dimecres, 19 de setembre de 2018

Dusau amassada gascona

Dissabte passat que's tiengó la dusau amassada gascona. N'èri pas podut anar tà la prumèra, ne'm volèvi pas pèrder la dusau. Qu'arribèi un chic dorèc a la Saligueta, la sala de hèsta de la Bastida en Biarn. L'amic Renaud Lassalle que vienó a saludà'm mentre qu'èri a ensajar de botar un chic d'òrdi a la veitura. Puish qu'encontrèi Lilian Riquet, un deus tres fondators d'Esperit gascon,  acompanhat de duas hemnas, las duas de Samatan com lo Lilian. Que demorèi dehòra a prosejar dab los tres mentre qu' èran a esperar la camioneta de la mairia de Samatan qui devè portar un grop d'auts Samatanés tà l'amassada.
Lo contact dab lo monde de l'amassada qu'estó simpatic e calorós. Aus murs e suus mòbles de la sala que i èran hicadas ua colleccion impressionanta de banèras gasconas de tot tipe e de tota color, l'esquarterat en abonde, de segur, un exemplar de la Dauna, ua dab la crotz de Sent Andriu e d'autas mensh conegudas. Que s'i trobavan tanben pòsters e bandaròlas dab tèxtes escriuts en gascon en hent servir totas las grafias, las deu felibrige e l'alibertina. Que'm hasó gai de véder la tolerància qu'avè guanhat per fin.

 Lo monde que parlavan quasi tots en gascon, la lenga que i tindava pertot, que podoi prosejar en gascon a sadorada. L'aplec que començè dab un devís deu maire de La Bastida.  Mossu'u maire n'èra pas gasconofòne, malaja. Que se n'excusè. Qu'èra urós de ns'arcuélher a La Bastida e de'nse har visitar lo son beròi vilatge. Que'nse raperè la nocion d'identitat multipla,  biarnesa, gascona, occitana (segon eth), francesa, europèa.

Puish Pèir Torné e Eric Boy que comencèn la prumèra presentacion consacrada a "Esperit Gascon".  Esperit Gascon qu'ei ua paja facebook, creada per Lilian Riquet e los quitis autes dus, dedicada au fèit gascon. Qu'encontrè un succès rapide, dab 1500 adherents au cap de solament dotze mes d'existéncia, pròva de la hrèita de la camada e de l'interès de la paja.

L'istorian Guilhèm Pepin, de l'Universitat de Bordèu, qui devè parlar juste après, que s'èra desencusat. N'èra pas podut viéner per rasons de santat, ailàs. Totun qu'enviè lo tèxte de l'intervencion prevista. Aquest tèxte, hòrt interessant, qu'amuisha Biarn qu'éra plan considerat istoricament com a país gascon. Qu'ei consultable a la pagina facebook d'Esprit Gascon.

 Lo Renaud que hasó ua conferéncia suu gascon d'Arnaudin. Que'ns raperè lo gascon negue qu'agropava en realitat mantuns parlars distints e quitament parlars de transicion de cap aus parlars clars (semi-negue). Que raperè l'origina despreciativa de l'apellacion 'parlar negue' respècte a 'parlar clar' . Que mencionè tanben lo quite Arnaudin que despreciava hòrt quauques parlars vesins deu son, en particular lo gascon negue deu Marensin qu'èra explicitament qualificat per l'etnològue landés com "meishant", "lèd" tot lo contrari deu gascon de la Lana Gran. Arnaudin que sabèva hòrt plan las nuanças locaus de la lenga. Çò de hòrt apreciader en la camada de Renaud qu'ei lo fèit que s'apea totstemps sus las mapas de l'ALG, amuisant atau mei d'ua particularitat deu parlar d'Arnaudin respècte a la lenga biarnesa ne'n son en realitat pas briga, estant hort espandidas per tot lo domeni gascon, quan n'i son pas francament majoritàrias. Autament dit, qu'ei sovent la codificacion biarnesa qu'ei particulara respècte a l'ensemble deus parlars gascons, que non lo gascon d'Arnaudin. Lo devís deu Renaud qu'ei tostemps hòrt plan documentat e plan assegurat, qu'ei un plaser escotà'u, ns'i aprenem tostemps hèra de causas.

A la seguida Tederic Cahuzac que pausè la question de la senhèra pan-gascona. Ja sabetz mantuns patrons de banèra destinada a representar l'ensemble deus país gascons que son estats prepausats, a començar per l'enquarterat.  Que s'ageish d'un blason, dont l'origina ei au còp recenta, escura e shens supòrt istoric, qui ei estat reciclat en drapèu. Que cau plan arreconéisher l'enquarterat qu'ei a hà's mei anar mei espandit per tot lo territori, lhevats Biarn, de segur. Totun, que caleré un drapèu "neutre" qu'estosse acceptable per tots los país gascons, pertot. Tederic que hasó ua revista pro exaustiva de totas las proposicions qu'encontram dejà. Eth que prepausa lo dab la crotz de Sent Andriu roja suu hons blanc. A jo que m'agrada. Lo de la Dauna, de las medishas colors, que m'agrada tanben. Enfin, çò de mei important, per jo, ne son pas lo dessenh o las colors deu drapèu, qu'ei de trobar la bona façon de ne causir un de manèira que sia adoptable per tots los pais gascons, a costat (e non en plaça) deu drapèu especific de cadun. Se consideram l'enquarterat com a bon candidat, que calerà discutir dab los conselhs regionaus e lhèu cada comuna tà que posca ondejar pertot au territòri. N'ei pas guanhat, aquò. Qu'ei precisament l'enjòc deu debat. Qu'ei ua causa importanta pr'amor la gasconitat, en las duas regions administrativas concernidas, qu'ei  pòc sabuda e pòc vededera. Se los gascons volem contunhar d'existir com a taus que'nse cau amuishar-nse, e aquò passa per l'adopcion d'un drapèu representatiu.

Puish qu'estó la pausa deu dinnar, en ua sala de tela on i penjava ua bèra banèra occitana.

Vincent Poudampa, president de l'assoc. Gascogne et Prospective,  que comencè la session de l'après-dinnar en devisant suu problèma de l'organizacion territoriau a la lutz de l'Istòria e de l'Identitat gascona. Aqueste devís, hort interessant, que'u podetz escotar sus Ràdio-Pais. L'associacion qu'ei  a preparar ua mapa deus Pais Gascons. Jo que pensi  que seré interessant e necessari d'i ahíger ua reflexion lingüistica: quin metòde e caleré hargar tà ensenhar ua varietat de gascon que sia representativa de la lenga d'un país gascon, acceptable a l'escala deu dit país. Çò que vòlen recuperar los joens qu'ei la lenga de la comunautat, la lenga confiscada o sia lo patuès deus aujòus e non pas un estandard made in Bearn. Metòdes practics d'auto-aprenentatge dab exercicis elaborats e supòrt audio o video corrècte que hèn hrèita. Qu'avem internet, hèra de gramaticas de gascon locau que començan a espelir suu web o a las librerias, totun que caleré hargar los metòdes corresponents, dab exercicis adaptats, en virant, per exemple, un metòde com lo "Digui-digui" catalan en gascon locau.   L'internet qu'ei un supòrt adaptat per un metòde atau, ce'm sembla. Enfin, qu'ei ua auta question, que i tornaram un aute còp.

Fabrici Bernissan que devisè suu problèma de la mort anonciada deu gascon, un devís au còp realista e un chic desesperat. Alavetz jo que vau estar mei optimista en basant-me sus l'Istòria deu gascon. Segur lo gascon qu'ei a agonizar despuish un centenat d'ans. Totun que cau raperar lo gascon qu'avèva remplaçat lo latin com a  lenga mairana dejà au sègle sèt. Aquò empachè pas que lo latin, non transmetut mès aprengut com a dusau lenga, que contunhè d'estar emplegat en Gasconha dinc au sègle dotze enlà, çò qui hè ua durada d'agonia de mei de seish cents ans. Dongas qu'avem enqüèra cinc cents ans tà aucupar-nos deu gascon, se agim com cau. Qu'avem lo dret d'estar pessimista, totun n'avem pas lo dret d'abandonar. Tornar la motivacion aus joens que cau, aquò que passa per l'istòria e l'estudi deu fèit gascon, e que cau tribalhar en hargar tots los utís qui hèn hrèita tà que posquin apréner la lenga a casa o en la veitura shens l'ajuda de nat professor. Qu'ei totafèit possible, jo que'n soi un exemple, qu'èi aprengut lo gascon solet. Recuperar lo ligam dab los autors de lenga gascona en apréner la lenga qu'ei ua necessitat tà non pas pèrder l'identitat culturau.  Parlar gascon que cau tà har víver la lenga. Que cau organizar grops de discussion tà recuperar lo parlar e non pas sonque l'escríver. per l'internet o en la vita reau.

Gilabèrt Nariòo que concentrè lo son devís sus la sòrta qu'avem de saber parlar gascon. Ailàs, ne podoi pas demorar dinc a la fin de la conferéncia, qu'avèvam dejà mei d'ua òra de retard sus l'òra prevista de la fin de las conferèncias, qu'avèvi constrentas d'orari, que'm calèva anar-me'n. Ne sèi pas solament si Alexis Arette e podó parlar, qu'èri dejà partit, que'm sap grèu.

En tot cas, qu'èra ua amassada hòrt interessanta, no'm perderé pas la qui seguirà. Lo còp qui vien, la sesilha que serà en

P.S. que trobaratz mei de fòtos a la paja fb d'esprit gascon e a la mea tanben.

dijous, 13 de setembre de 2018

Cinc préstecs gascons en català.

Tirat de la mia paja facebook, aquest tèxte en catalan que i descriu cinc prèsts gascons. Que'u reproduseishi ací per comoditat personau.

AL·LOT. Forma balear d''arlot'.  Arlòt és un derivat afixat de 'arla' que és un mot pròpiament gascó per ‘arna’ (l’insecte devastador dels teixits). En gascó, el verb 'arlà's' o 'arlar-se' significa 'arnar-se' però un 'arlant' (d'arlar) se diu d'una persona que devasta, que saqueja, en gascó diem: "qu'arlandeja". Arlòt és sinònim d'arlant. En gascó, un arlòt és 1-un saquejador, un bandoler 2- un home de mala vida, un macarró. El significat balear de 'noi' deriva de la significació 2 que és la significació conservada en català . La pronúncia balear del mot és també landesa (assimilació de la 'r a la 'l' que sec). L'etimologia de arla és de *'arlana ar= cuc (ar : mot indígen –no romanic- conservat en basc modern) i lana, o sigui arlana = cuc (de) lana. Noteu que el mot principatí "noi' deriva d'un altre mot gascó ninòi (cat. neci, enteneu: donzell), derivat afixat de 'nin', mot comú a les dues llengues.


AVALOT. Coromines volia fer derivar 'avalotar' directament del verb llatí 'volutare'. Aquesta hipòtesi no és acceptable a causa de la conservació de la « t » intervocalica llatina que hauria de donar una « d » en català. De fet el verb ‘voludar’ existeix en català rossellonès com en occità i en gascó. Especificament en gascó (que no en occità), el mot avalot s'hi retroba (escrit abalòt en la gràfia que faig servir). Hi té la significació d'atropament, trobada de gentades en moviment. El mot comparteix l'ètim amb un altre mot estrictament gascó « abalut » que es fa servir per designar un cable que embolica la perxa del pagès per fixar-la al carro, al final el mot va servir per designar la perxa mateixa. En gascó, abalut té com a sinonims dues variants femenines : abaluda i baluda. L’origen n'és a l'evidència el mot llatí 'voluta'. (illa) voluta>(la) baluda -> l’abaluda. Llavors, 'abalut' serà simplement una forma masculina refeta a partir d’abaluda. Abalòt deu derivar d’abalut per substitució de l'afix (mal) suposat (cf catxalot com a exemple de substitució semblant).
Com que abalut, abaluda i baluda no són atestats ni en català ni en occità, podem deduir que el mot català 'avalot' és de formació gascona, un gasconisme. D’abalòt/avalot deriva el verb gascó i català abalotar/avalotar. Aixi s’explica la « conservació » aparent de la 't' intervocalica latina. En català, esvalotar i esvalot deriven d'avalotar, avalot. El gascó pirenenc té les formes 'arbarotar' i 'arbaròt' (cat. avalotar, avalot), que podem suposar al·leliques respectivament d''abalotar' i 'abalòt' i derivades d'aquestes (aquest tipus de variació és frequent en gascó, cf. els casos de arcuélher, arturar, arténher, argüeitar, etc formes al·leliques d'acuélher, aturar, aténher, aueitar etc ). Aquesta hipòtesi ens mena a la conclusió que els mots espanyols 'albarotar' i 'albarote' (forma antiga d'alboroto) deriven d''abalotar' (doncs d'abalot' i d'abalut) via les formes gascones 'arbarotar' i 'arbaròt'. D'aquesta manera expliquem la persistència de la t intervocalica de l'ètim llatí en tos aquestes mots, que sian gascons, catalans o espanyols.

CATXALOT. L’occurència més antiga (1628) del mot ho és sota la forma « cachalut », en un text en francés, que el descriu com a paraula pròpia dels pescadors de Sent Joan de Lutz (Sant Joan Lohitzun). Aquest mot és clarament gascó. Cachalut significa queixut, dentut (característica que diferència el capgros de les altres balenes que tenen barba i cap de dent). Cachalot (1675) (o en la gràfia que faig servir: caishalòt) deriva de cachalut (caishalut) per substitució de l’afix. Arran el basc kaxalote i l'espanyol cachalote, el mot ha viatjat per la península: català (catxalot), portugués cachalote etc. Aquest gasconisme ha estat incorporat en un munt d'altres idiomes com el romanès, l'uzbek, lo danès, lo finès, l'estonià, lo gaelic escocès, l'irlandès i l'esperanto via el francès, l'anglès i el rus.

 DÉU N'HI DO! Probablement forma de l’interjecció gascona "Diu me dau!" foneticament adaptada al català d'une manera gramaticalment correcta però al costa de la significació. Al principi, hi va haver el renec gascó "Diu me daun!" (cat. Déu me damne!) que fou avisadament substituit per la versió "light" menys arriscada "Diu me dau!" que s'entén literalment com a "(A) Déu em dono". El gascó en té una variant encara més explicita: 'Au gran Diu me dau' ! El català en té una altra variant: 'Déu n'hi doret!' que nse en confirma la pèrdua total de significació en aquesta llengua. L'expressió 'Déu n'hi do' i la seua variant són catalanes stricto sensu (C. del Nord i Principat).

GALET, val. gallet (el del beure a galet) : 'galet' és un dobló pròpiament gascó de 'canalet' resultant de la pèrdua de la 'n' intervocalica, una característica de l'idioma. Gasc. galeta de la hont = cat. canaleta de la font. Etim. canalettu/a. L’expressió 'beure a galet' és un préstec gascó (en gasc. "béver a galet", per oposicó a "béver a pòt"). En gascó, el mot 'galet' designa de manera general 1- un canalet en forma d’embut, coll d'ampolla etc, i, per extensió un raig de liquid, un recipient de tipe setrill (gasc. galeton = canadella, setrill de missa), 2- l’embut anatomic (faringe) i, per extensió, la garganta. El mot principatí 'galleda' (per poal) té el mateix origen etimològic (del gasc. galeta). En espanyol els mots i expression gallete (garganta), beber a gallete, galleta (el recipient de tipus setrill) i galillo (de galet(e) per substitució d'afix, sin. úvula) són gasconismes. Els mots han viatjat fins al portugués : galhete (garganta), galheta (setrill).

dissabte, 8 de setembre de 2018

L'amassada gascona deu 15 de seteme.

Lo quinze de seteme que cad un dissabte enguan. Lo quinze de seteme, que's tienerà la dusau amassada pan-gascona a La Bastida (64). Ne podoi pas anar tà la de Samatan, en noveme passat, que'm sabó grèu. Ne voi pas mancar la dusau.  Tots los qui's senteishen concernits peu fèit gascon que son envitats. Que i seram presents, tots amassa, gasconistas, occitanistas, simples ciutadans de tota tendéncia politica, en un esperit positiu de respècte, de patz e d'union. Patz, union e volentat de har màver las causas: aquerò qu'ei çò d'essenciau per jo. Que serà lo parat de discutir, escambiar, perpensar e, atau qu'ac espèri, decidir e agir entà defensar los interés e lo futur deus gascons com a pòble, com a espaci geografic e economic, com a cultura pròpia.  Tanhents deu gascon que i seram presents, de segur. La lenga que i tindarà,  en particular dab Renaud Lassalle e Gilabèrt Nariòo qui n'opinaràn e daràn conferéncias en lenga gascona.  Nat dobte, la mea plaça qu'ei au miei d'aquesta gent e que i serèi.

dimecres, 5 de setembre de 2018

La fin de la desatelada - La fin de la grève.

Com ac avetz podut constatar, aqueste blog que s'ei carat durant nau mes. Nau mes de silenci propici a la reflexion sus l'anar deu mónd e sus jo medish.  Ua bèra pausa, cèrtas, totun necessària e revitalizaira. A l'origina d'aqueste silenci que s'i està lo traumatisme d'un procès. Òc, un procès,  un atac juridic shens nada rason valedera, de part deu sinistre Sr Domergue Sumien, que lo diable se'us empòrte ad eth e a tots aqueths mediòcres incultes dont la vocacion sembla estar d'emposoar la vita deus qui voleren que la sciéncia progressèsse! Aqueste ensenhaire non s'acontenta pas dab escríver contravertats e conerias shens fonament scientific quin que sia, qu'assaja autanplan de har carar los qui'u gausan contradíser. Ua persona normau qu'assajaré d'ac har en debàter e aportar contradiccions argumentadas; totun, lo Sr Sumien, non, n'ac pòt pas har atau, debàter qu'ei inutile per eth, pr'amor que sap hòrt plan los mens arguments que son corrèctes, qu'èi rason de fèit. Alavetz, tà ensajar d'eliminar la contradiccion,  que s'estima mei seguir la mei maishanta via, la juridica, aprofitant deu mestièr de la soa hemna qui ei avocada. Atau que's hè plaser  en tot balhar tribalh au cabinet on i oficia la dauna. Magnific, non? Totun,  lo Sr Sumien ne s'amuisha pas mei avisat en dret qu'en sciéncia lingüistica.  E qu'estó debotat, plan segur. Nada carga qu'estó retienguda contra jo. L'unica causa a la quau s'ei escadut lo Sr Sumien qu'ei demostrar que conerias, eth non s'acontenta pas de n' escríver, que las hè autanplan.

dimecres, 27 de desembre de 2017

'Abalut', 'abaluda', 'baluda', deu latin 'voluta', o la question de l'origina deu mot 'abalòt' (cat. 'avalot').

Lo catalan e lo gascon qu'an mots en comun qui son desconeguts en occitan non-gascon. L'un qu'ei lo mot 'abalòt' qui lo catalan gràfia 'avalot'. En gascon, lo mot 'abalòt' que significa: " attroupement, rencontre de deux troupes". En catalan 'avalot'  que significa: '1-1 agitació popular, 1-2 aplec tumultuós 2- esvalot. Se cercam un chic mei enlà, la definicion deu mot esvalot qu'ei cridòria, brogit eixordador.

Coromines que volè har derivar 'avalot' deu vèrbe 'avalotar' (tanben present en gascon; 'abalotà's': se porter en troupe, cf.  Palay) e lo quite vèrbe 'avalotar' deu vèrbe latin 'volutare' format a partir de 'volutus-a' (de 'volvere') (Cf Gaffiot, ved. nòta de Jig en comentari). Aquesta ipotèsi qu'a lo meriti d'explicar la terminason -ot (enquèra que l'obertura vocau /-ɔt/ supausa ua confusion fonetica). Totun la conservacion de la 't' deu vèrbe latin peu mot catalan 'avalotar' que pausa problèma en aquesta ipotèsi. Normaument, qu'am de n'esperar ua d intervocalica, que non ua t (cf. gascon voludar-se, occitan voludar,  voludar autanplan en rosselhonés, deu latin volutare, ved com. JIG).

En ua prumèra analisi, qu'acceptèi l'ipotèsi etimologica de Coromines shens trantalhar. E que prepausèi lo mot gascon 'abalòt' com un prèst deu catalan. Totun, que m'avè escapada l'existéncia deu mot gascon 'abalut', qui a l'origina designava lo cable qui encordava la pèrja au carro (ved. FEW abalut) e qui acabè per designar la quita pèrja. L'origina etimologica d'aqueste mot 'abalut', var. 'abaluda', 'baluda' qu'ei probablament lo mot latin 'voluta' , que non lo vèrbe volutare (cf. gasc. abalutar) pr'amor de la conservacion de la t  deu vèrbe qui suggereish ua derivacion verbau a partir d'abalut, fòrma masculina reconstrusida a partir de baluda, abaluda (la baluda ->l'abaluda ->l'abalut -> abalutar). La constància de la 'a' pretonica comuna aus mot catalan e gascon e non predictibla per l'etimologia com la t d'aquestes mots, e non ua d com esperat se lo vèrbe catalan avalotar derivèsse de volutare, qu'an de nse'n har perpensar.  Que podem perfèitament acceptar que lo quite mot abalòt derive de abalut. N'avem un exemple de deriva semblanta dab 'caishalòt'' dont la fòrma atestada mei anciana èra 'caishalut' (qu'ei a díser provedit de caishaus, caracteristica qui diferéncia lo caverat de las autas baléias). caishalut -> caishalòt.

Dongas, que prepausam ua ipotèsi alternativa a la de Coromines: 'abalòt' que representaré ua fòrma de 'abalut', lo quau representa ua fòrma masculinazada d''abaluda', varianta de 'baluda', deu latin 'voluta'. Abalotar qu'ei un derivat verbau de abalòt. Abalut n'existeish pas en catalan, per contra avalot que i ei plan. La caracteristica de la 'a' pretonica com la t intervocalica deu vèrbe avalotar que suggereishen avalot que deriva d'abalut. Abalòt, avalot: qu'ei evident que s'ageish deu medish mot en gascon com en catalan. Que i arretrobam aquesta nocion d'aplec, de horrèr comuna a las duas lengas, totun lo mot catalan que s'a prenguda ua significacion de susmauta, de batahòri qui n'existeish pas a la definicion deu mot gascon segon Palay. Per contra, en gascon, aquesta nocion de susmauta  e de batahòri que's tròba a la definicion deus mots 'arbaròt' e 'arbarotar'  d'etimologia incèrta (cf. espanhòu alboroto, antig. alborote, alborotar; l'anciana terminason -ote que suggereish hòrtament un prèst gascon en espanhòu, mei probablament que non l'arrevèrs).  Lo sens generau, etimologic- de l'etimon d' abalut, abalòt qu'ei  enrotlat',  'tornejat' e, per extension, 'aplegat', 'amassat', que sia aplicat entà un cable qui entorneja ua pèrcha tà fixar-la au carro o aplicat entà gents aplegant-se entà formar horrèr. La mutacion 'abalut' -> 'abalòt' (suu modèle caishalut- caishalòt) n'ei pas impossibla, permetent atau ua deriva o especializacion semantica: aplec de gent, horrèra. La confusion semantica de avalot (abalòt) dab arbaròt (esp. alboroto) qu'ei evidenta en catalan. La question qu'a de's pausar se s'ageish reaument d'ua confusion o se lo vèrbe gascon arbarotar n'ei pas simplament un derivat o varianta allelica d' abalotar emplegant la particula prostetica gascona frequentativa ar-.  N'ei pas briga impossible.

Dongas entà resumir qu'imaginam las seguidas etimologicas:

Latin voluta -> gasc. (la) baluda -> gasc. (l') abaluda (s.f.) -> gascon abalut (s.m.) -> gascon abalutar

Gasc abalut -> gasc e cat. abalòt , avalot -> gasc e cat abalotar, avalotar

Cat avalotar -> cat esvalotar -> esvalot

Gascon abalotar -> Gascon arbarotar (var. + part. prost. ar-)  -> Gascon arbaròt (Mont., segon Palay)

Gascon arbaròt -> Esp. alborote (antig.) -> Esp alborotar -> Esp. alboroto



(Corregit lo 29 de deceme de 2017)


dijous, 14 de desembre de 2017

Lo mot 'regard', un gallicisme ancian en occitan, d'acceptacion dobtosa en gascon.

La cronica d'En Domenge Sumien en Jornalet de diluns passat que's titola: "Un autre regard lingüistic sus lo Mond Arabi". Que tròbi aqueste títol estranh. Prumèr la combinason semantica "regard lingüistic" n'a pas tròp de sens per jo, e la natura deu prepaus de l'autor n'ajuda pas a dar ua lutz a la sigificacion deu títol. E puish aqueste mot 'regard' que soa mei francimand que non pas gascon, çò qui contribueish a escarranhar l'aurelha. Lo mot qu'ei shens nat dobte plan occitan, atestat deu sègle 15 ença. Totun n'ei ni gascon, ni catalan. Palay que menciona plan 'regard' e 'regardar', en precisant de manèira hòrt clara que pas sonque los francimands qu'emplegan lo mot 'regardar'. Los mots 'regard' e 'regardar' non son pas estats arreprés per Per Noste. Lo diccionari Tot en Gascon qu'accèpta 'regardar, arregardar' com sinonime d'espiar, guëitar, uerar etc, totun n'accèpta pas 'regard'.

 La formacion d'aquestes mots 'regard' e 'regardar' n'ei pas briga gascona. Que s'ageish mei probablament d'un prèst francés. Los gascons, en generau, qu'evitam d'emplegar aquestes dus mots. En plaça d'aqueste 'regard', que poderem díser espiada, vista, mirada, etc,  los mots non mancan pas. Totun, la causa qu'ei probablament diferenta en occitan non-gascon, lo mot 'regard' que i ei plan viu i emplegat correntament. Que cau díser la formacion deus mots 'regard' e 'regardar' que poiré passar per occitana (non-gascona) car en occitan (non-gascon), la w iniciau deus mots deu francic ancian (en aqueste cas, la deu mot francic 'wardan' a l'origina de 'guardar') que balha regularament  /g/ com en francés: wardan -> oc. gardar, fr.  garder. N'ei pas lo cas en gascon, qui consèrva generaument la prononciacion etimologica de la letra francica /w/ o qui la pòt prononciar leugèrament /gw/ dab ua g iniciau mei o mensh discreta: uardar o guardar.

dilluns, 11 de desembre de 2017

Ei gascon, lo mot 'òc'?

Devath aqueste títol un chic provocatiu que s'escon en fèit la question de l'origina deu mot 'òc' en gascon. Lo Diccionari de l'Ancian Gascon (DAG) non menciona pas aqueste mot. Entà virar lo mot francés 'oui' en gascon, lo DAG n'indica pas sonque  'si' (DAG, Fascicule 14, 1878). Lo mot 'òc' n'i ei pas briga. Non seré pas 'òc' un empront relativament recent? La teoria deu prèst occitan en gascon qu'explicaré plan la fonetica estranha d'aqueste mot 'òc', dab ua c muda, ua caracteristica totaument anormau en gascon qui emplega lo pronom neutre ac, variantas ec, òc, ic...qui tots derivan de hoc e consèrvan ua consonanta plan sonòra. La derivation  ò(c) /ɔ/ a partir deu latin 'hoc' n'ei a l'evidéncia pas briga gascona. O sia que lo mot 'òc' /ɔ/ non seré pas mei gascon que 'blu' o 'nani'. Aquò dit, non i a pas nada rason tà espudir aqueste mot 'òc', pas mei que 'blu' e 'nani', deu men punt de vista.

dimarts, 28 de novembre de 2017

Gramatica gascona deu Parlar de la Lana Gran e de Bòrn.


Per fin, la "Grammaire Gasconne du Parler de la Grande-Lande et du Born (R. Lassalle, Editions des Régionalismes, 2017) que m'ei arribada a casa. La gramatica deu gascon negre qu'ei estada largament ignorada, se non ocultada, pr'amor d'estar tròp apartada au còp deu canon occitanista e de la nòrma biarnesa, a maugrat deu ròtle importantissime jogat per autors com Bernat Manciet e Pèir Morà en la renavida literària deu gascon contemporanèu. Pr'aquò, aquesta modalitat  que conegó a l'atge mejan ua zòna d'influéncia plan mei larga que non pas lo son estricte domeni pròpi, devuda au ròtle de portada internacionau qui joguèn vilas com Baiona e, a la termièra septentrionau deu domeni, Bordèu. De manuscripts juridics o administratius medievaus redigits en gascon negre que nse'n podem trobar conservats en archius a Oviedo (Asturias), Sent Sebastian e Hondarrabia (Guipuscoa), Westminster (Anglatèrra) etc…Lenga maritima, lo gascon negre que ns'a balhat un hèish de mots tanhents a la mar e a la soa fauna. Que citarèi, com exemple,  'caverat' - mot d'atestacion la mei anciana per totas las lengas romanicas tà designar l'animau en question-  e tanben lo son sinonime mei recent  'caishalòt' emprontat peu francés e per un mont d'autas lengas europèas. 


L'autor, Renaud Lassalle, qu'ei un joen autodidacte lanusquet arradigat a las Pirenèas centraus. Qu'a aquesit ua gran experiéncia en collectage de materiau linguistic e etnografic gascon per la Montanha, a la termièra deu Comenge istoric e de Bigòrra. Qu'ei l'autor e lo co-autor d'un gran nombre de videos documentaris en gascon qui's pòden crompar a la botiga de l'Ostau Comengés.   Renaud Lassalle qu'ei un cercaire de terrenh, acostumat a ua lenga viva, autentica, ua lenga arrecuelhuda in vivo e non pas hargada en laboratòri. La soa gramatica que segueish aquestes medishs critèris d'autenticitat.  Que s'ei basat sus l'escríver d'un aute òmi de terrenh, Fèliç Arnaudin (1844-1921), gran collector de la tradicion orau en son temps com lo quite Renaud Lassalle uei lo dia. 

Çò qui ns'ei descriut en aquest obratge qu'ei ua lenga vertadèra dab ua estructura frasica hòrt diferenta de la deu francés o de l'occitan tau com çò descriut per  Robert Lafont en la soa tèsi. Jutgatz-vs'en  per vos medish:

"Vui lo Diable me sauti a le barba." (Je veux que le diable me saute à la figure)
"Que'u dishòt volè partir." (Il lui a dit qu'il voulait partir)"
"Com se hèi sii pas unqüèra arribada?" (Comment se fait-il qu'elle ne soit pas encore arrivée?)
"N'èi qüant buvut." (Qu'est-ce que j'ai bu (m àm j'en ai bu)).
"Tant as, tu, de pòrcs?" (Combien en as-tu, toi, de porcs? )
"E'm vorrés har escanar aus cans" (tu voudrais me faire égorger par les chiens)
etc, etc.

Aquesta manèira hòrt particulara de construsir la frasa qu'ei autanplan shens que maritima, que l'arretrobaratz en dehòra de l'airau, per exemple hens l'òbra teatrau de Cesari Daugé qui èra hilh d'Aire. 

Que s'i tròban enqüèra traças deu doblet diferenciau 'com' e 'com a' de la lenga anciana, cadut quasi pertot en desús en gascon, totun conservat, o meilèu restituit, en catalan. Que serem plan avisats d'ac har tot parièr en gascon, ce'm pensi.

Que'm soi regalat en legent aquesta gramatica e qu'aconselhi a tots aquestes joens qui vòlen, dab tota la rason, recuperar la lenga, de la consultar e de l'estudiar. Qu'ei, de fèit,  autant un metòde d'ensenhament com un obratge purament descriptiu. Conjugasons, combinason de pronoms febles, etc, tot que i ei  explicat, e sovent hicat en perspectiva respècte a d'autas modalitats deu gascon o de l'occitan. Que cau raperar R. Lassalle qu'ei un gasconofòne bilingue: que practica correntament lo haut-comengés de las Hautas Pirenèas  on demora, a mei deu gascon negre de la soa familha, duas modalitats a non poder mei diferentas enter si, quasi duas lengas distintas lahens lo grop gascon. Ne manca pas de soslinhar los 'estranhs" comuns ad aquestes dus idiòmas, amuishant atau que d'estranh no'n son pas briga en realitat. Per exemple la 's' de 'nèits' en l'expression idiomatica 'estar nèits' (faire nuit) : ex. "qüòn estèt nèits barrada" (fr. quand il fit nuit noire) qui audí tanben en Varossa: "qu'èra nètses, qu'èra nètses" (il faisait nuit, il faisait nuit) e qu'arretrobam en biarnés ('qu-ey noéyts', cf. Palay). Los catalans e los aragonés que pòden díser d'ua faiçon semblanta respectivament 'de nits' e 'de nueits' quan disem  en gasc. 'de nueit', en esp. 'de noche', en fr. 'de nuit'.  

Entà transformar aquesta gramatica en metòde d'auto-aprenendissatge, ne manca pas sonque un recuelh d'exercicis corregits deu genre:
Completatz:
E'm vorrés har escanar … cans
… as tu, tu, de pòrcs?

O ben arreviratz:
Qu'est-ce que j'ai bu!
Comment se fait-il qu'elle ne soit pas encore arrivée.
Il lui dit (a dit) qu'il voulait partir.
Comment s'appelle-t-il donc, ton filleul? 

E, entà clavar, que cau soslinhar lo prètz hòrt rasonable d'aquest obratge (mensh de 15 èuros), ua causa particularament apreciadera quan s'ageish d' un obratge pedagogic d'utilitat publica.

Felicitacions tà l'autor e tà l'editor per aqueste tribalh de transmission! 

Que podetz comandar lo libe en totas las bonas librerias o dirèctament a l'editor, clicatz aquiu

divendres, 10 de novembre de 2017

On ei passat lo gascon a las comunicacions regionaus?

Ua de las conseqüéncias pervèrsas deu dogme occitanista qui refusa l'estatut de lenga au gascon -a maudespieit deus darrèrs desvolopaments scientifics qui mièn equipas prestigiosas de lingüistas tà considerar lo gascon com quatau grop lingüistic distint de l'oil, de l'occitan e de l'arpitan- qu'ei de har complètament desparéisher lo gascon de las comunicacions regionaus, las de Navèra Aquitània com la d'Occitània. Lo gascon que i ei complètament absent mentre que i son representats l'occitan (lengadocian), lo catalan e lo peitavin-santongés shens oblidar lo basco. Lo gascon? Fenit, daunas e mèstes!

 Aquiu l'Estat francés n'i ei pas per arren. Que son plan los occitanistas los responsables. L'istòria que deu servir de leçon. A l'evidéncia, l'Occitània saunejada peus autonomistas e separatistas n'a pas nada solucion tà dehéner lo gascon. Au contra, que miarén lo gascon tà la tomba shens vergonha, entà balhar mei de pes a l'occitan non-gascon…o, mei simplament, entà estauviar sòus.

Agosse lo gascon un estatut arreconegut de lenga, las causas que's passarén diferentament, lo gascon que seré tractat dab mei de consideracions, a egalitat dab las autas lengas regionaus. Que seré sonque justícia.