta olotin Guerau de Liost (1878-1933) qui's l'imaginè. Qu'estó eth, l'autor d'aquesta innovacion semantica. Que's pòt aisidament imaginar un cas semblant dab ua "font de les aloges" (compréner;  hont d'aiga hòrt hreda, que balha "aloges" quan s'i hican las mans en l'aiga). L'existéncia d'un tau toponime qu'auré d'estar investigada. Unhauta explicacion que hè derivar aloja d' "alòi"  qui ei sinonime de "ninòi" (landesisme). Alòia, alòja (= nècia) > aloja  (= pucèla) - > aloja (gojata, damisèla d'aiga).

Anoll, anolla. Gasc. anolh, anolha, id. En catalan, lo mot, enqüèra qu'adoptat per la varietat normativa deu Principat,  qu'ei de localizacion restrenhuda a l'extrème nòrd deu domeni, tant en orientau com en occidentau, sgon lo D.C.B.V.  La restriccion territoriau septentrionau d'aqueste mot com la sua morfologia (anoll, deu latin annuculus, e non pas *anyoll) que'n hèn un hèra bon candidat com a  gasconisme. En gascon, que designa un joen bovin mascle (anolh) o fumèla (anolha) d'un an (cf. Palay). Lo mot que figura hens los diccionaris Verdaguer et Botet-Camps de catalan septentrionau dab l'accepcion gascona deu mot. Lo G.D.L.C qu'admet lo mot anoll, la definicion deu quau apareish mei larga: que pòt designar un vetèth (cat. vedell) com un crabòt (cat. cabrit). Lo mot qu'ei absent deu  diccionari de Mistral, per contra qu'ei inclús en diccionari occitan d'Ubaud (anolh dab ua n soleta, dongas un gasconisme probable en lengadocian tanben), totun dab ua definicion especifica un shinhalon distinta (anhèth d'un an, en plaça de bovin). De notar que pas sonque Alcòi coneish autanplan lo mot anyesca, version catalana (o adaptacion catalanizada) deu mot gascon anesca. Ved anyesca.

Anyesca. En valencian d'Alcòi, lo mot que designa ua cabròta qui a hèit  un an  (DCBV),  mentre en biarnés lo mot "anesca" que designa ua aulha qui a hèit un an. La fòrma deu mot respectivament en catalan e en gascon que hè pensar a ua evolucion plan regulara d'un mot baish-latin ipotetic "*annisca" (ved. Rohlfs). Totun, l'abséncia notadera de traça de mot  derivat d'aqueste ipotetic "*annisca" en domeni occitanoroman, en dehòra de l'airau biarnés e d'Alcòi en País Valencià, non pleiteja pas briga en favor d'aquera ipotèsi romanica. Au contra, anyesca que poderé plan estar un manlhèu biarnés locau  en parlar d'Alcòi.  E lo mot biarnés non remonta pas necessàriament tà un etimon latin, que's poderé meilèu tractar d'un prèst basco, concretament lo mot "neska"  qui significa gojata e qui trobam dejà present en inscripcions lapidàrias aquitanas de l'epòca antiga.  En biarnés, nèsca  (de nèci x nesca) que significa  gojata com neska en basco e nèsci / nèsca qu'ei ua varianta de nèci, nècia en biarnés  (Palay). Lo mot anesca que poderé en realitat derivar d'aqueste mot nesca (la nesca - > l'anesca) per confusion etimologica e semantica dab lo mot anolha (deu latin annuncula, ved. anoll, anolla). O sia qu'anyesca seré ua continuacion gascocatalana de l'evolucion romanica deu mot basco neska començada en biarnés (la nesca - > l'anesca - > l'anyesca, per atraccion de any (an), anyal (anuau) etc..

Aper. Gasc. apèr, id.  Lo mot qu'ei desconeishut au còp en lengadocian com en catalan generau (totun admetut recentament en catalan normatiu), lhevat lo catalan septentrionau (autanplan dit rosselhonés). "Aper" qu'ei un gasconisme mei que probable en rosselhonés.  En gascon, segon Palay, lo mot apèr, prononciat apè,  que designa especificament l'araire mentre la fòrma plurau deu mot (apèrs) que designa  l'ensemble deus utís deu laurador. Lo mot apero qu'a tanben aquesta darrèra significacion en castelhan. N'i a qui hèn servir en gascon lo mot "apèr"  per designar un utís quin que sia (un "apèr informatic", per exemple). En rosselhonés, lo mot aper (prononciat enter apé e apè,  lo rosselhonés non sap pas diferenciar foneticament é e è) que designa especificament l'araire, aperat "arada" en catalan normatiu. Un dit  rosselhonés qu'aconselha: "Cal pas mai posar l'aper davant dels bous" , qu'ei a diser "non cau pas jamei cantar vrèspas abans maitias" (Dic. Ros., P.Verdaguer). Tostemps en gasconisme de registre païsan (pagès), véd. "arré"

Aquest. cf. gasc. aqueth. Lo mot catalan non deu pas arren au  son parion gascon, de segur, lhevada, dilhèu, la pronóncia. Lo mot que's pronóncia shens "s", aquet, sonque davant consonanta en catalan normatiu (aquest mont = /aquet mont/), totun dialectaument e locaument que's pòt har en totas las posicions: aquest arbre (norm.) o aquet  arbre (dial.); aquesta dona (norm. ) o aqueta dona (dial.). Ved. lo DCBV. Possiblament ua simpla coincidéncia shens relacion dab lo mot gascon "aqueth",  totun ua influencia fonetica gasconejaira  n'ei pas descartadera (ved. Déu n'hi do). L'antiga pronóncia deu mot dab la s sensibla qu'ei enqüèra plan viva locaument, que pòt coexistir locaument dab la navèra shens "s".

Arlot e al.lot. Lo mot gascon arlot que s'a guardat en catalan de Catalonha lo significat d'òmi aule, d'òmi de mala vita (arcaïc e pòc emplegat, en realitat) o que i significa mei simplament òmi ,  mentre qu'en balear lo mot -grafiat al·lot -(segon la pronóncia locau deu mot qui ei tanben la en gascon landés)- qu'a perdut tota connotacion despreciativa, que i vòu díser gojat ved. noi. Dongas, de gasconisme lo mot qu'ei vadut en las Islas Balearas un balearisme semantic. Lo mot gascon arlòt  que deriva, per afixacion, d' arla, l'insècte guastador deus teishuts (cat. arna). Dongas, que comparteish l'etimologia e la significacion deu mot  occitan  arna (*arlana= cuca de lan, lo mot (h)ar que significa vèrmi, cuca en basco. En gascon, la n intervocalica que's pèrd de manèira regulara: arlana > arla, mentre qu'en occitan 'arlana> arna). La fòrma occitana arna, autanplan catalana, qu'ei tanben locaument emplegada en gascon, qu'ei  un occitanisme probablament espandit gracias au comèrci deus teishuts lengadocians, hòrt presats a l'atge mejan. Qu'èi consacrat un article tau mot arla e a la soa familha.

Arré!  Exclamacion per har recular o arrevirar lo bestiar, dialectau en catalan (rosselhonés). En catalan normatiu: endarrere! enrere! En gascon: arrèr! (prononciat arrè!) (Palay). Aquesta exclamacion mandaira, comuna au gascon e au rosselhonés,  que vien deu mot gascon arrèr, sinonime de darrèr.   Qu'ei un gasconisme, shens nada traça de dobte, en catalan. Que cau precisar lo rosselhonès non sap har nada distincion fonetica enter é e è, aquesta particularitat qu'ei un deus trèits diferenciadors qui caracterizan lo catalan septentrionau (cf. apèr).

Arronsar. Qu'èi ahijut aqueste vèrbe a la lista pr'amor lo gascon e lo catalan que'u comparteishen mentre qu'ei absent en occitan, lhevats los parlars de la zòna pròishe . Non soi pas briga convençut que sia un gasconisme en catalan, ni un catalanisme en gascon, totun, non poish ne voi pas totaument descartar l'ipotèsi d'un gasconisme.

En gascon que i coabiteishen "arronsar" e "arroncilhar", qui jo supausi que comparteishen la medisha etimologia d'ua quauque faiçon, que s'agiré deu mot francic *hrunkja qui significa arruga. Arronsar que seré - a l'origina- l'exacte equivalent etimologic e semantic deu mot deu francés mejan "froncier"  "froncir" (possiblament un manlhèu en gascon, totun pas necessàriament) (uei lo dia "froncer", en francés, notatz que  la f deu mot francés n'ei pas etimologica, çò qui permet de traçar lo gallicisme viatjaire. Lo gallicisme "froncir"  qu'ei estat manlhevat per l'occitan, lo catalan e l'espanhòu. Alternativament, lo mot francés froncer que poiré venir per ipercorreccion  deu gascon arronsar,  arroncilhar via lo mot lengadocian froncir, çò qui poiré explicar la preséncia d'aquesta iniciau f non etimologica aquiu. Lo gascon que s'a emplegat autanplan lo medish mot arronsar -o mei exactament  un omonime- com fòrma expressiva de ahonsar (a + fons + ar) - dab nuança mei violenta suggerida per l'addicion de la prumèra sillaba arr. "Arronsar" (= arhonsar) en gascon qu'a lo doble sens deu mot francés geter: gitar (= ahonsar, ahonar ) quauquarren, per exemple  ua pèira etc, de fèit dab violéncia e "geter" (descartar, abandonar quauquarren, en particular entà la pobèla). E per evitar la confusion encausada peu doblon omonime, que se n'a creat ua forma derivada: arroncilhar qui s'a conservat lo significat originau deu germanisme arronsar (totun lo substantiu arroncilh que pòt aver l'un o l'aute  tipe de significacion segon los lòcs, la confusion qu'èra inevitabla ved. Palay). De notar la varianta froncilhar qui poderé suggerir un gallicisme via l'occitan froncir, o que serà simplament ua ipercorreccion influenciada peus mots occitan e francés froncir /froncir, froncier e froncer. O sia que i auré dus etimons concernits en gascon: lo deu mot  francic *hrunkja (*arronsar e arroncilhar cf. francés froncer) e ua romanica (arhonsar, de ahonsar cf. francés foncer, enfoncer).

Qu'ei possible que lo mot catalan arronsar, enqüèra que de significacion totaument distinta (ved. lo DCBV  e los diccionaris de catalan normatiu), e sia exactament lo medish mot qu'en gascon.  Lo sens generau deu vèrbe catalan (atestat ja au sègle 13) qu'ei "disminuir per contracció", çò qui aniré plan dab l'etimon germanic com dab l'etimon romanic. Jo que jògui per la francica (la romanica qu'implicaré un gasconisme segur en catalan, la francica non, enqüèra que non l'excludesca pas totaument, estosse lo mot arronsar en realitat ua adaptacion gascona deu mot francés froncer. Pòc probable, totun. La fòrma francesa anciana mei espandida qu'èra en -ir: froncir o en ier: froncier, e lo mot catalan arronsar qu'ei ancian (sègle 13). Per explicar lo mot catalan, Coromines qu'imaginé ua etimologia araba hòrt dobtosa, a partir deu substantiu "ar rams" qui significaré literaument "la grimaça". Non trobam nada traça d'aqueste "ar rams" com a substantiu en catalan e la relacion semantica dab arronsar qu'ei pòc evidenta e, de fèit, pòc credibla. Lo vèrbe en valencian que s'escriu (pr'amor que's ditz atau)  "arrunsar" (dab u = /u/ ) , çò qui va plan dab l'ipotèsi de l'etimologia francica, totun pas tant dab l'etimologia araba ar-rams.  En catalan, l'expression "arronsar les celles" qu'ei l'exacte equivalent de la francesa  "froncer les sourcils", en gascon: arroncilhar o arhoncilhar, var. froncilhar.

Ataurir, var. atorir. Mot deu catalan septentrionau, non admetut en catalan normatiu. Que significa cobrir la vaca (en parlant deu taur) (cf. Dic. N-catalan, Botet-Camps)  Gasc. taurir, var.  tarir, torir , id. (Palay). Lo mot qu'ei absent deus diccionaris occitans de Mistral e d'Ubaud. O sia que lo gasconisme aquiu qu'ei probable.

Auella etc (dial. per ovella). Fòrmas gasconas deu mot latin ovĭcula que resultan tipicament de la diftongason en "au"  de la o pretonica , auelha, aulha, avelha. En catalan, qu'ei ovella, prononciat  (segon lo DCBV): uβéʎə (Ross., Conflent, Crespià, St. Feliu de P., Collsacabra, Barc.); uβέʎɛ (Bagà); oβéʎa (Calasseit, Morella, Llucena, Val., Alzira); oβéʎɛ (Gandesa); ovéʎɛ (Sueca); ovéʎa (Benilloba, Sanet, Elx); uβéјə (Ripoll, Gòsol, Penedès); uvéʎa (Alguer).

Totun, que i trobam dialectaument fòrmas pròishe o identicas a las gasconas dab la o pretonica diftongada: əwέʎɛ (Pobla de L., Rupit, Olot, Torelló); əwβέʎɛ (Puigcerdà, Rupit); awβéʎɔ (Serradell); əwβέʎə (Berga, St. Llorenç de Mo., Cardona, Solsona, Igualada); awβéʎɛ (Sort, Tremp, Organyà, Oliana, Ponts, Balaguer, Fraga, Ll., Urgell); awβéʎa (Pont de S., Bonansa, Senterada, Pobla de S., Tamarit de la L., Bassella, Riba-roja, Tortosa); awβέʎɛ (Falset); awéʎɛ (Vinaròs, Alcoi); awéʎa (Ador); əwvə́јə (Mall., Eiv.)

En catalan nòrd-occidentau, las fòrmas dab o diftongada que i pòden estar consideradas com a normaus, pr'amor en aquestes parlars la o iniciau pretonica que vad regularament "au" (haunor, auliva etc per honor, oliva) en continuitat dab lo fèit gascon.  Per contra,  quan las encontram en regions qui los parlars non i diftongan pas la o iniciau pretònica, un gasconisme d'origina pastorau que i pòt estar suspectat. Qu'ei lo cas, per exemple, en Olot (Garrotxa).

Babarilles. Aquiu que'ns trobam de cara a un cas interessant, pr'amor lo mot qu'existeish au còp en catalan e en occitan, totun dab significacions  hòrt diferentas en las duas lengas.
En catalan, lo mot qu'ei un sinonime dialectau (nòrd-catalan, non admetut en dic. normatius) de pampallugues (Dic. Ross. e Dic. Nord-cat.), o sia, segon la definicion de DCVB: "Lluïssors i ombres intermitents que pertorben la visió, com ocorre quan es tanquen i obren repetidament els ulls, quan passen ràpidament objectes opacs davant la vista, etc.; cast. sombrajos, centelleo, parpadeo. Amb una obscenitat de bots y pampallugues, Carner Sonets 48. Els ulls me feien pampallugues, Ruyra Pinya, ii, 104. " 
En occitan, per contra,  una bavarilha que designa un pos de bava, de saliva. Lo mot n'i ei pas isolat, que l'acompanhan bavarilhar (gasc. bavassar), bavarilhejarbavarilhós  etc.
Lo mot qu'ei tanben gascon (grafiat babarilhe per Palay): pos de bava, de saliva. Notatz lo mot en gascon que i ei  pro isolat, que i mancan los companhs occitans. Per tant, que s'i tracta hòrt probablament d'un prèst occitan. B'ei probable que sia tanben lo cas en catalan septentrionau, lo cambi semantic s'explicant per confusion dab un sinonime de pampallugues com  bambarolles, mot atestat en catalan malhorquin segon Pere Verdaguer  (dic. ross.).  De fèit, en nòrd-catalan, la fòrma babarilles que i coexisteish dab la varianta babarulles, quasi omonime de bambarolles.


Babau:  Lo gascon, l'occitan e lo catalan que comparteishen aqueste mot. Lo mot n'ei pas atestat en catalan abans lo sègle 14. La significacion qu'a lo mot en catalan qu'ei "nèci", ""persona nècia, com babau en francés ancian. N'ei pas briga la significacion qu'a lo mot en gascon. En gascon, lo mot que designa un personatge mitic, fantastic, orrific, broish, animau imaginari o monstre hèra lèd, e que sap designar animaus espantós reaus tanben (ved. Lespy e Palay). La prumèra significacion qu'ei atestada locaument en catalan (significat dialectau segon lo G.D.L.C.). Dongas, aquiu plan que i poderé estar, lo gasconisme. Lo babau gascon que'm sembla derivar, mitologicament se non etimologicament, d'un personatge de la mitologia vascona, lo "Gaueko". Tà mei de comentaris, clicatz acitau.

Babeca : Que designa lo gahús blanc (Tyto alba) en catalan. Lo mot qui ei gascon, non figura pas hens lo diccionari occitan de Mistral.  En Lavedan, la babèca que designa la cavèca. Lo mot qu'ei passat tà l'aragonés (babieca).  En gascon, la babèca qu'ei tanben ua mala broisha (cat.: bruixa). Lo mot babèca que vien  de "gavèca" (l'ausèth, la cavèca) crosat dab lo mot babau qui sap designar 1-  un broish espantós de la mitologia gascona e 2- animaus negres e lucifugues com la blata o nocturns e espantós com la cavèca (cf. en francés: effraie) qui ei aperada locaument  babèr /babè/ en las Lanas (babèr  que i designa tanben lo babau). Lo mot cavèca o gavèca, qu'ei celtic d'origina: kauekka, derivat de kàua cf. kàuos lit. (ausèth) cridassèr.  Lo catalan qu'a òliba (antig e dial. òbila, mot wisigotic). Que i trobam tanben lo mot xibeca, un aute gasconisme (de chavèca, fòrma deu mot cabèca en las Lanas e en Bigòrra, un landesisme probable). Xabeca (= "chavèca") qu'ei tanben  atestat en rosselhonés, a costat de cabeca (Dic. Ros. P. Verdaguer) . La cavèca - com mei generaument los rapinhaires noctures, que simboliza un "nèci" en catalan de Catalonha, mentre qu'ei  "lèd, espantós" en la ment popular gascona. Atau mots com gaús e xot que poden estar emplegats per "nici" (nèci) en catalan, particularment en ditas popularas, mentre lo gascon que ditz despreciativament d'ua persona: quin lèd gahús!  La diferéncia semantica deu mot babau en las duas lengas qu'ei en fasa dab aquesta diferéncia de percepcion. Per léger l'article suus mots gascons babau, babèca , gavèca e babèr e la relacion dab lo Gaueko basco, clicatz acitau.

Badoc. Gasc. e oc. badòc, id. En catalan, lo mot qu'a divèrsas significacions: 1- lo qui bada, 2- nèci, pòc intelligent. 3-Que's ditz de la fruta, especiaument de la miugrana qui's badalha en arbo abans d'estar cuelhuda. 4- Flor deu miugranèr e de divèrsas cucurbitàcias 5- malautia de l'averaèr.
En gascon, las significacions que son hòrt semblantas o identicas a las du mot catalan: 1- lo qui bada, e per extension, un ninet qui comença a voler parlar. 2- fruta vueita, en particular noga, cogorda 3- ua persona shens cervèla, un  nèci ved. tanoca. Lo gascon qu'a autanplan lo mot "badalòc" (vueit, shens valor, badòc; cf. badalhar), mentre l'oc. qu'a badaluc (nèci), aqueste darrèr mot qu'existeish hòrt dialectaument en catalan: badaluc (nèci), en Conflent, a Girona e Eivissa  (Dic. Ross., DCBV).
La prumèra atestacion deu mot badoc en catalan que remonta tau sègle XV (G.D.L.C.). Lo gasconisme (o occitanisme) qu'ei possible, se non probable: lo gascon (e l'occitan) qu'an conservat "badèc" (dab l'afixe despreciatiu -ekku) (qui bada, nèci), d'on deriva hòrt probablament "badòc". Etimologia: de badar.

Bajo (en Conflente bàjol (a Puigcerdàque son substantius masc. emplegats tà nomentar ua malautia especifica deus armugants. En Conflent, que designa lo carbon (cat. carboncle dels remugants) (cf. Dic. Rossell.; Dic. Nòrd-català), a Puigcerdà que designa la meteorizacion (DCBV). Lo mot que rapèra en gascon: lo (a còps la) "bajo" o "bàjou" (bajou e bayou en grafia febusiana ), qui significa infeccion, pudor nauseabonda (Foix). Palay qu'accentua lo mot sus la segona sillaba: bayoù en grafia febusiana: venin, poison, locaument boishòrla, en particulara la devuda a ua hissada verenosa. En País Thòi,  bayoù (s.masc, en grafia febusiana) que designa la meteorizacion deus armugants (Palay, Massoure) . Que supausi bayoù que serà ua varianta mei recenta de bàyou, per confusion dab un aute mot omonime. L'etimologia que me'n demora enigmatica. Lhèu lo latin bājŭlus o bāiŭlus qui significava "lo qui pòrta", "portaire"; e qui s'aplicava en particular au qui portava un mòrt?  En tot cas, lo mot gascon qu'ei absent deu Mistral, com sovent quan s'ageish de taus gasconismes. Los mots catalans dialectaus bajo e bàjol  que provienen hèra probablament deu lexic deus immigrants gascons, com sovent, se non tostemps, quan s'ageish d'un mot deu lexic popular tanhent a la zootecnica.

Barliqui-barloqui. Gasc. barlic-barlòc e barliqui-barlòca, id. En catalan, lo mot que designa un pèc, ua persona pòc intelligenta o qui's compòrta tròp ad aise. En gascon, la locucion qu'evoca lo brut de liquide qui hè un ueu barlòc, un ueu non fecondat, quan ei segotit (Palay).  Qu'ei autanplan un sinonime de "barlòc" emplegat tà designar un pèc, ua persona pòc intelligenta e en particular, ua persona qui parla hèra tà non pas díser arren (Palay). L'occitan qu'a ua expression aparentada: barlica-barlòca, totun la locucion occitana n'ei pas semanticament arreligada ni a l'ueu barlòc ni a pèc. En occitan non gascon,  que significa simplament "en desòrdre" (Mistral). Ved. barloc.

Barloc. Gasc. barlòc, id. Gasconisme especific de Berga (Comarca de Berguedà, P.C., ved. DCBV), non admetut en catalan normatiu qui non coneish pas lo mot. A Berga, lo mot que's ditz d'un ueu non-fecond, un ueu shens poric laguens  (Cat. DCBVOu del qual no surt poll en la llocada) . Qu'ei la significacion prumèra deu mot en gascon: aquét oéu qu'ey barlòc (Palay). En gascon, que s'emplega tanben, per extension, tà diser vueit, curat per la vermialha, vermiós:  ex. "esquilhòt barlòc". (cat. : corcat , ex. nou corcada). E, de manèira figurada, lo gascon que l'emplega com a sinonime de "pèc", "pòc intelligent". Lo catalan deu nòrd qu'a berloc dab aquesta  darrèra significacion cf. berloc e barliqui-barloqui. Segon lo dic. de Mistral, l'occitan non gascon non coneish pas aqueste mot barlòc, lhevats los parlars de l'airau d'influéncia gascona. L'etimologia que n'ei hòrt debatuda, possiblament de l'arpitan bərlǫkə: esquira. 

Barralla. Gasc. Barralha, id. Mot gasconissime, autanplan lengadocian, dialectau en catalan (emplegat sonque en Cerdanha, dab lo significat gascon: clos, palissada (Dic Ros. P. Verdaguer ), non admetut en catalan normatiu. Lo gascon qu'a autanplan barralh, barralhada, barralhadís, barralhatge, barralhaire, barralhèr-a, barralhèra, barralhet, barralhon...

Barrallar. Gasc. Barralhar, id. Hicar baralhas tà barrar un espaci, en Conflent. Ved. barralla.

Barreta, Barretina. De barret. ved. barret.

Barret: Id. gascon berret. Lo mot n'i ei pas atestat en catalan abans lo sègle 14 (G.D.L.C), fin deu sègle 14 en provençau segon lo CNRTL , o sia que l'ipotèsi d'un manlhèu gascon qu'ei possibla en las duas lengas.

Barri: id. gasc. Qu'ei un gasconisme la significacion de barralh entau bestiar qu'a dialectaument lo mot barri en catalan.

Barrica. Gasconisme viatjaire plan sabut.

Barroer. Mot atestat a partir deu sègle 17, sonque deu catalan pirenenc e orientau continentau, ni balear, ni valencian  segon lo DCBV.   Qu'ei un gasconisme hòrt probable, deu gasc. "barruèr" (o meilèu barroèr?), grafiat com a barruè per Palay . En catalan, lo mot que significa "qui tribalha malament", "pòc apert entau tribalh", "pòc atinoat", "pòc abille" "pòc fin, gròs".  Que s'aplica tanben au resultat (mau hèit, gròs,  mau estructurat, guèrle). Lo mot "barruèr" deu gascon contemporanèu, manlhevat peu catalan,  que'm sembla estar de fèit un simple variant fonetic de "garruèr", var. garruèir , atestat en gascon baionés dab lo significat de  garret, guèrle (cat. garrell, camatort, coix,  mal estructurat).  L'etimon que n'ei "garra" (partida inferiora de la cama, deu celt. garra, id.), via probablament lo derivat garron.  Per sabe'n mei de detalhs, que podetz consultar l'article corresponent (clicatz acitau.). Ved. tanben garroner.

Batallades. Les batallades que designan los tres còps de campana qui anóncian lo debut de la missa, en catalan de Conflent. En gascon lo mot "batalhada"  que significa "còp de campana", carrilhon e, per extension, un batahòri (cat. rebombori). Lo mot que deriva de "batalh" (lo de la campana, de l'esquira) (cat. batall). Batalhar en gascon, com batallar en catalan, que sap voler díser "har soar la campana" (cat. fer sonar la campana, llançar les campanes al vol), "campanejar", "carilhoar". Un fabricant de batalhs que's ditz un "batalhon" (Palay). En occitan (non-gascon), batalhar e batalhon qu'an sonque la significacion guerrèra o militara (derivada de "batalha") segon Mistral, com, en francés: bataillerbataillon.

Berloc. Gasc. barlòc, id. Gasconisme especific deu catalan deu nòrd: ximpleeixelebrateixelebrada (Dic. Ross; Dic. Nord-cat), o sia "pèc" com en gascon. Mot non admetut en catalan normatiu, qui a totun barliqui-barloqui dab aquesta significacion (ved. barliqui-barloqui). En dehòra de l'airau culturau gascon, que sembla que lo mot "barlòc" e sia estranh en occitan, mentre "barlòca" que i a la significacion deu francés "breloque" (Dic. Mistral). De la medisha faiçon, lo mot catalan barliqui-barloqui e los mots gascons barlic-barloc e barliqui-barlòca que son sinonimes enter si, mentre lo mot occitan (non-gascon) barlica-barlòca qu'a ua significacion plan distinta (ved. barliqui-barloqui). 


Beure a galet. Deu gascon " béver a galet", plan segur. En gascon, que podem "béver a galet" o "béver de galet", per oposicion a "béver a pòt". Ved. galet.

Boalar. En catalan, boalar qu'ei ua varianta deu dialectalisme bovalar: terrenh barrat, barralh, on s'i dèishan péisher bovins. Antigament, lo mot que designava de manèira mei generau ua devesa, un lòc reservat, d'accés restrenhut  (DCBV), sotmetut a la veda. Qu'arretrobam aquesta dobla significacion especificament en gascon. "Boalar" (grafiat boalà   per Palay) subst. masc.:  terrenh reservat tau pacatge deus bovins, mentre lo vèrbe "boalar" que significa hicar un terrenh en devesa. Lo mot n'ei pas isolat en gascon: lo boalèr qu'ei lo qui vigila lo boalar e la boalèra qu'ei l'esmenda qui calè pagar en cas d'infraccion a la veda. Curiosament, lo mot bovalar  qu'ei admetut en G.D.L.C. com a dialectalisme sinonime deu mot deu catalan normatiu, boveral. Qu'ei probable lo mot catalan boalar, bovalar qu'ei d'origina gascona, com ac suggereish la fòrma shens la v intervocalica qui, soant /w/ en gascon, s'assimila au glide naturau de o tà a. Lo mot qu' ei absent deus diccionaris occitans de Mistral e Ubaud. La prumèra atestacion deu mot en catalan que remonta tau sègle XV.

Borrec. Moton joenin, de mensh de dus ans, en gascon: borrèc, id. (ved. Palay). Lo mot n'ei pas atestat en catalan abans la fin deu sègle 16.  Que vien deu nòrd deu maine lingüistic catalan,  zòna pirenenca e regions pròishe de la montanha (DCBV), çò qui'n hè un manlhèu gascon probable.
Lo gascon coseranés qu'a shens que borrèc, autanplan  borrèga, aulha o moton de mensh de dus ans (JP. Laurent in Dialècte gascon d'Aulús).  Lo mot que deriva de borra, la lana deus joens motons (Palay). Lo mot qu'existeish autanplan en castelhan: "borrego"( debuta deu sègle 14),  un gasconisme medievau probable.

Borrega. Lo mot que designa ua aulha joenina, de un a dus ans, en catalan de Conflent, gasc. borrega id., ved. borrec.

Borreta. En catalan septentrionau, ua borreta qu'ei ua vetèra qui n'a pas enqûèra veterada (cat. vedella que encara no ha parit). Lo mot qu'ei desconeishut deus diccionaris sud-catalans, tant los normatius com lo DCBV. Qu'ei un gasconisme clar. Lo substantiu gascon  borret o borreta que designa ua bèstia joena - anhèth, vedèth etc- qui  a enqüèra la borra.  Com a adjectiu, que significa "nau" (cat. nou), "fresc" , aplicat en particular au vin e mei generaument a las bevendas.  Borret qu'ei tanben un chafre passat com a nom gascon de persona. Qu'a balhat lo nom a un lòc-dit de la Marina Alta (Alacant).

Borromba, var. barromba, barrumba, borrumba.  Sòrta d'esquira gròssa hicada autorn deu còth deu bestiar, qui hè un brut de borromb, gasc. borromba, id.  Lo mot, en gascon, qu'ei sinonime de borromb (cat. bramroncor, borinor). En la montanha, lo mot que designa l'esquira com en catalan, que pòt tanben designar un insècte, l'escarvalh (cat. borinot), qui  borromba (cat. borina) en volant. Lo mot, pro isolat en catalan, qu'apartien per contra a ua familha plan arrepresentada en gascon:  borromb (brut shord, bronitèra, arronèra), borrombar (bronir, bramar, rebombar): lou canoû que bourroumbabe (lo canon que borrombava, exemple de Palay), borrombada (sòrta de brut shord com lo qui hè quaucom en virant, o lo qui hèn insèctes com l'escarvalh en volant) , borrombèr (borrombada), borrombadèra (borrombassa), borrombadís, borrombadge, borrombat, borrombet (persona de petita talha e arrodoneta), borrombit (bombat cat: roncorborinor), borromb-borromb (grafiat bourroùm-bourroùm hens Palay: loc. adv. en hant brut, a pedacoth, subst.:  tarabast, topoto-potom).  En catalan, d'un escolan qui ei lo darrèr d'ua classa, que disen per derision,  que "duu la borromba" (que pòrta la borromba); en gascon, qu'ei "cap de borromba".   La prumèra atestacion deu mot borromba en catalan que remonta tau sègle 17, n'ei pas balear ni valencian. Lo manlhèu gascon qu'ei clar, que deu viéner deu lexic deus pastors gascons. De notar la locucion gascona "borromb-borromb" qu'ei estada conservada en catalan de Ceret (borrom-borrom). En catalan, lo mot gascon borromba que balhè lo mot borrombori, construsit suu modèle deu mot gascon "batahòri" e deu catalan rebombori (atestat ja au sègle XVI), aqueste darrèr probablament construsit a partir deu mot gascon rebomb ved. rebombori.

Cadet.  Deu gascon "capdèth" (latin: capitellum). Gasconisme viatjaire famós. De notar lo mot gascon "capdèth" qu'ei estat adoptat per l' occitan qui'u grafia cabdèt, mentre lo catalan qu'a la fòrma francesa deu gasconisme.

Cajola. Hòrt colloquiau e non admetut en catalan normatiu, gasc. "cajòla". (latin: caveola). Lo mot qu'ei tanben un nom en Gasconha (Cajole) e en Catalonha (Cajola) ( d'origina gascona).  Lo mot, desconeishut en occitan, qu'ei hòrt corrent en gascon, qu'ei tanben basco (kayola, id. un gasconisme en  basco). La cajòla  gascona que's ditz gàbia en catalan.  En gascocatalan, lo mot que designa sia ua cavitat artificiau (significacion desconeishuda en gascon contemporanèu, totun plan confòrma a l'etimologia, un arcaïsme probable conservat en gascocatalan e perdut en gascon), sia la cort deus pòrcs, la sot (cf. gasc. cajolar, de caveolaris, con·honut dab cubiolaris, cujolar, cujalar) (ved. lo DCBV).

Calaix. Aranés, calaish, id. En maine gascon, lo mot qu'ei sonque aranés, que significa "tireta". L'etimologia prepausada per aqueste mot qu'ei lo grèc calathion, derivat de calathos qui designava ua sòrta de tistèth de vimi, en fòrma de liri. Aquesta etimologia qu'ei tecnicament plasenta, totun pòc plausibla per duas rasons. La relacion semantica enter  tistèth de vimi e  tireta n'ei pas guaire evidenta.  E mei que mei, lo manlhèu grèc aquiu qu'ei de mau explicar. Calathos e calathion non son  pas estats productius en romanç.  A maudespieit deu latin calathus (manlhèu grèc), l'etimon que seré ua excepcion en catalan. Per aquestas duas rasons, l'ipotèsi etimologica aquesta non m'agrada pas.
Qu'existeish en parlar catalan de Sort (Palhars-Sobiran) lo mot calàs qui  sembla estar ua varianta de calaix (ved. lo DCBV). Que designa lo lòc on s'i guarda lo blat. Lo ligam semantic qui arreligaré calàs a calathos qu'ei enqüèra mensh evidenta en aqueste cas. Lo mot calàs qu'a la fòrma d'un derivat afixat, un supausat cal. Que s'ageish en realitat mei probablament de cals, deu latin capsus. Lo mot capsus que balhè chas en francés, cas, chascaus, etc en occitan , caus en gascon. De caus lo mot qu'estó faussament "corregit" en cals; las duas fòrmas, l'originau e la "corregida",  que coexisteishen en lengadocian (cf. Mistral, Alibèrt) .
Dongas qu'ei hòrt mei probable calàs que derive deu latin capsus, que non deu grèc calathos. Non sèi pas se lo mot latin capsus s'i ei pogut evoluar de manèira "indigèna" en catalan dinc a caus ipercorregit en cals /cal e afixat dab -às: calàs, n'èi pas nat indici qu'ac indique. Que's poderé tractar meilèu d'un manlhèu,  l'occitan "caus / cals" se non lo gascon "caus",  adaptat en ahur de faussa correccion. Calaix que representaré ua evolucion de calàs. Quant au mot aranés "calaish", qu'ei a l'evidéncia un manlhèu catalan. Per mei d'explics e d'arguments, que podetz léger lo pòst corresponent aquiu.

Caveca. Mot du catalan septentrionau (dit autanplan rosselhonés), non admetut en catalan normatiu, oc e gasc. cavèca, id. Deu celtic *kauekka, derivat de *kawos, kawa (lit.  cridassèr-a, dit d' un ausèth, lo mot que serveish tà la formacion de mots entà nomentar rapinhaires nocturns, possiblament en celtic, en tot cas en galloromanç) per afixacion (despreciatiu ekk, id. fr. chevêche, basco kaheka ). De *kawos que vien lo romanç *càuus d'on derivan còis, guèhus, caús, gaús, gahús etc. D'autes afixes qu'èran tanben emplegat tà designar d'autas espècias de gahús en celtic e gallo-romanç:  augmentatiu -amos vadut-annus (cauannus: fr. chat-huant, gasc. sept.  chavan, breton kawann) e disminutiu etta: kauetta (fr. chouette). Ved. babecacaúsxibeca.

Col·loqui de dos pastors en llengua gascona. Títolh d'ua pèça musicau catalana de la mieitat deu sègle 17, tirada d'un Nadalet (ved. aquiu). Com lo títolh ac indica, las partidas cantadas peus pastors  qu'ac son en gascon. La lenga qu'ei  de basa coseranesa, totun conhida de catalanismes lexicaus e quauques gasconismes prononciats a la catalana qu'arretrobam especificament en DCBV . La grafia qu'ei basada sus la deu catalan, dab quauques adaptacions per representar /y/ de la u gascona (notada per v davant consonanta:  vn, vna, vltratge). Contràriament a la lenga gascona deu nadalet de Càrceres (sègle 16) (ved. Tau garço la durundena), de simili-gascon fantasiós,  la d'aqueste nadalet que sembla perfèitaments autentica. Lo manuscrit que pòrta lo nom d'un cèrt Francesc Frade , possiblament lo nom de l'autor qui èra shens nat dobte gascocatalan e dilhèu monge (frade). Que i tornaram en un pòst veneder.

Coet (Huec d'artifici), probablament deu gascon "cohet": diable, demòni.  En gascon, lo mot que  sembla estar ua adaptacion d'un mot deu francés ancian: coé o coué (deu latin: caudatus) qui designava personatges supausadament  provedits d'ua coa (diable, satiris e quitament…los enemics anglés segon lo diccionari Godefroy de francés ancian). La confusion cohet-huec d'artifici que deu viéner de la tradicion catalana de las danças de cohets (ball de diables) on figurants apelhats de diable i dançan en musica e en har petar huecs d'artifici. Au sègle 15, los qui hasèvan de "cohets" en Catalonha que devèvan estar sautataulèrs gascons, la tasca estant tròp indigna peus catalans de l'epòca.  Los gascons "fahent (de) cohets" en hant petar huecs d'artifici,  los catalans que degón arreligar lo mot cohet a "huec  d'artifici".  Lo mot co(h)et en catalan que remonta tà la mieitat deu sègle 15 segon lo G.D.L.C., aquesta epòca coïncideish dab la de l'introduccion de l'art pirotecnic com supòrt taus  balls de diables segon archius de l'epòca. Per exemple, hens lo libi de comptes de la "confraria del Santissim Sagrament"d' El Vendrell que i son reportats los còsts de musicians e de crompas de prova entà un "ball de diables" en 1460 ved. aquiu. Deu catalan, lo mot qu'estó manlhevat per l'espanhòu (cohete).

Coma , id. en gascon. Qu'ei un gasconisme d'origina pastorau la significacion de "peisheder d'altitud", "estiva",  qu'a lo mot coma (deu mot baish-latin d'origina celtica "cumba") especificament en catalan pirenenc e en Haut Empordan.  Aquesta accepcion qu'ei estada adoptada en catalan normatiu, a costat de la significacion normau deu mot (sòrta de depression geologica circulara).  Ua precision interessanta peus filològues gasconistas: segon lo DCBV, ua caracteristica de la coma com a prada d'altitud qu'ei l'abséncia de precipici. Adara que compreni la rason tàd aquesta deriva semantica deu mot coma en lengatge pastorau gascon: que calè un mot  entà designar l'estiva shens perider, per oposicion a la prada de galihòrça (ved. gallorsa).

Deixondar. En gasc. : deishudar (var. deishidar desshudar e desshidar, mot emplegat en Gasconha occidentau en plaça de "desvelhar", ved. Palay).  Lo catalan qu'a autanplan deixondir (normat.) e desxondir (balear), id.. Lo mot qu'ei unicament deu catalan orientau, n'ei pas deu lexic deu catalan occidentau, en particular n'ei pas valencian.  Deixondir qu'ei la fòrma mei espandida, totun atestada mei tardivament que non pas deixondar dont l'atestacion e remonta tau sègle 14, mentre que deixondir n'i ei pas atestat  abans lo sègle 19.  La fòrma en -ar que's tròba especificament en catalan de Conflent, Empordan, Ripolhés e Vic (cf. DCBV), regions pirenencas e deu pèmont pirenenc istoricament de hòrta immigracion gascona e dont los parlars e son relativament arrics de gasconismes. B'ei probable que lo mot gascon "deixudar"  (deu latin de-excitare) ei a l'origina deu mot catalan deixondar, com los mots gascons "entrebucar"e "truna" e son a l'origina , respectivament, deus mots entrebancar e trona en catalan. En aquestes tres cas, la deformacion deu mot en catalan que sembla ligada au problèma de prononciacion pausat per la u gascona. Deixondir, d'atestacion hòrt mei recenta, que derivaré de deixondar.

Déu n'hi do! Interjeccion tipicament catalana strictu senso, extranha en balear e en valencian. La fòrma gramaticau -arcaizanta- que n'ei corrècta, totun l'expression, qui s'emplega per marcar la suspresa, l'ira, l'admiracion o ua emocion en generau, que manca en realitat de significacion. Literaument, que vòu díser "Diu lo'n  balhe!" Totun, degun non sap pas mei ni de quina causa e's tracta ni a quina persona Diu averé de dar aqueste quauquarren non sabut ni perqué precisament aquesta frasa de Déu n'hi do. Jo que'm pensi aquesta interjeccion catalana qu'ei simplament ua mala interpretacion, gramaticaument corrècta en catalan, totun vueitada deu sens, en realitat un simple calc fonetic adaptat- de l'interjeccion gascona: Diu me dau! En gascon (essenciaument en  Bearn e la màger part de Bigòrra ved. ALGc 1067) , l'expression que deriva de l'arneguet "Diu me damne!"(mei exactament de la fòrma antiga, medievau, d'aqueste arneguet:  Diu me damn!)  e que la remplaça en volent har enténer çò de contrari (mei explicitament dab la version "A Diu me dau!" o enqüèra, dab mei d'emfasi:  "Au gran Diu me dau"! . "Dau" estant la 1era persona de l' ind. present deu vèrbe dar; dau  = balhi; au gran Diu me dau! que s'enten com "au gran Diu me balhi"!) Lo catalan que pòt har, au contra: "Déu n'hi doret!", çò qui n'ajuda pas briga a enclarir la significacion de l'expression, e per rasons de las bonas, pr'amor, de significacion, l'expression catalana non n'a pas nada.  En tot cas, plan mensh d'arriscada que n'èra aquesta expression que non pas lo quite arneguet, de segur, sustot au temps deus Fors de Bearn e de la Senta Inquisicion.

Entrebanc:  gasc. trabuc ved. entrebancar. 

Entrebancar : deu gascon "entrebucar", id. Lo vèrbe entrebancar que significa travar, dravar, endravar. Un entrebanc qu'ei un empach, un puisheu, un trabuc. Aqueste mot entrebancar qu'ei au còp d'atestacion hòrt recenta en catalan (sègle 19 enlà) e d'etimologia mau explicada peus lingüistas, qui n'i an pas sabut detectar lo gasconisme. En gascon,  entrebucar o trebucar o trabucar que significa 1-pèrder l'equilibri, har un faus pas, tustar un obstacle per accident.  (òc, trabucar; francés trébucher, id.).  Lo mot trabuc o trebuc que i significa 1-faus pas, pèrda d'équilibri, tust accidentau d'un obstacle (oc.: trabuc, id.) 2-obstacle, empach, puisheu, accident, çò qui geina (en cat. entrebanc). Lo significat 2 de trabuc qu'ei un gasconisme desconeishut en oc, de "travar". Qu'arretrobam aqueste significat dab entrebanc e entrebancar, çò qui'nse suggereish lo mot gascon entrebucar d'autes còps que podèva significar empachar, travar ("en-trabuc-ar"). La deformacion deu mot gascon en catalan que pareish ligada au problèma fonetic pausat per la u /y/ gascona, qui s'arretròba dab los mots "deishudar" e "truna" vaduts respectivament deixondar e trona en catalan (ved. deixondar).   Lo significat  "qui hè trava, qui hè empach, qui hè capvirar " deu mot gascon trabuc que pòt miar tà arrevesità'n l'ipotèsi etimologica generaument admetuda . Entà aver explics mei detalhats sus la significacion e las varias ipotèsis etimologicas de trabuc e trabucar en catalan e en gascon,  véd. aquiu.

Esbarrejar : Mot especific deu catalan de l'isla baleara Eivissa, sinonime deu catalan generau esbarriar. Gascon: esbarrejar, id.

Esbarriar e esgarriar: Lo vèrbe esbarriar, corrent en catalan, qu'ei tanben la fòrma landesa d' "esbarrejar". Aqueste vèrbe catalan (sègle 14) qu'ei un landesisme possible, eishit deu lexic pastorau. O possiblament un catalanisme especific deu gascon landés, ligat a l'activitat landesa de pastoralisme en Catalonha. Quant a esgarriar (1753), que'm sembla estar ua varianta gascocatalana d'esbarriar, possiblament influenciada peu sinonime gascon "esgarar" (gallicisme).  Aqueths dus mots qu'an la lor origina en lexic arramader,  com esbarrir en gascon (en gascon: ua aulha esbarrida, en catalan: una ovella esgarriada).

Esperracar /esparracar;  gascon: esperrecar , de perrèc, ved. perrac. Gasconisme segur, pr'amor de la morfologia deu mot.  Lo mot qu'ei de prumèra atestacion hòrt recenta en catalan (sègle 20).

Espiar : Lo significat normau deu mot "espiar" en catalan qu'ei "argüeitar", "arbecar", "espiar d'amagat"  (fr. épier, cast. espiar) mentre que per la part occidentau e la màger part centrau deu maine gascon, espiar qu'ei lo mot corrent e normau per díser güerdar, guardar (fr. regarder; esp., cat.: mirar).  Qu'arretrobam dialectaument aquesta significacion gascona deu mot "espiar" au nòrd-est deu maine catalan: Catalonha del Nòrd , Empordan, (cf. DCBV e los diccionaris de nord-catalan Dic. Ross. e Dic. Nord-catalan). Espiar per mirar qu'ei un gasconisme mei que probable.

Estri : sinonime d'eina (gasc. utís, atruna), lo mot qu'ei d'atestacion sonque recenta (debuta deu sègle 20 enlà). N'ei pas un gasconisme, totun, qu'aprofieiti la reflexion tà corregí'n l'ipotèsi etimologica.  L'etimologia prepausada per Coromines qu'ei lo mot occitan estre.Totun l'abséncia totau de relacion semantica enter estre e lo concèpte d'atruna que hè aquesta ipotèsi plan inversemblanta. Unha auta ipotèsi que hè derivar estri d'estrument (ved.  DCBV), ipotèsi complicada e, a la hèita fin,  pòc credibla. Que vse'n prepausi ua tresau, mei simpla:  lo mot catalan que deriva deu mot occitan (non-gascon) estric (sòrta d'utís, cf. Mistral) alavetz  faussament prengut en catalan com a fòrma diminutiva d' "estri". En realitat, lo mot estric qu'ei format a partir deu vèrbe "estricar" , deu neerlandés mejan strikken, probablament via lo francés ancian estriquer. Aquiu que s'agiré dongas de la derivacion d'un manlhèu occitan en catalan.

Falera: fòrma dialectau e antiga de fal·lera: ved. fal·lera.

Fal·lera: desir intens, estat anxiós deus anhèths aganits, que sap designar tanben diversas malautias de las aulhas. En gasc. helèr o helèra que significa pena, dolor, afliccion, desir shens remedi. En Lavedan, que pòt designar autanplan la diarrea (Palay).  La prumèra atestacion hòrt recenta deu mot fal·lera (falera) en catalan (sègle 19), juntament dab lo registre veterinari deu mot, que suggereishen un apòrt lingüistic deus  gascons (adaptacion catalana deu gasconisme "helèra"). Etim: derivat de hèu, lat. fel , id. Que sembla plan que non i aja nat corresponent etimologic entau gascon helèra en occitan (non-gascon) segon los dic. d'occitan de Mistral e d'Ubaud, o sia que s'ageish clarament, enqüèra aquiu, d'un gasconisme.

Fasti: Mot deu catalan septentrionau per fàstig, gasc. hasti: id. , l'occitan meridionau qu'a tanben fasti (lengadocian tolzan e pirenenc).

Frai - En catalan, lo mot gascon frai (deu lat. fratrem, cat. germà) que i ei emplegat colloquiaument com a sinonime de germà (cf. Ha vingut el meu frai en DCBV). Fray qu'ei tanben atestat en manuscrit en gascon deu "col.loqui de dos pastors gascons en llengua gascona" (mieitat deu sègle 17). Lo mot n'ei pas admetut en catalan normatiu.
Ua parentèsi:
Qu'estón los gascons qui fondèn los prumèrs òrdis mendicants en Espanha com en Anglatèrra. Lo mot anglés "friar"  -qui significa monge- qu'ei lo noste mot gascon "fray". Los filològues espanhòus que solen con·hóner  lo mot gascon "fray" e lo mot occitan "fraire" en pensant - a tòrt- l'un que seré la fòrma abreviada de l'aute. La rason que n'ei lo substantiu castelhan "fraile" qui los espanhòus e pensan derivat de l'occitan fraire. Totun, que tròbi aquesta etimologia occitana pòc versemblanta. Non pensi pas que la mutacion r->l a partir de l'occitan fraire sia hòrt probabla en espanhòu pr'amor deu supòrt evident deu latin fratrem.  De fèit, lo substantiu espanhòu "fraile" que'm sembla meilèu estar ua adaptacion deu substantiu gascon fray  per addicion d'ua sillaba de sostien, probablament segon un esquèma similar ad aqueste:   fray -> los frayes -> el fraye -> el fraile / los frailes.  En tot cas, lo catalan qu'an respectivament fra  en títolh e frare en substantiu. Aquesta solucion  catalana, d'un bèth sègle mei tardiva que non pas la castelhana, qu'apareish calcada suu supausat castelhan. Per contra,  lo portugués qu'emplega plan lo mot gascon (adaptat) en títolh : frei X, frei Y, totun un aute mot, de tipe iberoroman,  en substantiu: o "frade". Frei n'ei pas l'abreviacion de frade.

Galet. Id. gascon:  lo galet de la botella, de la hont (cat. canaleta) e deu "béver a galet". Gasconisme segur, pr'amor de la morfologia deu mot. En gascon, un "galet" qu'ei un "canalet" en fòrma de honilh, d'embut. Que designa en particular lo còth de la botelha e lo pishader deu "galeton". Que designa tanben  l'embut anatomic, o sia la faringe, e, per extension, la garganta. "Galet"qu'ei un doblon etimologic, de formacion populara ( pèrda de la n intervocalica, ua caracteristica de l'idiòma noste), deu mot "canalet". En gascon pirenenc la "gau" qu'ei ua "canau": medisha significacion, medisha etimologia, deu latin: canalis. Qu'ei "gau" peus Pirenèus dab la g iniciau per atraccion probabla deus derivats d' aqualis, mentre qu'ei "cau"  en las Lanas (Foix) com en archius biarnés  (Lespy). Singularament  en país thòi,  "aga" e "agau" que i representan aquaaqualis (e "canau" e "canaleta" que i remplaçan "gau" e "galeta", ved. Massourre, dic.)   mentre pertot aulhors per la montanha "gau", var. "agau"  -de canalis- que i ei distinguible d' "aigau" / "aiguau" - de aqualis. Los mots espanhòus "galillo" e "gallete" e lo  mot portugués "galhete" que remontant tots tau noste "galet" via l'aragonés gallete, dont galillo /gallillo e derivan per substitucion de l'afixe. Deu gascon "galet" que vien tanben lo mot aragonés "gallo" qui significa "chorrada de liquide", via lo mot benasqués "gall" , medisha significacion, deu mot galet qui a tanben prenguda  aquesta significacion en gascon d'aquesta zòna geografica (galet = "raig de liquid" en Aran, ved .Coromines, El parlar de la Vall d'Aran). En benasqués, las expressions "beure a gall"e "beure a galet" que son equivalentas enter si, ved. tanben porró. La prumèra atestacion deu mot galet en catalan que remonta tau sègle 14, qu'ei un manlhèu gascon medievau com melic. En valencian, "galet" que s'i ditz gallet  (ved. lo prumèr comentari).

Galetejar: Colloquiau en catalan, non admetut en catalan normatiu, lo mot qu'ei gascon (galetejar = béver hèra") .

 Galleda:Lo mot, adoptat en catalan normatiu com a sinonime de "poal" (herrat en gascon, ferrat en Conflent e en Capcir, com en occitan) qu'ei sonque deu lexic deu catalan de Catalonha (galleda o galleta, segon los lòcs, antigament galleta). N'ei  pas ni valencian, ni balear.  Deu gasc. galeta, la de la hont (cat. canaleta), medisha etimologia que galet, de gau (lat. canalis). Dit autament, "galeta" qu'ei la fòrma pròpiament gascona de "canaleta" . En gascon contemporanèu, la galeta de la hont que designa lo canèth de la hont (cat. canaleta de la font). Galet dab aquesta significacion qu'ei tanben atestat locaument en catalan ribagorçan (cf. DCBV ).  Lo mot espanhòu (e portugués) galleta  (galheta), qui designa un recipient dab pishader, o sia en gasc. un "galeton", que comparteish autanplan aquesta etimologia gascona dab lo mot catalan. B'ei probabe que d'autescòps galeta que designava lo recipient autanplan  en gascon. La substitucion de galeta per galeton que s'explica per confusion dab lo mot qui designa lo fabricant deu recipient dab pishader qui ei l'aute significat deu mot  galeton en gascon contemporanèu.  L'occuréncia mei antiga deu gasconisme gal(l)eta qu'ei latinizada e que remonta tau sègle 12.

Gallet: ved. galet.

Gallorsa. (Gasc: galòrça, agalòrça, galihòrça) : mot d'origina pastorau, la significacion juridica en catalan que sembla derivar de la deu mot en gascon (ved. Palay e G.D.L.C.). A l'origina, lo mot gallorsa que devè designar ua estiva com ac sap har galihòrça  en gascon d'uei lo dia  (galihòrça que significa precipici e per extension que designa la prada d'estiva qui bòrda aqueth precipici ved. coma). En Catalonha, los pastors (qui èran gascons o gascocatalans) que devèn demanar (e pagar) l'autorizacion a las comunas proprietarias de las pradas per i poder deishar péisher lo bestiar. Qu'ei  "el dret de gallorsa". Lo mot gascon qu'ei de la familha deus galigòrça, galihèrna, galihònha dont l'element comun e representa lo mot latin canalis,  ved. galet. En país thòi, lo mot canau que sap designar enqüèra ua garganta, ua gòrja o dita acerà: ua gòrça ( Massourre, diccionari gasc.). Alhors, cau (de canalis) que pòt aver lo sens deu fr. ravin  (Palay, Lespy).   Lo segon element de galihòrça que representaré  sia *fortia: "impetuosa"- dab la question de la f perduda- sia un ipotetic   *khortia >ortia, fòrma de kortia  (gòrça, galihòrça) -mot celtic etimologicament aparentat au  grèc khortos vadut hortus en latin.

Gamar-se (Gasc. : gamà's, gamar-se): id, ved. Palay e DCBV.
Lo vèrbe qu'ei  pan-occitan, dab significacions divèrsas en relacion dab la santat (Mistral). Totun, de manèira notabla, n'ei pas sonque pronominau en catalan com en gascon, çò qui n'ei pas lo cas en occitan. Lo gasconisme en catalan qu'ei mei que probable, lo mot n'i ei pas atestat sonque a partir deu sègle 17 e que presenta - de manièra sonque hòrt colloquiau - totas las significacions deu mot gascon en parlars de la Catalonha nòrdorientau, region istoricament de hòrta immigracion gascona. Entà la consulta de l'article consacrat à gamar-se (significacion en catalan e en gascon, etimologia), ved. aquiu.


 Gamarús. Que designa la cavèca (chavèca, gavèca). Lo mot qu'ei d'atestacion recenta (sègle 19). Que'u hè hrèita un explic etimologic. Lo mot que provien deus parlars de las regions septentrionaus de la Catalonha istorica, com ac hèn babeca, xòt, lo vèrbe gamar-se e un gran nombre d'autes gasconismes en catalan, particularament los d'origina pastorau.  Jo que prepausi "gamarús" que poderé viéner d'un mot o locucion gascon  *gamar-hus exactament com, en gascon, lo mot tumahús e representa tumar-hus e tinhahús, tinha-hus (cf ausèth-tinha, sinonime).   Lo gascon landés qu'a locaument lo mot "garahús" per significar "gahús". La cavèca que seré dita "gamarús" pr'amor de la soa mala reputacion d'ausèth-broish, acusat de mala sòrt e de provocar malautia e misèria. Lo mot babèca qu'a aquesta medisha significacion de broisha en gascon, ved. babeca.  Tà mei d'explics, ved. aquiu.

Garroner.  Lo catalan qu'a lo mot "garroner", de garró, fòrma afixada de garra (cf gasc. garron, garroèir). Un deus significats de garroner qu'ei "brut, manca de condícia en la persona o en el vestit", atestat sonque a Tortosa segon DCBV.  De manèira generau, un garroner en catalan qu'ei un gent qui pòrta "garrons", qu'ei a díser garramachas (un vestit: cat. mitgesescalfadors, fr. jambières). Los diccionaris de catalan normatiu  que vòlen absoludament relacionar lo significat "cascant, pipaut, lord" de garroner dab lo de "garramacha" qu'a lo mot garró en catalan. Totun la definicion deu mot tortosin qui nse'n balha DCBV (pipaut, lord, mau vestit) n'aludeish pas briga a un ahar de garramachas. Que s'aparenta hòrt mei au significat de "vagamond" deu mot gascon "garroè(i)r" "barroèr": cf  Lespy: garrouey (garroèir): mauvaise odeur qui vient des vêtements malpropres, sales, portés depuis trop longtemps.    Lo significat tortosin deu mot garroner qu'ei un gasconisme probable.

Gasalla.  Mot non admetut en catalan normatiu. En catalan de Conflent, la gasalla (var. agasalla) que designa  ua reunion de companhs, ua taulejada de gojats e gojatas hant la hèsta e lo batahòri associat ad aquesta amassada hestaira. Lo mot qu'ei probablament eretat deus gascons. En gascon, lo significat prumèr de "gasalha" qu'ei amodiacion, afèrma (en parlant deu bestiar) (cat. arrendament de bestiar, fr. cheptel ). Per extension, la gasalha que designa ua causa hicada en comun (dit despreciativament), un comerci dobtós o malaunèste. "Gasalhe enter couquîs noû dure"  (arreproèr citat per Palay). Lo mot n'ei pas isolat en gascon. La gasalhada que designa lo bestiar, que's ditz tanben d'ua amassada de personas pas tostemps recomandablas: "Noû soun pas d'aquére gasalhade" que's ditz de personas tà significar "non son pas tan maus, que valen mei qu'aquò". Gasalhar que significa hicar en gasalha, har gasalha. Lo que hica en gasalha qu'ei lo gasalhan, que's ditz tanben d'ua persona pòc aunèsta, de mau hidar. La gasalhèra qu'ei l'accion de gasalhar, de hicar en gasalha. Lo mot que seré d'origina gotica, gasalja i significaré companh ved. DCBV.

Gatamixa (fer la).  Expression deu parlar de Ceret  (Vallespir), de comparar dab la locucion coseranesa hèr / fèr la gata moisha ved. moix.

Gaús. Id. gascon :  gahús, gaús (antig. e local.) , guèus, guèhus, caús, en occitan: còis, caús, gabús; en basco: gauhuntz, gauhüntz, gauhontz; medishas etimologia e significacion. Deu mot baish-latin, d'origina celtica, *càuus. La h deu mot gascon gahús n'ei pas etimologica, que serveish sonque entà copar l'iat, com la b deu mot lengadocian gabús (id.). La conservacion  de la s deu cas subjècte, com la fluctuacion de l'accentuacion, que s'explica com a sostien  entà mantiéner lo mot en fòrma bisillabica e conservar-ne atau la valor onomatopeïca, eretada deu mot gallés.  Aquesta conservacion qu'ei generau en romanç com en basco, lhevat benlèu lo cas hòrt interessant - lingüisticament e etnologica- deu mot landés gat-hum (ved l'entrada gahús hens dic. Foix),  de *càuum, en aqueste cas, qu'ei la m deu cas objècte  que i ei estada mantienuda com a sostien entà çò bisillabic, dab l'ajuda de la "h" qui mata l'iat. D'ahur mensh etimologic qu'ei ua auta fòrma, tanben landesa: gahúch (Massourre, diccionari), ua evolucion locau de gahús. La prumèra atestacion deu mot gaús en catalan que remonta tà la debuta deu sègle 16. Que podetz consultar l'article consacrat a l'etimologia de gahús en clicant acitau. 

Gavet e neret. Id. gasconGascon e catalan que comparteishen lo mot gavet entà nomentar   Rhododendron ferrugineum, ua planta deus Pirenèus qui creish a quauque mila mètres d'altitud. Lo mot que sembla proviéner de l'antic lexic pirenenc comun a las duas lengas. La fòrma anciana deu mot en catalan qu'èra gauec, lo mot qu'ei conservat locaument atau en gascon: gauèc o gauec, a costat de gavet. En gascon, lo mot gauèc  que sap designar au còp  la planta (var. gauec, deu basco gaueko, "nocturne" allusion a la saba toxica de color sang negra)   e lo mascle de la gavèca (fòrma masculinizada de gauèca, mot romanic d'origina celtica, ved. caveca)  . Lo catalan qu'a un dusau mot sinonime de gavetneret. Aqueste darrèr qu'ei possiblament responsable deu cambi de "sufixe" de gauecgavec tà gavet. Lo gascon qu'a tanben "garet", qui poderé resultar tanben de l'ibridizacion gavèc x neret.  Lo praube Coronimes que supausava ua etimologia grèga tau mot catalan neret (deu grèc nerion  plus sufixe locatiu -et). Totun, ua etimologia foceana entà nomentar ua planta pirenenca d'altitud n'ei pas briga versemblanta. Que deu meilèu estar ua simpla varianta de negret (derivat afixat de negre) qui, en catalan, e significa quasi negre,  arroi escur.  En gascon deus Pirenèus centraus, "nere", qu'ei la fòrma normau de "negre". Lo mot botanic "neret" que deu aludir a la color arroja escura de la saba toxica d'aquesta planta.  Unhaute nom gascon de la medisha planta qu'ei "gorriu", cf. lo mot basco gorri  qui significa arroi (cat. vermell). En catalan, neret per negret que i ei atestat com a toponime rosselhonés: el Neret (oficiaument Lo Naret), loc-dit deu Voló. El Neret qu'èra probablament lo chafre deu fondator deu lòc-dit (en gascon: lo "Moret"). O sia que neret , per gasconisme que pogosse estar, n'ac èra probablament pas en catalan, que's tracta meilèu  deu diminutiu de ner, fòrma populara de "negre" uei lo dia extinta e fossilizada en la toponomia. Qu'ei atestada per la toponomia tant catalana com gascona: Montner en catalan, id.  en maine gascon: Moun-né, Castèt-né, Arriu-né  (Palay) etc.

Goja. Lo mot que designa especificament ua hada, ua encantada, ua dauna d'aiga  per parçans de Catalonha (Gironés, Maresme, Vallés orientau…) La prumèra atestacion deu mot que data deu sègle 19.  Aquiu qu'avetz un  aute exemple clar de deriva semantica tipica deu gascocatalanLo mot goja aquiu qu'a degut pérder lo significat de "serviciala" qu'a lo mot en gascon (e en lengadocian) per préner, per confusion, sia lo de "gojata", sia lo de "dauna". Hòrt colloquiaument en catalan, lo mot goja que pòt designar ua "dona molt grossa" (ua dauna hèra bèra)  segon lo DCBV.  (Petita parentèsi entà hà'm content: que m'agrada de raperar qu'en gascon landés, segon Arnaudin, la "dòna" qu'ei la goja, la serviciala, mentre la "dauna" que i ei la mestressa de l'ostau, com pertot aulhors en Gasconha.).

Gojat e goiat. Gojat  qu'ei acceptat en catalan normatiu com a sinonime de "xicot". Per contra, la varianta fonetica gasconissima goiat, emplegada locaument en Catalonha (cf. DCBV), n'i ei pas estada incorporada.  En 2016, un ors eslovèn,  aliberat en Pirenèus palharés, qu'ei estat nomenat "Goiat",  qu'ei a díser "noi jovefadrí" (gojat, qué, prononciat a la gascona) en catalan palharés. Qu'ei interessant de soslinhar que, locaument en maine catalan, segon DCBV, lo mot gojat  que pòt servir entà designar un pèc, un nèci, qu'eí a díser qu'a lo  medish significat que lo de "ninòi" e "alòi", en gascon; per contra, lo mot ninoi o mei generaument noi en catalan  qu'a la significacion qu'a lo mot "gojat" en gascon. En catalan, lo mot gojat n'i ei pas atestat abans 1566 (G.D.L.C).

J(o)an del Riu. Landesisme ;-). Aquesta canta tradicionau rosselhonesa, plan coneishuda peus mainats catalans per tot lo territòri catalan, que s'assembla a un rondèu gascon. E qu'ei normau: qu'ei ua adaptacion de Jan de la Reula, la cançon emblematica de la vila landesa de la Reula (deu costat  de Langon). Jan de le Reule lo mon amic, qu'as le to hemne mau cohade, balhe-me-le prèste-me-le,  que te le tornerèi cohade, balhe-me-le, prèste-me-le, que te le tornerèi lo ser: e'vs brembatz?  La letra qu'ei estada cambiada, de segur, e Jan de la Reula qu'ei vadut Jan del Riu (en Rosselhon),  o, mei academicament,  Joan del Riu (au sud de la frontèra estatau). Atau, Joan del Riu, hilh de la Reula en Gasconha, vadut bon ciutadan catalan, vriulonaire itinerant de profession, qu'a deishat au país la soa hèmna dab lo son cohaire, totun shens s'oblidar de s'emportar un pòt de confitura, aquò que pòt tostemps servir,  e lo son vriolon per har dançar las minhonas. Au ritme de la sardana, per qué non, lo gascon que s'ei tostemps adaptat.
De notar lo toponime gascon La Reula qu'a balhat lo nom de familha catalan Larreula, portats per descendents d'un o d'immigrant(s) gascon(s) originari(s) de l'un o l'aute lòc d'aqueste nom (Lanas girondinas, Bigòrra e Comenge).



Jutiperi var. jutipiri  gascon: jutipèri, jupitèri id.. En catalan, qu'ei sustot un balearisme (ved. DCBV e Palay). Totun lo mot qu'ei tanben coneishut, pas sonque hòrt locaument, en la Catalonha istorica: a Ceret (Vallespir) e a Batet (Garrotxa) com a "jutiperis", mot fossilizat  hens l'expression "fer jutiperis" qui s'i a guardada ua significacion especializada peus dus costats deu  còth d'Arès: "fer jutiperis a algú". Especialment als nens petits, aixecar-los enlaire i baixar-los sobtadament, cosa que els fa molta gràcia" (comunicacion d'en Lluís, un lector catalan d'aqueste blòg. cf los diccionaris de rosselhonés, Verdaguer e Botet- Camps e, en gascon  "har/ hèr jutipèris" ved. Palay). En gascon, a costat de la fòrma mei corrècta jutipèri (tanben atestada per Palay), que i trobam tanben la varianta "jupitèri" com ns'ac indica Palay:
Que se'n tire toustém dab quàuque jupitèri, il s'en tire toujours avec une manigance (Yan Palay); n'as pas besoungn de ha tan de jupitèris, il est inutile que tu fasses tant de gèstes, de simagrées, que tu jures tes grands dieux, etc…
Aquiu que podetz véder a la diputada Andrea Levy hant jutipèris au parlament de Catalonha  durant un discors de l'ex-president Artur Mas.


Etimologia: deu latin vituperium e per confusion dab jupiter. Per la significacion e mei d'explics, véd. aquiu. Qu'ei un gasconisme possible en catalan. Qu'ei sonque lo fèit que lo mot sia tan rare e colloquiau en Catalonha qui'm hè pensar a un gasconisme, que non la morfologia deu mot qui ei "neutrau" en aqueste debat. Totun, com a contra-exemple e per afinar la discussion, ved. mullera

Larreula Nom de familha catalan, d'un toponime gascon, ved. Joan del Riu. Que i a un mont de patronimes catalans qui's tròban l'origina en l'onomastica gascona, sovent  plan modificats. Per exemple:  Caparà = Caperan (cat. capellà), Llaudet= L'audèth (cat. l'ocell), Vayreda = Veireda (lòc de Quate-Vaths). En la Catalonha deu Nòrd: Brussa, Labrussa  (de La Varossa); Bretja o Bretxa, de Barètja; Delseny = d'Alzenh (lòc de Coserans),  Lleres (Alhèras) etc. (J. Peytaví Deixona, Antroponimia, poblament i imigració a la Catalunya moderna etc, I.E.C. Barcelona, 2010).

Led, leda en rosselhonés, id. gascon lèd, lèda. Lo mot catalan normatiu lleg-lleja coïncideish dab l'occitan lèg, lèja mentre lo mot rosselhonés que coïncideix dab lo mot gascon, çò qui'n hè un gasconisme possible (se non un gallicisme adaptat).

Llagasta gasc. lagast, id.;  en Coserans: lagasta, id. Etimol.: basco lakasta: criquet, deu latin locusta, id. cf. gasc. lagosta, cat. llagosta). Lo mot catalan que i a la significacion deu mot gascon "lagast", fr.: tique, cat.: paparra) que non la deu mot basco "lakasta" qui significa plan "criquet" (cat. llagosta), com "locusta" en latin dont los mots basco e gascon e derivan. Atestat pas sonque recentament en catalan (sègle 19 enlà),  lo mot llagasta (autanplan llagast en Rosselhon) que i ei hòrt probablament un gasconisme d'origina pastorau.  Lo cambi semantic qu'observam en gascon per rapòrt au mot latin que i degó estar provocat  per confusion dab l'etimon aquitan "laka" qui evoca quauquarren (planta o animau) qui s'arrapa.  Qu'ac expliqui de manèira mei detalhada hens l'article aquiu.

Mainatge. Id. gascon. Dialectau en catalan (cf. G.D.L.C.), Garrotxa e Pir. Orientau. Qu'ei un occitanisme. En gascon com en catalan dialectau, lo mot qu'ei sinonime de mainat.

Marrà, marrec. Que son, tots dus, derivats afixats deu mot gascon "mar" (var. "marre", "marro") qui designa lo mascle de l'aulha. En gascon, ua "marrana" o ua "marrèga" qu'ei ua aulha vielha. La  "marrana"  que's ditz tanben d'ua malautia ovina. Que's ditz deu mar que "marra" quan s'exprimeish de manèira sonora o quan monta l'aulha (aqueste assaut qu'ei dita la "marrada"). Ua aulha qu'ei dita "marrau" quan reclama lo "mar". Un "marre" que's ditz tanben d'un capborrut o d'un pèc, e un "marran" d'ua persona avejativa, aburiva. En catalan, un marrà  (atestat a partir deu sègle XI, totun unicament catalan catalan i.e. per tot el territòri de la Catalonha istorica,  desconeishut en balear e en valencian) que designa lo mar mentre un marrec  qu'ei un anhèth.  En catalan, lo mot marrec qu'ei emplegat unicament en orientau, Eivissa inclús, totun non per la rèsta de las islas Balearas. Aquesta restriccion geografica que constitueish un indici seriós de gasconismeEn aragonés, lo mar que s'i ditz madrano ( tanben locaument madrà en catalan e madrà, madran  en gascon. Suu parion madran / marran, ved. Rohlfs, le gasc.). En castelhan, lo mot marrano  que i acabè per designar lo pòrc, supausadament per influéncia de l'arabe "mukharram" qui significa "declarat anateme". A l'origina per derision, un marrano que's ditz tanben d'ua persona d'origina judiva oficiauent convertida (en realitat per fòrça) e qui continua de judaizar d'amagat (autanplan marrà en catalan, marrane en francés, tots dus adaptats de l'esp. marrano).
Lo mot "mar" (var. "marre" dab e de sostien e marro, arcaïsme o d'influéncia iberoromana) qu'ei a l'evidéncia indigèn en gascon (en basco: marro, id. ). La r de mar qu'ei sonora, qu'ei a díser dobla.  Marran que devè a l'origina estar un adjectiu derivat de la fòrma romanizada deu substantiu vascon:  marru -> marranu (deu "mar", qu'ei a diser "ovin").

Melic, Gasc. melic, omelic, id. Aquiu qu'avetz un mot compartit peus parlars deus país gascons meridionaus (de Biarn dinc a Coserans e la Val d'Aran) e peu catalan, non solament l'occidentau (deus Pirenèus dinc au País Valencian) , autanplan per ua partida de mei en mei grana deu grop orientau. Qu'ei un mot autanplan rosselhonés. Lo mot n'ei pas occitan (en dehòra deu gascon). N'ei pas tanpòc atestat en catalan abans la dusau mieitat deu sègle 14 (ved. aquiu). L'ipotèsi d'un gasconisme en catalan qu'ei hòrt probabla, enqüèra qu'ei generaument mauaisit de determinar  quin maine  a inventat  un mot  e quin l'a sonque manlhevat. Totun que dispausam d'un bon indici aquiu: en gascon, que i trobam shens que la fòrma braca "melic", enqüèra qu'aquesta e sia  la mei espandida, que i trobam autanplan la fòrma longa  e mei corrècta etimologicament, "omelic" ( de ŭmbĭlīcus ) (cf. Palay), deu quau deriva melic ( l'omelic > lo melic).  Dit autament, lo mot "omelic", a l'origina de "melic", qu'ei gascon. Per contra, "omelic" qu'ei desconeishut en catalan  e n'i a pas nat document entà atestar qu' aqueste mot e posca o pogosse estar catalan. Dongas,  lo mot  "melic" que deu estar un gasconisme emprontat peu catalan  medievau.
Qu'èi dedicat un article entau mot catalan melic, que i trobaratz mei de detalhs sus la progression d'aqueste gasconisme peu domeni catalan.


Moix, -a  Atestat en catalan despuish la debuta deu sègle 19, aqueste mot qu'ei un gasconisme clar, de "moth", forma gascona  deu mot latin mollis.  Segon Palay, lo mot "moth" en gascon que significa mou, molle; lâche, indolent, blêche, ramoli-e , significacions qu'arretrobam dab lo mot catalan moix. O sia moix qu'ei lo doblon gasconista de moll en catalan. La fonetica deu mot catalan que suggereish un manlhèu deu gascon sud-orientau, precisament coseranés, on moth i ei prononciat, segon los parlars,  moish o moch (a còps mòch) e lo femenin hè  moisha /mocha/ moja/ moija (a còps mòja). La diversitat de las fòrmas femeninas deu mot gascon moth (tant en occidentau com en orientau: mota, moda, mocha, moja, moija etc) que refleta la diversitat de la prononciacion de la terminason "-th" en gascon e que s'explica per la gramatica latina: en realitat, nada fòrma femenina gascona deu mot n'ei etimologica aquiu, que son totas invencions popularas, lo mot qu'auré de demorar epicèn segon la règla latina (en latin: mollis, id. masc. e fem.).

 En catalan (mei precisament en balear a l'origina), lo mot moix que pòt servir entà designar lo gat, n'ei pas lo cas en gascon. Totun, que trobam l'associacion  en l'expression coseranesa:  "que fè la gata moisha" (recuelhuda a Massat, cf. J.P. Laurent,  grafia de J.P.L respectada) (que's ditz d'ua gojata qui resista a un galant). Que repausa sus un jòc de mot plan gascon. En efèit,  moish / moch (= moth)  qu'a un doble sens: que significa generaument placide, indolent, que pòt autanplan significar molhat, trempat, qu'ei  lo cas en parlars coseranés. Atau, la gata moisha (molhada) no'n s'està pas, de moisha (indolenta). L'expression gascona que s'ei establida en catalan de Ceret (Vallespir)  com a "fer la gatamixa", qui lo diccionari nòrd catalan de Botet-Camps e  arrevira en "faire la Sainte-Nitouche".

Notatz que lo mot catalan ei plan "moix" e non *muix.  A l'epòca deu manlhèu, la o deu mot coseranés moish  qu'èra probablament prononciada com la o deu son parion catalan moll e non com la u deu mot catalan fluix, en contra de la prononciacion generau en occitan (e rosselhonés) d'uei lo dia. Lo mot gascocatalan moix que deu conservar la prononciacion anciana de la o tancada tonica deu mot gascon. Lo manuscrit catalan de Ripoll "col·loqui de dos pastors en llengua gascona", escriut en coseranés e en grafia catalana,  que ns'indica la o tancada tonica de mei d'un mot en coseranés e's prononciava enqüèra en 1650, com la o tancada tonica deu catalan principatin de uei lo dia, que non com  /u/.  O sia que la mòda d'aquesta pronóncia generau de la o tancada /u/, ja atestada en gascon de Lomanha de l'epòca, n'avè pas enqüèra artenhut l'etapa finau en Coserans, totun que i començava (en col·loqui":  "ju", "tut" per jo, tot, per contra enqüèra nos,  lop, sol. Qu'arretrobam ua distincion grafica semblanta en biarnés de Arnaud de Salette (de près de seishanta-dix ans mei dorèc: 1581) : tout, nous, douça versus no, iorn, com, mot (ved. Michel Grosclaude, la langue béarnaise et son histoire, Per Noste). Com ac hasó remarcar Miquèu Grosclaude (op.cit), Arnaud de Salette qu'èra hòrt suenhós e exigent quant a la grafia.  Qu'ei a l'evidéncia l'evolucion fonetica de la o tancada en maine  gascon, de /o/ tà /u/,  (venguda deu nòrd enlà,  progressiva aucòp geograficament e lexicaument),  qui ei a l'origina de l'adopcion deu digraf ou per notar /u/, que non ua "afrancesizacion" grafica ni ua "patoesizacion" de la grafia.


Moixal. En Haut Vallespir e en Garrotxa lo mot moixal que designa un terrenh aigassut, un morar, un mochacar.  Que deu representar un *moll -aris gascon (terrenh aigassut) com morar  en gascon occidentau (autanplan un nom: Morà) e com "molière" en francés (molhèra a Massat, id.).
En gascon sud-orientau, mollis > "moish" (moix en grafia catalana) de mosh-> *moishar  (moixar en grafia catalana). En Aulus, mog /mutʃ / -moija = mouillé-e. A Massat,  mòg /mɔtʃ / -mòja e moish /moisha, id. = mouillé-e , mogèra: temps umide, molhèra: terrenh aigassut  (J.P. Laurent: 1) le dial. gascon d'Aulus; 2) le dial. de Massat).  Autanplan en catalan dialectau: mullera (id.).   Palay que senhala au còp  moutchacà (mochacar) e moutchaquè (mochaquèr) com a sinonime de" morar" (terrenh aigassut, terrenh umid e moth).
En catalan, lo mot  gascon o gascocatalan "*moixar" o "moixèr" (terrenh aigassut) que i degó estar con·honut dab l'aute mot dialectau moixal qui significa mosquit, un occitanisme emplegat en catalan septentrionau. En catalan normatiu, que  disen aiguamoll.

Mullera. N'ei pas un gasconisme, que i èi ahijut lo mot sonque com a contra-exemple. Lo mot qu'ei colloquiau en catalan deu Principat e autanplan rosselhonés, non admetut en catalan normatiu. Que presenta totun ua morfologia plan catalana : moll + era. Lo mot qu'ei tanben present en gascon, aumensh en massadés (molhèra, id.), Lo mot n'ei clarament pas un gasconisme en catalan, qu'ei meilèu un catalanisme en massadés, on i coexisteish  dab lo son parion de formacion gascona mogèra, de significacion distinta.  En massadés, la molhèra que designa lo terrenh aigassut (gascon morar, mochaquèr, mochacar, cf. francés molière, id.), mentre lo son parion de formacion gascona, mogèra (moth = mog + èra), qu'ei un tèrmi deu registre meteorologic: temps "molhat", umide, pluviós (alhors en gascon: mochèr, mothèr, id. cf. Palay ).  Per tant, mullera qu'ei un mot de formacion plan catalana l'usatge deu quau ei vadut residuau peu maine catalan, probablament espudit peu son sinonime aiguamoll. Aqueste exemple que poderà ajudar a temperar o discutir la conclusion de quauques autes exemples de la lista com, per exemple, jutiperi; gasconisme en catalan o mot antigament comun a las duas lengas  e sauvaguardat sonque en las illas balearas o quitament catalanisme en gascon, l'ahar qu'ei discutible e probablament que s'estarà shens responsa acertada. Com a exemple de catalanisme probable en gascon (n'i a d'autes) , que citarèi "abalòt" e "abalotar", mots plan isolats en lexic gascon, totun pas tant en lexic catalan (avalot, avalotar, esvalot, esvalotar etc).

Murga. Ipoteticament considerat com a derivat popular deu latin musica en catalan i en espanhòu (via un *musca o *musga non atestat enlòc),  aqueste mot murga qu'ei totun desconeishut en portugués, çò qui'n hè de las hòrt dobtosas aquesta ipotèsi etimologica. A mei, la prumèra atestacion du mot murga en espanhòu qu'ei hòrt recenta, que non remonta pas sonque tau sègle 19 (Dic. Etim.).  Lavetz, la question d'un possible manlhèu gascon -lo mot omonime grafiat morga en gascon, sinonime de mus- que's pausa en las lengas meridionaus vesias. Lo mot morga qu'ei un derivat postverbau deu vèrbe baish-latin *murricare: desdenhar, mespresar, har lo  mus. En las lengas vesias, lo mot murga qu'ei ligat au concèpte d' anujar, de molestar.  Dar la murga que significa de manèira generau molestar en espanhòu.  Autanplan en catalan, ua murga qu'ei ua causa qui aveja, qui molesta.  Lo mot en las duas lengas que designa en particular  ua banda de maus musicaires qui sajan de ganhar sòus en tocant (malament) per carrèrs e en passant d'un ostau tà l'aute entà mendicar.

Neret. Gasc. neret, fòrma sudorientau de negret. ved. gavet.

Ninoi: En catalan, lo mot non significa pas briga "nèci""innocent"  en contra deu mot gascon. Totun, la significacion deu mot en catalan n'ei pas tan clara, que n'ei variabla segon los diccionaris. Lo DCBV que'n hè un sinonime de petitmenut, mentre lo Gran Diccionari de la Llengua Catalana e lo de l'Institut d'Estudis Catalans que l'an adoptat com a sinonime de noi o sia gojat en gascon. Qu'ei ben probable lo mot qu'aja derivat semanticament a partir deu mot aportat peus gascons en Catalonha (nèci, innocent -> puncèu -> gojat) . De ninòi , probablament (mau) interpretat popularament com a "nin noi",   que vien lo mot catalan de Catalonha noi qui significa gojat  ved. noi.

Noinoia : tipicament catalan, non balear ni valencian, de formacion tardiva, non atestat abans 1696 (G.D.L.C),  que  deriva  deu mot gascon ninòininòia (ved. ninoi). Que significa gojat /-a. De notar que, entà díser gojat, lo balear qu'emplega un aute mot gascon al.lot  (d' arlòt) (ved. arlot).

Nyam ! id. gascon nham ! Qu'èi postulat aqueste nham gascon qu'ei ua traça fossilizada d'un vèrbe, uei lo dia  extint en gascon,  *ulhar, *uelhar (latin "oculare", cat. ullar). Ulham ->nham. Las locucions enigmaticas uè /güè, uèra /güèra, uatz /güatz, ueratz /güeratz que'n son probablament d'autas, alteradas per influéncia deu mot d'origina mei recenta (francica) "guardar" , var.  "güerdar", qui a remplaçat "*ulhar"/  "*uelhar" en lexic gascon. Totun, que i ei plan conservat ulhada, uelhada.

Pai;  mai, papai, mamai : localismes e parlar familiau o de nins (DCBV). La restriccion deu registre qu'a permetut locaument la coexisténcia dab los mots catalans pare e mare. Totun, los mots non son pas acceptats hens los diccionaris de catalan normatiu. Per contra, en aragonés, los mots gascons "pay" e "may" que i an podut completament remplaçar los mots genuinament aragonés "padre" e "madre". Los mots "pay" e "may"que son absents de la scripta aragonesa medievau on n'i figuran pas sonque "padre" e "madre" (Francho Nagore). Qu'ei tanben gasconisme "compay" per "compadre" etc.

Paitida :  Dauna d'aiga. Invencion recenta deu poèta olotin Guirau de Liost (1878-1933), admetuda en catalan normatiu. Lo mot que provien d'un toponime "Font de les Paitides" (Viladrau, Osona) faussament interpretat com a "hont de las hadas".  Originaument, lo toponime que's devè díser "Font de les Partides", o sia de "las partenças" (deus tropèths, tà las estivas).  Lo mot qu'ei estat deformat, probablament per coupa d'ua mala grafia de part d'un foncionari espanhòu. Lo faus mot "paitida" qu'ei estat comprenguda com a hada peu poèta olotin.  Non s'ageish pas particularament d'un gasconisme aquiu, totun l'origina deu nom qu'ei ligada a l'activitat pastorau deus gascons e que tròbi lo cas pro interessant per mencionà'u aquiu. Ved . aloja, possiblament un aute cas pro semblant de deriva semantica.

Parrot : gendarma. Deu mot gascon (sud-orientau) "perròt".  En gascon sud-orientau, lo mot perròt  qu'a duas significacions (ved. Palay). 1- que designa l'ausèth aperat aulhors "polòi" o "porròt" (cat.: gall d'indi) 2- que significa tanben "nèci" (cat. nici) (ved. Palay). Aqueste mot gascon "perròt" que resulta segurament deu crotzament de "porròt "(l'ausèth,  deu latin pull(u), +afixe òt;  ved. porró)  dab peiròt  (deu nom Pèir), dont un deus significats qu'ei "nèci".

Pei (lo noste Pèir, cat.: Pere), atestat com a nom de persona en archius catalans, fossilizat com a nom de linhatge catalan e en toponomia catalana (per exemple Mas d'en Pei  cf. DCBV).

Perrac / parrac, gascon: perrac, perrec, perrèc (deu latin  pellis plus afixe despreciatiu ekku : -èc). Atestat sonque au sègle 19 en catalan. Lo mot qu'a lo medish sens que pelha en occitan (francés peille, cat. pella). Aqueste gasconisme qu'ei tanben present en basco: perreka e en aragonés: perreque. 

Perruca : mot gascon (segon jo),  deu lat. pellis, afixat. Lo francés que l'a hòrt probablament emprontat au gascon.  Atestat au sègle 17 en catalan. L'espanhòu qu'a unhaute mot "perico" qui comparteish, segon jo, aquesta etimologia gascona.  Que designa ua "especie de tocado que se usó antiguamente, y se hacía de pelo postizo para adornar la parte delantera de la cabeza" (D.R.E). Segon jo, lo mot qu'ei ua adaptacion navarroaragonesa deu mot gascon "peruc" (o deu son sinonime "peric"), non vien pas briga deu nom Pero. A prepaus deu tractament possible de l'afixe deu mot "peruc" en navarroaragonés, cf. gasc. horuc, arag. forico, cat.dial. foruca = cavitat, trauc, sòrta de còva. Lo mot espanhòu peluca qu'ei ua adaptacion deu mot gascon perruca per interferéncia de "pelo".

Porró: Segon jo,  lo mot tà designar lo recipient emblematic deus catalans qu'ei gascon, allusion a la fòrma d'ausèth qu'a lo recipient de veire. En gascon, poron = poret (cat. gallet), porron qu'ei sinonime de tortola (cat. tórtora), deu baish-latin pull(u) + afixe - > pullon(em). Per la part pirenenca gascona, lo mot que i designa tanben lo recipient, totun lo gascon que s'estima mei beure a galet dab ua bota (dita tanben boteta).  Lo mot catalan porró que seré un eretatge lingüistic deus pastors gascocatalans, com ac ei l'expression beure a galet (ved. galet).  La solucion etimologica qui vòu religar lo mot catalan "porró" a "porro" (pòr o pòrro en gascon) qu'ei, etimologicament e semantica, mei complicada e mensh versemblanta, En catalan, lo mot que i ei atestat a partir de la segona mieitat deu sègle 15 (1464).

Quec: id. gasc. quèc. Unicament deu catalan orientau, sinonime deu mot deu catalan generau tartamut, ved. quequejar.

Quequejar: id. gasc. quequejar  Quequejar qu'èra un mot especific deu catalan de de l'Empordan segon lo DCBV enqüèra qu'admetut uei lo dia en catalan normatiu  on i ei sinonime de tartamudejar (en gascon: quequejar). La prumèra atestacion deu mot quequejar en catalan que remonta sonque tau sègle 20 (G.D.L.C.), qu'ei un gasconisme clar (ved. l'entrada "quequejar" hens dic. Mistral).   Un aute vèrbe quequejar qu'existeish en catalan de Malhòrca, totun non admetut en catalan normatiu: caquetar, cascarar, imitar lo caquet o lo cascarar de la garia.

Rebombori: En catalan, un rebombori qu'ei un "batahòri", en particular lo provocat per un abalòt, e, per extension lo quite abalòt. Aqueste mot rebombori n' existeish pas en gascon. Per contra, lo gascon qu'a plan lo mot "rebomb", var. "rebomba", qui n'existeish pas en catalan e qui sembla estar a l'origina de rebombori per atraccion d'un aute mot gascon, quasi sinonime: batahòri. "Rebomb" en gascon que significa reclam, hòrt resson, Que pòt tanben virar lo mot francés "rebond" probablament per confusion fonetica dab lo mot francés. Qu'arretrobam las duas significacions dab lo vèrbe gascon "rebombar": 1- retentir, résonner 2-rebondir, retomber, refrapper (jòc de la pelòta) (Palay). Aqueste vèrbe "rebombar" qu'ei plan present en catalan, totun sonque dialectaument, lo mot n'ei pas admetut en catalan normatiu (cf. lo DCBV . Lo mot catalan qu'a sonque lo significat 1 deu mot gascon, qui devè estar l'originau, lo dusau devent estar un gallicisme mei recent. Per contra, qu'ei plan admetut en lexic catalan normatiu rebombejar (gascon "rebombar", "rebombejar" dab lo significat 1: fr. retentir, cat. trunyir), a partir deu quau estó reconstrusit lo mot catalan rebombeig (accion e efèit de rebombejar). A mei de rebomb e rebombar, lo gascon qu'a "rebombet", qui designa ua persona arredoneta, probablament per confusion dab borrombet (ved. borromba). La seria drin estranha deus mots catalans que suggereishen ua formacion gascocatalana de rebombori a partir deu mot gascon "rebomb". La prumèra atestacion deu mot rebombori que remonta tau sègle 16. Rebombejar que sembla de formacion mei recenta, la prumèra atestacion n'estant pas sonque deu sègle 20.

Tanoca: pèc, nèci, qui non compren pas arren. Probablament deu mot gascon "tanòca"  qui designa l'envolopa vèrda de l'esquilhòt.  (cf. gasc. boharòc, badòc e barlòc, cat. badoc, barloc, berloc)

Tau garçó la durundena: títol d'un tròç en gascon o simili-gascon d'un nadalet catalan, compausat per Bartomeu Càrceres (sègle 16). En aquera epòca, lo pastoralisme qu'èra un ahar de gascons, dongas los pastors deus nadalets catalans que cantavan en gascon, que non en catalan. La letra de l'arrepic deu trocet que hè atau:
Tau garçó la durundena, 
tau hilló la durundó
tau Jesú la durundó.
Hilló = hilhon, garçó= garçon, etc. Com ac podetz véder, aqueste arrepic (com la rèsta deu tèxte, de fèit) qu'ei plan "gasconizaire".  E shens que la letra. L'aire d'aqueste arrepic que coincideish hèra exactament dab ua frasa d'ua cançon de nau landesa qui's dança en rondèu de cadena:

A l'entorn de ma meison,
nau arròsas e un boton.

Los pastors d'aqueste presep deu sègle 16 que devèn estar lanusquets. Aquesta deduccion que ns'ei confirmada peu cronicaire rosselhonés Francesc Compte qui, en 1586, escrigó que lo mestièr de pastor, (com lo de pagés o sia païsan, ved. apér e arré) qu'èra hèra tròp "servil" e tròp "villanesc"  e dongas inacceptable per un catalan,  per praube que pogosse estar. Dongas, qu'èran reservat taus tribalhadors emigrats de l'epòca. Los pastors qu'èran, segon lo pròpi mot de Francesc Compte: "aquitans". Qu'èran de fèit, hòrt probablament e mei precisament, landés. Que vs'i dèishi un trocet deu tèxte en question:

En lo estiu móntan los bestiars de la França y dels habitadors dels dits comtats (nòta de JdP : los dits comtats que son Rosselhon, Cerdanha e Conflent)  en tan gran nombre que estan totes les navals poblades dels dits bestiars, faent en la nit molts focs, y entre ells sonant molts instruments de música pastoril com són : albays, dolçaynes (etc… ) y en los francesos alguns rebaquets, que ells acostumen sonar de diferent to de la música catalana. Y entre los dos de un regne y altre pàssan moltes conversacions perquè los guardians dels bestiars catalans també son de nacion francesa, y los demés son aquitans, perquè la complecció de la nació catalana no s’és poguda may conduhir ni inclinar en obres servils ni villanescas, ans bé, de los que los castellans anomènan villans, ells anomènan pagesos, y són de tant punt y honra molts d’ells, que per ella competexen ab qualsevol cavaller català ; per pobre que sian, per lo que toca a la honra, ab qualsevol senyor de títol, per poderós que sia.
Y axí, essent los guardians catalans de nació francesa, com los dels bestiars francesos, ab curiositat, com tots los bestiars dels dos regnes son pujats en dites montanyes, se visitan per aber los uns dels altres, lo ésser de llurs parents y de llurs cases. 

Taulejar: gasc taulejar, id. Aquiu qu'avetz la definicion qui'n da lo DCBV:   Estar en taula per menjar (Perpinyà). Aixís pot hom ben taulejar | i fer rialles i cantar, Saisset Cansós 20. Gasconisme o occitanisme pro recent, la prumèra atestacion en catalan que data sonque deu sègle 19.

Terçó : gasc.  terçon, id.  Bovin de tres ans, en catalan septentrionau.  En gascon, un terçon que designa un bovin mascle de tres ans mentre  qu'ua vaca de tres ans que's ditz ua terçoa. Per contra, ua terçòla que designa ua vaca en estat de vederar peu prumèr còp (Palay). Lo mot terçó qu'ei un gasconisme clar, ved. tanben  anolla.

Trona: lo mot en catalan qu'ei sinonime de púlpit (cadièra predicadera) ; en gasc. "truna"que i significa generaument "bujau" (en fr. niche dab lo significat arquitecturau deu mot, cat. nínxol). Las fòrmas antigas du mot en catalan qu'èran autanplan truna com trona. Aqueste mot truna  qu'ei un doblon etimologic de tribuna (deu latin tribuna), aqueste darrèr d'atestacion mei anciana en catalan.

En catalan, lo mot  trona que i designa l'accessòri arquitecturau de las glèisas destinat a la predicacion, qui consisteish en ua sòrta de balcon o de bujau accessible per un escalèr, o sia en gascon, ua "cadièra predicadera" (l'expression gascona qu'ei un gallicisme, calc deu francés chaire à précher) . Qu'ei interessant de constatar qu'en catalan, lo mot trona / truna qu'ei de prumèra atestacion d'un sègle mei tardiva que non pas tribuna (respectivament sègle 14 peu darrèr versus sègle 15  peu prumèr segon G.D.L.C), çò qui i hè suspectar un manlhèu gascon. Lo mot "truna" que i podó estar aportat peus monges gascons qui fondèn los òrdis mendicants e predicaires en Catalonha com per tota la peninsula. La fòrma trona en plaça de truna que rapèra deixondar vs gascon deishudar e entrebancar vs gascon entrebucar, o sia que poderé estar ua consequéncia, de fèit,  deu problèma fonetic pausat per  la "u" gascona en catalan.
Tà assabentar-vse'n mei sus las significacions deus mots truna, trua, truha en gascon e quin truna acabè per significar... utís (l'atruna) que podetz consultar l'article corresponent aquiu.


Tumar:  En catalan rosselhonés, tomar o tumar que significa "dar un còp, especiaument dab lo cap" (Dic. Ross. P. Verdaguer). Qu'ei un gasconisme clar, deu gascon "tumar", id. L'etimologia de tumar qu'ei debatuda. Segon Coromines (El parlar de la Vall d'Aran), qu'ei probablament ua forma gascona de "tombar" dab significat pastorau: dar un còp dab lo cap o los còrns. Pèir Morà (dic. TeG) que'n prepausa unha auta solucion: lo mot que seré la version gascona deu vèrbe latin tumefacere.

Urós: gasc. urós, id. En catalan, lo mot, sinonime de feliç, benaurat, n'i ei pas sonque rosselhonés, en continuitat dab l'occitan. En gascon, lo mot que deriva de l'ancian "aürós", en perdent la prumèra sillabe entà matar l'iat. Au contra de l'occitan, lo gascon qu'a conservat lo mot ancian "aür" deu quau "urós" e deriva via "aürós". De manèira interessanta, que podem constatar l'iat que i ei estat autanplan matat en la fòrma modèrna deu substantiu, totun d'ua faiçon distinta, per addicion d'ua "h": "ahur"/a'hy/, que non "aür". La pèrda d'ua letra qu'ei autanplan ua faiçon plan gascona de matar l' iat, n'avem mei d'un exemple dab "trimfe", "trimfar" (fòrmas gasconas plan classicas e literàrias, de las quaus tròbi plan lamentabla la "correccion" en triomfe e triomfar hens los diccionaris modèrnes); "prable" (de "preable") o enqüèra, en Comenge, tròt, de troat,  qui ei sinonime de solèr (Renaud Lassalle, com. person.  cat. tronat, id.). O sia qu'en voler tirar "urós" deu lexic occitan, qu'èra en realitat un beròi gasconisme qui los linguïstas occitanistas deu sègle passat e volèvan espudir, que non un gallicisme. La caça aus gallicismes, o francismes com e disen, vertadèrs o supausats, que demora ua obsession quasi nevrotica per quauques lingüistas occitanistas,  ailàs plan mei aucupats ad aquesta tasca que non pas a l'estudi deu gascon com a sistèma. Que se'n trobava  enqüèra un, pòc temps a, per arrecomandar dab hòrta insisténcia d'abandonar lo mot "rèn" (deu suedés ren) au profieit deu mot estranh rangièr (deu francés rangier, id. ), convençut qui èra lo brave pire de que "rèn" 'èra un gallicisme (per confusion dab "renne", id.), mentre que non classificava pas lo mot rangièr com a tau, per manca de vocabulari en francés, probable, a maudepieit d'estar au còp francofòne naturau e lingüista professionau.  Quina misèria!

Utís: gasc. utís,  id.  Generaument considerat com a gallicisme en occitan, per confusion dab lo mot francés outil (antigament ostil, ustil). Totun, l'ipotèsi de la formacion deu mot utís a partir deu mot francés ustil, ostil que supausa un escenari pro complicat. Lo mot gascon ostilh que coincideish perfèitament dab lo mot deu francés ancian ostil (uei outil), e lo catalan qu'avè lo mot ostilla (id., uei extint). De notar lo gascon qu'a autanplan "ostilhatge", mot de prumèra atestacion hòrt mei anciana en gascon que non pas outillage en francés (probable un manlhèu gascon o occitan en francés). Jo que'm demandi si utís no's poderé pas representar un beròi gasconisme, que non un gallicisme. Que poiré viéner deu latin  utens o mei exactament *utes, *utesem , que non lo classic utetem (de utor), per atraccion  de *utesillum, varianta vulgara d'utensilium.  Los mots gascons ostilh,   francés outil e catalan ancian (h)ostilla que derivan tots de *usetilium o *usetilia, format per metatèsi de *utesilium  deu quau lo mot gascon utís (var. otís) e poiré derivar  per faussa decomposicion.

Xabeca: landesisme en rosselhonés, ved. xibeca.

Xanca e xanc:. Lo mot xanc en catalan  qu'ei un colloquialisme sinonime de coix (en gascon= tòrt) qui ei lo significat de "chancòt" e de "chanquet" en gascon d'uei lo dia.  En realitat aqueste mot xanc qu'ei gascon d'origina landesa, atestat sonque locaument  en catalan (DCBV, cf tanben Dic. Ross de P. Verdaguer) e  n'ei pas admetut en catalan normatiu. Per contra, lo mot xanca  (chanca, las deus pastors landés, id.) si qu'ac ei.  Qu'ei un landesisme qui remonta tau sègle 16 en catalan. Segon jo, lo mot gascon qu'ei de fèit un germanisme, probablament de l'anglés vielh "shanke" (cama, partida de la cama), que non deu mot latin emprontat au farsi antic tà designar lo tipe de cauçadura qui los sordats parts e portavan. En espanhòu, lo mot zanco /zanca que i a remplaçat lo mot palo tà designar la chanca (la deu pastor landés, palo dab aquesta significacion qu'ei conservat en portugués),  qu'a autanplan la significacion de l'anglés vielh "shanke": cama, partida de la cama e au Guatemala que i significa enqüèra tòrt. Qu'ei hòrt probablament un gasconisme -, aumensh semantic se non dirèctament etimologic, possiblament per confusion deu mot gascon dab lo mot iberoromanic d'origina latina (emprontat au farsi antic e de medish etimon indoeuropèu)  qui designava ua traca de cauçadura. En quíchua, "cama" que s'i ditz chanca. La question d'un manlhèu espanhòu que's pausa tau mot amerindian. En gascon, las chancas deu pastor landés que's disen atau unicament per la part landesa (depts de las Lanas e Gironda), que's disen escaças en Baish-Ador e per la part orientau deu maine (màger part de Biarn, Bigòrra, e Gasconha centrau mentre qu'en sud-orientau que's disen eishancas (ved. ALGc 901).

Xemeneia: gasc. chemenèia (var. chemenèja), chamenèia id. La coincidéncia perfèita de la fòrma catalana dab la gascona, mentre lo castelhan qu'a plan chimenea (de cheminée), que pleiteja per un manlhèu gascon en catalan. Un gallicisme clar de tota faiçon.

Xibeca: Deu mot gascon (landés) chavèca, fòrma deu mot "cavèca" qui trobam en ua gran partida de las Lanas e, mei locaument, en Bigòrra (acerà, probablament un landesisme d'origina pastorau, com en Catalonha). Lo mot gascon xabeca qu'ei tanben atestat en rosselhonés (Dic. Rossel. P.Verdaguer), a costat de caveca. A prepaus de l'evolucion de la sillaba pretonica gascona "cha-" de cap a "xi-" en gascocatalan e catalan,, ved. xipeu.

Xipeu: mot gascocatalan, deu gascon chapèu, id. Xipeu qu'ei extint en catalan, totun atestat en un manuscrit en catalan deu sègle 16 (DCBV). Lo mot qu'ei tanben atestat en  manuscrit  deu "col·loqui de dos pastors en llengua gascona" (sègle 17). Comparatz cat. xibeca vs gasc. chavèca e gascocat. xipeu vs gasc. chapèu, autanplan  lo mot xicranda de l'espanhòu jacaranda.

Lo catalan qu'a autanplan xapó, un gallicisme dirècte (chapeau, id.), enqüèra plan viu com a sinonime de capell (capèth) en Rosselhon e com a nom de jòc en cat. normatiu.

Xot:  "Chòt", mot pan-gascon,  dab quauques variacions foneticas (chòit, chòc)  d'expansion geografica hòrt limitada . Peu país gascons, segon los endrets, lo mot chòt que pòt designar locaument lo gahús Asio otus  (Coserans), la cavèca Strix aluco (per la region bordalesa) o, hòrt mei generaument, lo... chòt   (of courseOtus scops. En catalan, lo mot que designa en generau Otus scops, com en gascon. Aqueste mot qu'ei d'atestacion pro recenta en catalan (sègle 16).Segon DCBV  lo mot (uei lo dia deu catalan normatiu) que n'èra emplegat  sonque en las regions mei septentrionaus deu maine  (region pirenenca e regions pròishe), en catalan orientau com occidentau: Rosselhon, Valhespir, Gironés, Empordan, Garròcha, Berguedan, Andòrra e Ribagòrça.  Qu'ei en particular estranh en las Islas Balearas e en País Valencian on s'hi hèn servir mussol. Xot qu'ei dongas un gasconisme clar. L'etimologia deu mot qu'ei  onomatopeïca, qu'aludeish au crit deu chòt (Otus scops). Aqueste crit que s'assembla hòrt au cant deu chirpet Alytes obstretricans.  Qu'ei significatiu que,  peus país gascons, lo mot "chòt" que sap designar au còp lo rapinhaire nueitau e lo chirpet. N'ei pas lo cas en catalan. Qu'existeish un (nhaute?) mot "chòt" en gascon, qui ei sinonime de "gota". D'aquesta manèira, lo mot que's pòt arreligar a la seria deus tòi, shòi,  shin, shinhau, chic, pichòi, pichòt etc en tot guardar ua valor onomatopeïca. "Chotar" qu'ei sinonime de "gotar". En Coserans, chòt que's ditz d' un pèc, qu'ei un catalanisme (ved. babeca) .

La lista n'ei pas definitiva, de segur. Un estudi seriós de lingüistica que'nse hè hrèita aquiu. Lo camp d'investigacions qu'ei juste aubrit entaus qui s'i vòlhan har.