Tres mots compartits especificament peu catalan e peu gascon: similaritats e diferéncias semanticas.

Uei que'm voi interessar a tres serias de mots compartits per lo catalan e lo gascon, qui no's tròban pas en occitan non gascon (en dehòra de la zòna meridionau procatalana o progascona deu lengadocian). Ua qu'ei un catalanisme clar en gascon, las autas duas que pòden remontar a las originas comunas de las duas lengas. Qu'èi trobat interessant de comparar las significacions respectivas en catalan e en gascon.

La prumèra seria qu'ei la d'aplec e los derivats aplegar, aplegada etc. Aplegar que vien deu latin applicãre, com aplicar, totun lo sens d'aplegar qu'ei distint d'aplicar. En catalan, aplegar que vòu díser 1- reunir, amassar 2- (en valencian), arribar. En gascon (d'après Palay), aplegar que vòu díser 1- reunir, amassar 2- botar a l'acès, a la sela, a l'endòst (o sia, en gascon: a l'aplec)  (en catalan: abrigar) 3- plegar botiga.

 Aplegà's (o aplegar-se) en gascon que vòu diser 1- amassà's, 2- acessà's, asselà's, endostà's (en catalan: abrigar-se) 3-tornar-se'n tà casa, un còp ua tasca acabada. L'emplec d'aplegar dab la significacion de plegar botiga, deishar lo tribalh, qu'ei tanben corrent en catalan, totun la lengua estandard  que'u prefereish plegar (lat. plicãre).  En catalan com en gascon, aplegar qu'ei sovent emplegat per plegar.

 En catalan, un aplec qu'ei unha amassada de gent o de causas, ua reunion de gent, unha acampada, en particular hestiva.

En gascon, aplec que pòt voler díser (segon Palay): 1- amassada de gent o de tropèths qui son a punt de tornar tà l'ostau, tau cortau  etc.  2- lo quite retorn tà l'ostau  3- acès, endòst, sela  4- assemblada. Totun, tàd aquera darrèra acceptacion d'assemblada, d'acampada, lo gascon que s'estima mei d'emplegar lo mot autan gascon com catalan d'aplegada.

Los mots aplec, aplegar  etc que semblan un eretatge deu vocabulari pastorau pirenenc, quan e s'agiva d'aplegar lo bestiar sia pr'amor de la transumància (tau montanhatge o tà tornar tà la bòrda) sia tà botà'u  a l'aplec, qu'ei a díser a l'empara deus predators e de las intemperias.

Lo segond mot qui m'interèssa uei qu'ei gavec o gavet. La forma mei antiga du mot, atestada en catalan, que sembla estar gavec, uei lo dia meilèu gavet.  En gascon contemporanèu, las duas formas (gavec/gauec e gavet) que son emplegadas en concurréncia. Lo mot, tant en gascon com en catalan,  que designa ua planta pirenenca (Rhododendron ferrugineum) qui creish ad altituds compresas enter 1500 m e 2500 m d.n.m. Lo mot que remonta probablament d'abans la romanizacion. Lo lingüista gasconista alemand Gerhard Rohlfs qu'aprèssa aqueth mot d' ua seria d'autes qui designan plantas e qui son conservats au còp en catalan e en gascon: gavarra (cat, gsc), gavarrera (cat) / gavarrèra (gsc), gavardera (cat) / gavardèra (gasc) (Rosa canis) etc. Tots aqueths mots que comparteishen un etimon d'origina pre-indoeuropèa qu'arretrobam hens lo mot basco gaparra / kaparra qui significa l'arromèc, la sèga.  En gascon, un gavar(r) o gavard  qu'ei un terrenh cobèrt de bruishòcs espinós, de gavardèras.

En catalan, un sinonime de gavet qu'ei neret. En contra de l'opinion de Coromines qui pensava que lo mot neret e podèva venir deu grèc (de nerion: laurèr-ròsa); a jo, aqueth mot pirenenc no'm sembla pas briga tant exotic. De fèit, qu'ei meilèu ben romanic. En gascon montanhòu, neret qu'ei ua forma afixada -diminutiva-  de nere, forma pirenenca de negre (deu lat. nĭger, nĭgra, nĭgrum). Neret que significa literaument "quasí negre" o "un chic negre". La forma qu'existeish o existiva tanben en catalan com ns'ac indica la toponimia de la Catalunya deu Nòrd: Montner e El Neret, lòcdit deu Voló (Lo Naret en version oficiau francesa). En aqueth darrèr cas, lo mot que devèva estar lo subernom de la persona qui fondè lo lòcdit com a prumèr abitant  (com en gascon: Negret/Neret o Moret ) .
Neret com a nom de la planta  que deu har allusion a la color de la saba toxica d'aqueth Rhododendron qui ei d'un arroi fòrça escur, quasí negre,  pr'amor deu hèr qui s'i concentra, d'aquí lo nom de l'espècia ferrugineum. Qu'ei de notar la paraula neret n'ei pas estada arrecuelhuda tà designar la planta en gascon per Palay. Totun, a mei de gavec /gauec e gavet, lo gascon qu'a locaument garet qui, com gavet, e  poderé resultar d'un crotzament enter lo mot "indigèna" (pre-indoeuropèu) gavec e lo son sinonime romanic  neret. gavec x neret -> gavet e garet.


La tresau seria qu'ei la d'avalot e d'avalotar. En catalan, un avalot que designa ua susmauta populara, un batahòri sediciós. Avalotar que vòu diser har "avalot",  montar ua susmauta.  Qu'arretrobam aqueras duas paraulas hens lo lexic gascon, grafiadas abalòt, abalotà's per l'equipa de Per Noste. Totun, en gascon, lo sens que n'i ei un chic diferent. La nocion de susmauta n'i ei pas briga. Un abalòt qu'ei un atropament, un encontre de mei d'un grop (Palay). Abalotà's que significa màve's tà formar un atropament.
L'etimologia d'avalotar prepausada per Coromines, dab bons arguments, qu'ei lo vèrbe latin volutãre (agitar). L'avalot / abalòt, etimologicament qu'ei dongas ua sòrta d'agitacion. Qu'ei important de s'avisar qu'en catalan, en contra deu gascon, los mots avalot e avalotar n'i son pas briga isolats. En particular, lo catalan qu'a un aute vèrbe  aparentat a avalotar, qui ei  esvalotar. Lo catalan colloquiau non hè pas nada distincion semantica enter la forma prefixada dab a- e la dab es-. Avalotar o esvalotar qu'ei emplegat indiferentament segon los lòcs. Qu'ei la lenga normativizada modèrna qui a aprofieitat deu doblon avalotar /esvalotar tà balhar un sens especializat (lo de la susmauta) tà avalotar. Totun, de la mar qui ei a s'agitar, que se'n ditz enqüèra que "s'avalota" en catalan . En catalan estandard, esvalotar qu'a un sens mei generau qu'avalotar, qu'evoca ua agitacion tapatjaira, un batahòri. Un "avalot " qu'ei dongas un tipe d' "esvalot" qui's caracteriza per l'aspècte sediciós o susmautaire.
Etapas qui marquèn la transformacion de volutar(e) de cap a avalotar /esvalotar que son documentats en catalan ancian (dab, en particular, la forma intermediara avolotar). Lo vèrbe latin volutare qu'a balhat ua familha pro nombrosa de mots en catalan, tant hens la seria prefixada dab a- com hens la dab es-, au contra deu cas gascon on abalòt e abalotar e son ben isolats. Que s'ageish dongas aquiu d'un prèst deu catalan tau gascon: abalòt e abalotar (qui valeré mei escríver avalòt e avalotar) que son exemples deus bons de catalanismes especificament gascons, desconeguts en occitan non gascon. Totun, en migrant d'ua lenga tà l'auta, lo mot qu'a patit ua alteracion semantica, com sovent.  Dens l'aute sens, brembem-nse  deu cas deu mot cohet qui a patit ua alteracion semantica enqüèra mei grana  (diable en gascon, huec d'artifici en catalan).

.

Deu capdèth e deu gusmèth,...un ahar de degusmerar (capdèth, capdèl /cabdèl, cabdell)

Hens un article d'opinion sus la doble ortografia, redigit per Josiana Ubaud hens lo jornalet, que i vedem mentavut lo mot lengadocian cabdèt, adaptacion grafica estranha deu mot noste capdèth. A l'origina, capdèth - deu latin capĭtĕllum, diminutiu de caput: cap, tèsta -  qu'èra un mot pròpiament gascon qui designava un cap militar, un capitani. La forma lengadociana deu mot, atestada hens la literatura medievau,  qu'èra capdel (uei lo dia grafiat dab un accent: capdèl) mentre en catalan qu'èra capdell (uei lo dia grafiat cabdell), alavetz dab la medisha significacion de capitani hens aquera duas lengas. De cap militar, lo mot gascon capdèth que vienó tà designar tanben lo membre d'ua frairia qui non n'èra pas l'ainat, puishqu'en Gasconha los hrairs mendres, com e n'eretavan pas, tipicament que's hasèvan sordats tà poder víver. En gascon contemporanèu, la significacion militara deu mot qu'ei caduda en desús, e, a mei de significar hrair mendre, lo mot capdèth qu'ei vadut sinonime de tipe (persona, gus).  
Au sègle XVI, a l'epòca deu rei gascon Enric lo quatau de França, lo mot capdèth que conegó un gran succès. Qu'estó emprontat peu francés (cadet: 1-militar: les cadets de Gascogne- 2- estudiant d'ua escòla militara: les cadets de Saint-Cyr 3- hrair mendre ) e per modalitats non gasconas de l'occitan (cabdèt: hrair mendre). Deu francés, lo mot que passè tau catalan en qui la faussa terminason -et de cadet e soava a diminutiu qui i evocava la joentut com en francés  (cadet: estudiant d'ua acadèmia militara), idem en  espanhòu (cadete: joen noble qui comença  ua carrèra militara, estudiant d’ua acadèmia militara), autanplan en anglés (caddy: joen assistant au gòlf), etc...

Au Principat de Catalonha (Barcelona, Tarragona) e hens los comtats nord-catalans, lo mot pròpiament gascon Capdet qu'ei un nom de persona, com en Lengadòc e sustot com en la quita Gasconha. Capdet qu'ei tanben lo nom ancian e catalan de la vila castelhana de Caudete, vila autescòps valenciana d'expression catalana (Cabdet en catalan contemporanèu). Totun, lo nom de persona Capdet n'ei pas briga present en país valencian, çò qui suggereish aqueth nom catalan que representa plan lo capitellum gascon, que non lo nom catalan de la vila de Caudete, d'etimologia distinta e debatuda (capitetu?). Los Capdets catalans qu'an probablament eretat lo nom d'un aujòu gascon.

En gascon, los derivats de capdèth que’s pòden formar de manèra regulara: capdèra (dicc. Per Noste), capderon, o irregulara: capdèta, capdeton.

En lengadocian contemporanèu, lo mot dialectaument equivalent de capdèth  que’s poderé escríver de duas manèras: capdèl e cabdèl,  segon Alibèrt qui a las duas entradas hens lo son diccionari, mentre Fabra qu'optè tà la grafia cabdell en catalan. En lengadocian com en catalan, los mots cabdèl (e/o capdèl ) e cabdell  que designan tanben lo gusmèth. Per contra, capdèth n'a pas briga aquera acceptacion en gascon. En lengadocian, un camussèl qu'ei plan un capdèl mentre qu'en gascon un  gusmèth non ei un capdèth. 
E aquò que'm mia tà interessà’m ad aqueth gasconisme de gusmèth  o cusmèth  o gusmeth o cusmeth...Gusmèth qu'ei la forma referenciau retienguda per Pèir Morà hens lo diccionari Tot en Gascon (après lo diccionari de Per Noste), mentre cusmeth (dab c e e tancada) qu'èra la forma preferida per Palai. D'on pòt viéner aqueth mot?
Jo que’m pensi gusmèth qu'ei ua evolucion deu mot camushèth, deu baish latin camussellu(m), forma derivada, afixada, de camus, dab lo sens deu mot latin classic camur o sia tòrnvirola, allusion a las tòrnvirolas deu hiu qui forma lo gusmèth. Lo mot gascon camushèth (variants atestats : camishèth, camussèth), conservat locaument en Gers, qu'ei l'exacte equivalent dialectau deu mot lengadocian camussèl, sinonime de capdèl, qu'ei a díser, en gascon referenciau,  gusmèth.  Lo passatge de camussèth tà gusmèth qu'ei testimoniat per tota ua seria de variants en gascon, qui pòden representar intermediaris o qui n'evocan d'autes: camussèth, camushèth, camishèth -> *cumishèth, *cumissèth ->cussimèth -> cusmèth, cusmeth,  gusmèth, gusmeth.

 Lo mot, devath la forma de duas sillabas, qu'ei a l'origina d'ua familha de  derivats pro numerós en gascon, noms, adjectius e vèrbes (en particular, gusmerar, degusmerar), construsits de manèra regulara. 

Maiada, Maiada !

Uei qu’ei lo jorn de la hèsta de la  Maiada. La Maiada ! Segur que non la trobaratz pas mencionada hens lo jornalet, aquera hèsta! Tròp gascona, probable. Aquò rai !

.

Los mais que son estats apitats segon la tradicion.

(Mercés a Benjamin per la fòto. )

E peu prumèr còp despuish longtemps (o tostemp ?), lo mai qu’ei a quilhà’s  hens la vila d’Anglet, au bascoat gascon. La  maiada qu’ei  a hà’s un simbèu de l’identitat gascona arrecuperada.

E a Havars, aquò que's debana atau:

P1370842 LA MAIADA A Havars - Lanas per mememiche

Lo poèma mei ancian qui coneishem en Gasconha

Lo poèma mei vielh de Gasconha qui coneishem, que’m pensi qu’ei un epitafi en vèrs latins d'onze pès, gravat sus ua pèira lapidària de marme blanc trobada au ras d'Aush en 1865 e conservada au Musèu Arqueologic de la vila. Que provien d'un monumentet funerari datat deu sègle dusau o tresau e apitat en sovier d’ua canha aperada Myia.

Lo tèxte originau que’s lei atau :

Quam dulcis fuit ista, quam benigna,


quae cum vīveret, in sinū iacēbat


somnī cōnscia semper et cubīlis.


Ō factum male, Mȳia, quod peristī!


lātrārēs modo sīquis adcubāret          

rīvālis dominae licentiōsa.


Ō factum male, Mȳia, quod peristī !

altum iam tenet īnsciam sepulcrum.


nec sēvire potes nec īnsilīre


nec blandīs mihi morsib(us) renīdēs. 

Que vse’n perpausi l’arrevirada gascona qui segueish :

Quina mei doça estó, quina mei bona,

La qui, quan vivè, suu men sen e jasèva,

tostemp a partatjar e lo som e lo lheit.

Oh, quina malahèita, Myia, que’t morís !

Que lairarés aumens se s’èra ajaçat 

un rivau encredut auprès de ta dauna.

Oh, quina malahèita, Myia, que’t morís !

Ara ua tomba honsuda tien lo companh,

Non pòts ni sautar en l’aire ni esnervià’t

Ni hà’m mirgalhas dab mossegadas doças.

Deu tractat de Corbeil e de la frontèra enter occitans e catalans.

Los Catalans qu’an rason de's lhevar contra lo tractat deus Pirenèus (1659) qui va estacar, de manèra forçada e shens concertacion prévia dab los interessats, los Comtats nòrd-catalans a França. Totun, qu’an tòrt de considerar la frontèra aragoneso-francesa d’abans d'aqueth tractat, la fixada peu tractat de Corbeil (1258)  com mei naturau o mei normau. Aqueth tractat qui fixè la frontèra enter la corona d'Aragon e lo reiaume de França, que va aver com ua de las consequéncias principaus ua prumèra amputacion de Catalonha dab la pèrta d’un deus sons quate grans comtats qui èra lo de Foish, atau com lo Fenolhedés. Brembatz-vse la citacion deu rei Jacme Prumèr d’Aragon,  lo conqueridor (tirada deu Llibre dels Feyts) :

… «E fe que devem a Déu, pus aquells de Catalunya, que és lo mellor regne d’Espanya e el pus noble (per ço car hi ha quatre comtes, ço és, lo comte d’Urgell e el comte d’Empúries e el comte de Pallars e el comte de Foix e ha-hi rics hòmens, que per un que per aquí n’haja, n’ha quatre en Catalunya e per un cavaller n’ha en Catalunya cinc, e per un clergue que ací haja n’ha deu, e per un ciutadà honrat n’ha en Catalunya cinc) »…

Totun, qu’estó lo quite Jacme prumèr qui autregè lo comtat de Foish tà França, en  tot perméter que lo tractat de Corbeil estosse signat en son nom peu son embaishador, lo roergàs Guilhem de Rocafuelh, senhor de Verzòls .

La frontèra vaduda deu tractat de Corbeil enter la corona d’Aragon e lo reiaume de França qu’èra dongas completament artificiau per ua gran partida. Que va contribuir a la separacion politica enter catalans e los futurs « gavatxos »,  shens que la demarcacion lingüistica enter los nòrd-catalans e los occitans deu Comtat de Foix e deu Fenolhedés n’i estosse pas jamei fòrça significativa. N’an pas jamei parlat ua lengua distinta.   La frontèra lingüistica occitano-catalana qu’ei estada en realitat ua invencion politica. Au nòrd de Salses que i estó creada ex nihilo ua frontèra nacionau gessida deu tractat de Corbeil, shens que i agosse nada frontèra lingüistica ni etnica enter la gent de cada banda.

De las hemnas deus immigrants gascons hens lo país valencian deu sègle XVIII (María Luisa Álvarez Cañas).

A la fin deu sègle 18, que i avè ua comunautat francesa pro importanta au sud deu país valencian en un periòde particularament conflictuau enter França e Espanha. Los noms d'aqueths francés installats en Alacant  e la soa region (150 familhas francesas e mixtas franco-espanhòlas, haut o baish) qu'èran Lahore, Bordehore, Vignau, Cassou, Cazamayou,  Lassale, Lousteau etc, etc, de noms plan gascons, com ac podetz véder.  En efèit, aqueths immigrants francés qu'èran majoritàriament naturaus de Biarn.  Que hasón fortuna en  comerçant enter Espanha, França e l'ultramar. E  que redinamizèn l'economia locau. Aqueths patronims gascons qu'an demorat dinc a uei com a tipicament valencians, a còps espanholizats en Lahora, Lasala, Casamayor etc.

A maudespieit de l'austilitat enter los dus estats - qu'èra en plen de la revolucion francesa-  que podón demorar en Espanha en se preservant los bens e los negòcis mercès a la valéncia, la combativitat e a la tenacitat de las  hemnas.  Quan los francés estón perseguits, despolhats, expulsats e a còps massacrats durant las annadas de conflicte 1793-1795, annadas de gran xenofòbia  hens lo Règne Valencian com hens la rèsta d'Espanha, n'estó pas briga lo cas en Alacant.  Hens un article hòrt interessant, titolat El protagonismo de la mujer de la colonia francesa de Alicante. La defensa de sus intereses patrimoniales en un periodo de crisis (1793-1795), l'istoriadora María Luisa Álvarez Cañas (Universitat d'Alacant) que-nse relata lo ròtle primordiau de las hemnas hens la defensa de la comunautat. Mercés ad eras, los interés patrimòniaus d'aquera comunautat  que podón estar largament preservats. 

L'auta vergonha

D’autes còps, n’i avè qui avèvan vergonha de parlar gascon e que decidín de non parlar sonque francés aus hilhs.

Uei lo dia, n’i a enqüèra qui an vergonha de parlar gascon e que s'estiman mei de parlar lengadocian, com se lo lengadocian estosse mei gascon que lo francés. 

Enténer un caperan gascon a díser la missa en lengadocian durant un peregrinatge a Lorda, aquerò, òc, qu’ei estranh. Se seré vergonhós de díser la missa en gascon a Lorda, quan la pròpia mair de Diu s’i exprimí en aqueth idiòma ? 

Los gascons n’an pas a aver vergonha de la lor lenga gascona. En contra d’ua dita drin cretina e drin tròp arremoluda, la distància deu lengadocian tau gascon n’ei pas ni mei ni mensh grana que la distància deu gascon tau lengadocian. E lo lengadocan n’ei pas mei universau que lo gascon. D’aulhors, ua petita comparason enter las estastisticas de las vesitas deu blòg de la Mela e las deu men n’amuisha pas nada diferéncia en nombre de vesitaires, enqüèra que lo prumèr e sia escriut en lengadocian e lo segond en gascon.

Adonc los catalans, en catalan  e los gascons, en gascon !

PS. Hens un pòst de l'an passat, lo lingüista malhorquin Gabriel Bibiloni que'nse hasó ua citacion en gascon. La hèita qu'ei pro rara tà amerità's d'estar notada. Totun, ailàs, la frasa que i ei deformada, contaminada per l'occitan d'Alibèrt, lo solet coneishut acerà. Atau que vad..."Ieu sui era immaculada cuncepciú". Aquera benalèja qu'ei hòrt susprenenta, sustot que la frasa corrècta  ("que soy era immaculada councepciou", en grafia tradicionau; o sia: "que sòi era immaculada concepcion" en la grafia d'aqueth blòg o enqüèra "que soi era immaculada cuncepciú" en la grafia d'en Gabriel Bibiloni) i ei plan amuishada hens ua fòto qui illustra lo dit pòst.  N'ei pas lo prumèr còp qui i vedem deformacions d'aquera frasa virginau, que n'i a de tot escantilh. N'èi trobada enqüèra medish ua d'un lingüista occitanista professionau qui sembla con·hóner o mesclar biarnés e gascon de Haut Ador.   Que seré òra que los lingüistas (en particular, los espanhòus com los francés, occitanistas o non) e's hiquèssen a estudiar un pòc mei seriosament lo gascon, que tròbi jo.