dissabte, 7 de gener de 2017

Lo mot jumpar, un ispanisme probable en occitan (etimon deu mot latin plumbum).

Qu'existeishen dus mots bascos qui s'assemblan hòrt enter si: l'un qu'ei lo vèrbe pulunpatu qui significa cabussar (hens l'aiga)  e l'aute  qu'ei unhaute vèrbe kulunkatu qui significa jumpar (balançar) (la finau -atu qu'ei la marca d'un vèrbe en basco).  En realitat,  com b e g en gascon (cf. abor-agor, dauguns-daubuns, grau-brau, envolopar- engolopar etc, etc)  p e k que son aisidament intercambiables en basco shens significacion particulara, pulunpatu e kulunkatu que son  possiblament lo medish mot deu punt de vista  filogenetic, o sia, a l'origina, b'ei possible los dus mots non n'èran pas qu'un solet. Com ac hasó remarcar justament Coromines, pulunpatu (gasc. cabussar) que s'assembla au vèrbe latin plumbiare deu quau lo mot basco s'ei podut derivar o sia que l'etimon deu mot basco e seré lo medish que lo deu mot occitan plombiar (cabussar) e deu mot francés "plonger".

En contra de  l'ipotèsi oficiau (ved. diccionario de la Real Academia Española) qui hè remontar los mots cantabre e leonés columbiar(e) e castelhan columpiar (qui significan jumpar) tà un mot grèc rarissime, ipotèsi plan inversemblanta entà un mot de formacion populara, jo que pensi ad ua derivacion mei indigèna, a travèrs deu basco.
Las seguidas consonanticas pl e cl qu'èran  de natura quasi imprononciabla  peus aujòus deus vesins  deu sud, en basco com en iberoromanç. En basco, los manlhèus latins qui comencan per pl-, gl-, cl- e fl- que balhan regularament derivats qui començan dab  l  per exemple, basco landare deu  lat. plantare (gasc. planta), basco lantu deu latin planctu(m) (gasc. planh), basco luma deu latin  pluma, basco leun deu latin plenu(m) (gasc. plen) etc. De la medisha manèira: latin clocca ->basco  loka (passat en atagonés: loca, en gascon: cloca, loca), latin clarum -> basco laru, latin flore -> basco lore etc, etc N'ei dongas pas evident a prumèra vista que lo mot basco berun (qui significa plom) e posca viéner de plumb(um).  Totun, de manèira interessanta, qu'arretrobam plan ua insercion vocalica semblanta hens lo derivat supausat de "plumbiare" en navarrés, la lenga romanica extinta deus vascons deu sud (lo gascon - plan viu- estant istoricament la deus vascons deu nòrd), lat. plumbiare -> nav. bolimbiar segon Coromines DELCast.  En iberoromanç (aragonés exclús, l'aragonés n'ei pas ibero-romanic, que va com lo gascon e lo catalan), la solucion generau que consisteish a redusir lo parelh tà ua consonanta sola lat. plorare -> cast. & astur-leon.  llorar, port. chorar; plumb(i)are:  cast. plomo (gasc. plom), plomar (fòrmas restituidas a partir deu francés plomb, plomber), de comparar au portugués e galician chumbo, chumbiar (id.).  La question de la possibla relacion filogenetica enter lo mot basco berun e lo latin plumbum que demora shens responsa acertada. Lo quite mot plumbum que seré, segon lo DRE, un manlhèu d'ua lenga ispanica  en latin, çò qui dèisha la possibilitat - dejà suggerida per l'ahur inabituau deu mot basco en comparason dab lo mot latin- que la relacion enter plumbum e berun, si ei plan significativa,  non sia pas la d'ua simpla filiacion mot latin - > mot basco.

Lo mot basco kulunka(tu) (jumpar) qu'a un parion etimologic e semantic clar en asturoleonés: colingar en asturian, columbiare en leonés, columbiar en cantabre, qu'arretrobam en castelhan devath la fòrma columpiar.  Lo fèit que los quate mots romanics peninsulars començan per col que suggereish que son passats per ua etapa basca o influenciada per l'euskara, o sia que seré un manlhèu deu romanç deus bascos. Que s'aparentan plan au vèrbe basco kulunkatu  o un ipotetic *kulunpatu via ua fòrma bascoromanica de plumbiare deu tipe *columbiare. En asturian, la terminason un pòc particulara deu mot colingar que rapèra un mot asturian plan sinonime xingar, dab loquau *columbiar e's pogó ibridizar tà balhar colingar cf. leonés acingar = gasc. jumpar, portugués acenar = gasc. oscillar. acenar -> acingar, xingar, per atraccion possibla de l'onomatopèia associada au brut deu balançar de la jumpadera o de l'esquira, cf. cast. de Paléncia: chingar = soar (per ua campana); lo mot cantabre tinglar qui ei sinonime de columpiar (jumpar), cf tanben lo mot basco hòrt suggestiu bilintzi-balantza: jumpader. Com ac avem dejà vist au debut d'aqueste messatge, lo quite mot basco kulunkatu (jumpar) que non sembla estar, a l'origina, sonque ua varianta de pulunpatu (cabussar)  qui vien de plumbiare.  En galaicoportugués ne trobam pas nat derivat semblant en col- de plumbiare, tanpòc en catalan; totun en navarrés  que i trobam un mot bolimbiar qui'n sembla plan estar un parion etimologic deus nostes mots cantabre, asturleonés  e castelhan. Bolimbiar que significa cabussar, tornejar aiga, agitar aiga (segon Coromines DELCast)  (basco: pulunpatu = bolimbiar -> columbiar com en basco pulunpatu (cabussar) - > kulunkatu (jumpar)) .  O sia que lo quite mot astur-leonés com lo mot castelhan que vienen probablament deu romanç de la zòna basca.

Lo cas deu gascon jumpar var. jompar, jomplar etc  qu'apareish un shinhalon distint de lo de columpiar & co, que sembla derivar de plumbiare d'ua faiçon mei comuna en maine romanic, qu'ei a díser shens insercion de nada vocau suplementària. Totun, lo mot non sembla pas de formacion gascona, los gascons que saben PLorar, que conservan intacte lo grop pl deu debut d'un  mot latin (cf. en occitan plombiar). Dus elements que pleitejan entà ua origina transpirenenca deu mot:  prumèr, la j  qui sembla substituí's a "pl" ;  dusau,  la significacion de "jumpar" balhada a un derivat de plumbiare, ua caracteristica tipicament cantabro-ispanica. Lo mot gascon jumpar /jompar que rapèra los mots chumbiar e chumbar, qui son fòrmas de plumbiare, respectivament en galician e en cantabro-asturian. La fòrma "chumbiar" en galician qu'ei plan la fòrma etimologicament regulara esperada a partir de plumbiare, mentre lo mot asturian e cantabre chumbar que sembla arrehèit a partir deu substantiu chumbu o chombu (cabussada) (pl -> ll o ch en cantabre, ll qu'ei prononciat /j/ en espanhòu regionau de Cantàbria com en cantabre,  la ch de mots com chuvia o chumbu que i representa ua antiga y /j/ passat tà  /ʒ/, /tʒ/  puish finala tà ch /tx/ cf. esp. lloviznar = cant. chivisnear o lluvisnear, segon los parlars). Totun,  la significacion contemporanèa de chumbiar  (en galician) e chumbar (en asturian e en cantabre) qu'ei plan confòrma a l'originau de plumbiare, qu'ei a díser "cabussar" (hens l'aiga), non significan pas briga "jumpar". En cantabre, un chombu qu'ei ua cabussada (cabussada verticau, per contraste dab el calumbu qui ei la cabussada en generau, cf. Dic. Bárcena).  Lo mot chumbu o chombu, hòrt expressiu, quasi onomatopeic, que s'arretròba dinc en basco, en la varietat mei occidentau,  mei vesia deu maine lingüistic cantabre: "txonbo egin" en basco de Biscàia que i significa cabussar (literaument har "chumbo"), expression sinonima en biscaín de "dzanga egin". O sia que lo mot chumbo, enqüèra que desconeishut deu castelhan normat contemporanèu, e devè har partida deu lexic de l'espanhòu dialectau.

N'avem pas de cercar lo manlhèu tan luenh com lo cantabre, l'aragonés qu'a un mot chumblicarse  qui vòu díser  jumpà's. En romanç aragonés,  com en gascon, lo grop pl- qui comença un mot latin qu'ei normaument conservat (plorare -> plorar, en aragonés com en gascon), çò qui suggereish un manlhèu quitament en aragonés. Alavetz, que podem imaginar un mont d'ipotèsis entà explicar la formacion deu mot: lo quite mot columbiar faussament decompausat en co-lumbiar-> iumblar, jumblar  -> chumblar,chumblicar. Alternativament, columbiar qu'ei ua veritabla fòrma compausada co -lumbiar, la l iniciau de lumbiar resultant de la resolucion deu grop consonantic pl de plumbiare, Fin finala, que podem demorar dab ua ipotèsi etimologica enqüèra mei simpla: lo quite mot aragonés, chumblicar, que deriva en fèit deu cantabre chumbo o chumbar manlhevat per l'espanhòu dialectau (cf. basco biscaín txongo egin), çò qui deisharé supausar lo quite mot chumbar qu'avè a l'origina los dus sens: cabussar e jumpar, com las fòrmas longas qui trobam en cantabre: calumbar (= gasc. cabussar)  e columbiar (=gasc. jumpar), quasi identicas enter si. Aquesta dobla significacion cabussar /jumpar que semblaré estar ua caracteristica semantica gahada peu quite mot latin plumbiare de d'ora en la region cantabrica e basca.

 Dongas, lo mot gascon jompar, jumpar, varianta jomplar, jumplar que  sembla continuar, en fèit, un mot aragonés chumblar, de l'espanhòu dialectau chumbo, antigament *jumbu, *jumbo, dab la j prononciada a la catalana o a la francesa, fonème desapareishut en castelhan contemporanèu, totun enqüèra viu au sègle XV com ac atèsta lo judeoespanhòu contemporanèu qui l'a conservat:   ijo (esp. hijo), jardín, mujer . De chumbar, var. chumblar, que derivaré chumblicar  per afixacion com las quitas variantas gasconas jompinar e jumpolar (Foix) ac hèn a partir de jompar / jumpar. Que cau raperar -ico, -ica qu'ei l'afixe diminutiu aragonés per excelléncia, la fòrma diminutiva que poderé viéner deu substantiu qui designa lo jòc deus mainats, id.  en gascon: jumpolar, jompinar,  de jumpòla, jompina, fòrmas afixadas de jumpa (Foix).  En tot cas, la gran valor expressiva deu mot gascon jumpar que degó facilitar la soa progression peus parlars deu gascon e deu lengadocian pròishe, exactament com lo mot asturocantabre "chumbar", aparentat au - e probablament a l'origina deu- noste mot jumpar, e pogó viatjar dinc en Aragon. En gascon, que'm sembla lo mot pròpiament occitano-roman gronsar  (cat. gronxar -  gronsar , oc. non gasc.  crossar, latin tardiu *crontiare, mot d'origina celtica), sinonime de jumpar, n'i ei pas tròp emplegat, probablament espudit per  l'ispanisme sinonime.  Palay que nòta lo mot gronsar com pròpi sonque deu gascon deu Gers. En Gers, que i ei tanben emplegat lo mot bombar-se per jumpà's (confusion ?).   Per fin, que cau soslinhar que i a lingüistas qui explican lo mot anglés "to jump" (sautar), d'atestacion sonque modèrna en la lenga de Shakespeare (sègle 16) per un prèst gascon (lo noste jumpar) com ac rapèra lo hèra seriós "Online Etymology Dictionary" (ved. aquiu). O sia que lo mot e podó viatjar  d'Espanha dinc a Gran Bretanha en passant per Gasconha.


En gascon contemporanèu, jumpar qu'ei sovent con·honut dab breçar, berçar (jumpar-berço en gascon de Baiona, cf. Foix), totun lo sens prumèr e generau deu mot qu'ei plan lo de balançar, oscillar (cf. Foix, Palay). La confusion que s'arretròba dab un sinonime gascon d'oscillar, meilèu cadut en desús:  "abandoar" (anar d'ua banda tà l'auta, antig. bandon significava costat  cf. arag. bando: oscillacion, arag bandiar, bandear = cat. voltar). La jumpa, jumpina, jumpòla o jumpadè(i)ra gascona que's ditz bandiadora en aragonés contemporanèu (en catalan: gronxador, de gronxar, cf. gascon gronsar, sinonime de jumpar, fr. balançoire).  En gascon de Luishon, lo mot abandoar que i significa breçar, mentre qu'en las Lanas lo mot que  i significa brandar las campanas  (cf. aragonés e espanhòu d'aragon:  tocar a bando, qu'ei a díser soar la campana en impausant girs de 360 grads o sia torns complets;  a medio bando: la campana que non hè sonque oscillacions de 180 grads, anar e tornar ). L'etimon qu'ei o qu'èra tanben emplegat en registre agricòla: que's dalhava o segava dab ua traca de hauç aperada abandoader (arrecuelhut en Bigòrra).

Entà clavar, e com a resumit, lo mot  jumpar- var. jumpar, jomplar, jumplar - qu'ei un ispanisme probable en occitan, aparentat au mot de l'aragonés contemporanèu chumblicar qui'n seré ua fòrma afixada e qui significa jumpar. L'origina etimologica qu'ei lo vèrbe latin plumbiare. Aqueste etimon qu'ei partatjat dab ua seria de mots qui significan jumpar en basco, astur-leonés, cantabre e castelhan. La deriva semantica cabussar - > jumpar qui observam dab aquestes derivats de "plumbiare" que concerneish lo basco (kulunkutu vs pulunputu), l'aragonés (chumplicar), lo cantabre (columbiar, jolumpiu etc), lo castelhan (columpiar), l'asturian (colingar), lo leonés (columbiar), totun non lo galaicoportugués. Lo galician qu'a guardat chumbiar dab la significacion de cabussar ; en portugués chumbar  n'i significa pas sonque plombar: arrecobrir de plom o hicar un sagèth de plom. Tà díser cabussar, lo portugués qu'emplega mergulhar, deu latin merguliare (id.).  L'asturleonés (cantabre inclús) qu'a au còp chumbar dab lo sens de cabussar e lo mot d'origina bascoromanica columbiar o colingar dab lo de jumpar. De manèira interessanta, lo cantabre, enter asturian e castelhan e a la termièra deu Bascoat,  non sembla pas har nada diferència filogenetica enter las duas significacions semanticas deu "plumbare" espanhòu : a la question quin virar lo mot castelhan "zambullir" (gasc. cabussar) en cantabre, lo cantabre qu'arrespon calumbar, la "zambullida" , mot qui vira cabussada en castelhan, qu'ei  (el) calumbu e (el) chombu en cantabre (Dic. Bárcena).  Lo vèrbe castelhan columpiar, qui significa jumpar, que's ditz columbiar en cantabre. O sia qu'en cantabre,  mots tà virar cabussar e jumpar que son quasi identics enter si: calumbar e columbiar. Lo mot cantabre qui vira jumpar non sembla pas estar sonque la fòrma frequentativa d'un mot qui vira cabussar. En castelhan, lo mot derivat de plumbiare dab lo sens de cabussar (occitan plombiar) que s'i sembla extint au profieit de "zambullir", mot estranh qui vieneré de subbullire (literaument "sos-borir") segon los bons autors. Totun, que cau remarcar lo cantabre qu'a lo mot jolumpiu qui significa jumpader. La fòrma singulara d'aqueth mot cantabre que poderé suggerir un antic *"sulumbiar",  construsit com columbiar: (su(b)-lumbiare), deu quau zambullir e poderé plan derivar jos l' atraccion de bullir.

En tot cas, lo sens "balançar, jumpar " deu mot gascon jumpar  qu'et tipic de plumbiare en la zòna cantabrica d'Espanha, lo mot jumpar que vien probablament d'aquesta region (uei lo dia chumbar en asturleonés, antigament yumbar, deu latin plumbum, plumbiare) e  arribat dinc au gascon en viatjant per l'espanhòu dialectau e l'aragonés.

dimecres, 4 de gener de 2017

"Arrupir": un gasconisme pro recent en catalan.

Arrupir. Gasc. arrupar, cf. arrupit, arrupa.  Lo mot catalan arrupir qu'ei sinonime d'arronsar, arrufar (gascon: diminuir per contraccionarrupar, cat. arrupir-se = gasc. arrucà's =fr. se recroqueviller, se replier sur soi, se blottir, s'accroupir ). Aqueste mot arrupir qu'ei pro isolat en catalan, au còp de prumèra atestacion hòrt recenta (debut deu sègle 19) e d'etimologia incompresa peus lingüistas qui n'i an pas sabut detectar lo prèst gascon. En gascon, "arrupar" qu'ei probablament ua simpla varianta fonetica d'"arrucar", fòrma gascona de l'oc. e cat. arrugar. Lo mot "arrupa" en gascon (desconeishut en catalan) qu'ei un sinonime d'arhoncilh (cat. arruga, fr. ride, pli, fronce). En gascon, l'adjectiu  "arrupit", "arrupida"  qu'ei ua fòrma d' arrupat-da, sinonime 1-d' ahroncilhat, -da e, parciaument, 2- d'arrucat, da (cf. Palay) (cat. 1-arrugat , 2- arrupit, ajupit). L'etimologia prumèra qu'ei probablament lo mot latin ruga (plec, ahroncilh), con·honut en gascon dab "arruca" (la larva deu parpalhon, gatamina) (gasc. arruca = cat. eruga, aruga). Los mots communs a l'occitan e au catalan "ruga /arruga", "arrugar" n'existeishen pas en gascon, que i son remplaçats per las fòrmas pròpiament gasconas "arrucar" (1-plegar, ajocar, 2-apielar, apiejar), "arrupa" (= ahroncilh): "aquere pelhe qu'a arrupes" (en gràfia de l' EGF, Palay) e "arrupar" (= 1- ahroncilhar, 2-arruhar, arrufar).  Las fòrmas dab "p" que permeten de distinguir lo mot qui designa l'ahroncilh de lo de l' arruca (la gatamina). Per la vath d'Aura, arropiar-se que i significa "se flêtrir", "se dessêcher", "se rider", o sia qu'ua atraccion de ropa e d'arropar (envolopar en ua ropa) tà explicar las variantas dab p d'arrucar qu'ei possibla, enqüèra que la mutacion k/p com la g/b e pòden estar naturaus en gascon.  Lo mot "arrupar", varianta "arrupir", qu'ei plan present en diccionari de Palay dab la soa familha (arrupe, arrupà, arrupìt etc), totun desconeishut deus diccionaris occitans d'Alibèrt e de  Mistral, tanpòc present hens lo d'Ubaud. Qu'ei un gasconisme clar.

dilluns, 2 de gener de 2017

En defensa de l'aranés en Jornalet.

Imaginatz un diari màgerment en lenga espanhòla o catalana qui, visant un lectorat aranés, e'u dedicaré un espaci significatiu en lenga aranesa, digam dètz a quinze per cent de las rubricas d'actualitat que serén en aranés. Imaginatz qu'a proporcion deu temps qui passa, las rubricas d'actualitat en aranés que's hèn de mei en mei raras dinc a desaparéisher au cap de quauques ans shens mei d'explic. Vos e jo que trobarém aquesta evolucion preocupanta e lamentabla.

Que'm permeteratz de reagir de la medisha manèira a la desaparicion de l'aranés en las rubricas d'actualitat deu diari digitau "Lo Jornalet". Au debut de la parucion deu diari, en mars 2012,  enter dètz e quinze per cent de las rubricas d'actualitat qu'èran redigidas en aranés, uei lo dia que son zèro o pròishe de zèro.  N'ei pas un-bon messatge de balhar aus quites aranés.  Si un cap-redactor d'un jornau occitan dab sedença en Barcelona, a mei locutor competent d'aranés, non jutja l'aranés digne d'estar emplegat, quin voletz que los aranés e poscan har arrespectar la lor lenga aranesa e perqué voletz que contunhen d'emplegar-la?  Lo Jornalet que contribueish objectivament au desdenh generau qui pateish la tresau lenga oficiau en Principat de Catalonha, desdenh qui ei a miar l'aranés tà l'extincion.

Jo que contunhi de pensar (qu'ac exprimii  dejà cinc ans a, quan lo jornau va començar a paréisher) que la causida deu lengadocian per En Ferriol Macip entà la redaccion deu Jornalet qu'ei maishanta. Non que lo lengadocian non m'agrade, simplament que hicar lo lengadocian en concurréncia dab l'aranés qu'a com a conseqüéncia prevedera la d' aflaquir enqüèra mei la lenga pròpia en Aran (sociolingüisticament) e atau contribuir a la soa desaparicion. L'observacion sus l'evolucion lingüistica deu diari que m'a balhat rason, ailàs, puishque lo lengadocian i a quasi totaument espudit l'aranés, mentre que, en món reau, l'aranés e's pèrd de mei en mei au profieit de l'espanhòu.  Qu'ac torni díser: que seré mei utile e mensh perilhós entà l'aviéner de l'aranés de redigir lo Jornalet cent per cent en aranés. Un jornau cent per cent en aranés que demora cent per cent en occitan, segon la bona doctrina occitanista. Lavetz, perqué  desdenhar l'aranés? Un jornau en aranés non contribuiré  pas a l'extincion de l'occitan en la val d'Aran  com ei a ha'c, nolens volens, lo Jornalet uei lo dia.

Adonc adara que sabetz los mens vòts tà l'an 2017. Que desiri au Jornalet e a son director Ferriol Macip un bon an nau, e, puishqu'a la sòrta d'estar un locutor competent d'aranés,  qu'ajude l'aranés a demorar viu en tornar de har adoptar l'aranés per la redaccion deu son diari.

diumenge, 25 de desembre de 2016

Troat /tròt; preable /prable; aürós /urós ; o la h tà protegir ua sillaba contra l'elision.

 Ua opinion hòrt espandida que marca lo mot gascon "urós" deu sagèth, pro infamant en çò deus occitanistas, de "francisme". Jo que pensi qu'an gran tòrt. L'evolucion de aürós tà urós qu'ei perfèitament naturau en gascon e non hè pas besonh recórrer au francés tà explicar-la. Que vien de l'elision d'ua sillaba per contacte de la vocau finau d'aquesta sillaba dab la vocau qui inicia la sillaba qui sec, ua faiçon d'evitar l'iat.

Que n'i a d'autes exemples en gascon, e los nostes linguistas occitanistas no'us nse poderàn pas explicar per influéncia francesa quina que sia.

Tres exemples tà illustrar lo men devís:

1- Au mot catalan tronat (fr. grenier) (<  *thronatu -segon Rolhfs), que corresponen los mots gascons" troat" (1-tas de bois, 2- grenier) e "tròt" (grenier à foin, fenil, cf. Palay, confirmat per R. Lassalle, com. blòg). De duas sillabas, lo mot que n'ei passat ad ua sola.

2- Deu vèrbe "anar" que deriva pre + anable > preable (3 sillabas) e  prable (2 sillabas) (fr. antérieur, préalable).

3- Trimfe e trimfar que son las fòrmas deu gascon classic (cf. Lo Trimfe de la Lengua Gascoa), tròp rapidament espudidas deu lexic contemporanèu au profieit de las fòrmas estranhas "triomfe" o "trionfe", etc.

Entàd evitar  la collusion de las vocaus qui mia tà l'elision e conservar atau intactas las sillabas, lo gascon que sap ahíger ua h aspirada, un trèt partajat dab lo basco (parlars deu nòrd e, d'autescòps, deu sud tanben).

Atau lo mot de l'occitan ancian aür  (uei lo dia extint en occitan non gascon) qu'a suberviscut en gascon contemporanèu  jos la fòrma "ahur", d'on deriva lo vèrbe "ahurar". Que sembla l'addicion de la h qu'a sauvat lo mot.

Au mot catalan "trona" (cadièra predicadèra) (ant. "truna", deu latin tribuna) que corresponen los mots gascons (o meilèu quate fòrmas deu medish mot):
1/  truna : 1-niche, en part. des outils 2- travail, occupation (Palay) 3- chaire du prêcheur ( en massadés, cf. J.P. Laurent);

2/ atruna: 1-niche, en particulier des outils, 2- outils eux-même;

3/  trua: 1- niche 2- balcon intérieur d'une église (en gascon deu sud-èst, J.P. Ferré, com. blòg)

4/  truha: niche de la cheminée (Palay).

Au catalan gaús e a l'occitan caús (latin vg *càuus, celtic *kàwos, lit (ausèth) cridassèr, gahús) que correspon lo gascon gahús. A l'occitan còis que correspon lo gascon guèhus (fr. hibou).

Au catalan saüc que correspon lo gascon sahuc.

Au catalan flaüta que corresponen los mots gascons lahuta, laguta, eslahuta, flabuta, etc.

Au catalan e occitan ancian la-entz que corresponen los mots deu gascon contemporanèu la-hens, laguens, cf. dehens, deguens.

La h aspirada que's pòt autanplan ajustar au debut d'un mot entà marcar o guardar intacta la prumèra sillaba , de manèira mei o mensh facultativa. Qu'ei ua particularitat de la lenga gascona.


La-hens > hens, varianta de "ens" (aquesta darrèra fòrma quasi extinta).


La-haut > haut , varianta de "aut".


Hentrar, varianta de "entrar" (Entà hentrar = entad entrar).

Puèiharrèr: topònime bigordan, ipercorregit en Poeyferrié en francés, en realitat que significa Puy au Nord: Puèi arrèr (cf. Poey-arrè, Palay).

Aquiu que segueishen dus exemples on la h i ei ajustada tà evitar ua elision:

Hauba per auba, hens un vèrs de Sallusti deu Bartàs : 
Clare haube dou jour, bet escoune de grassie



Havi per avi, hens un vèrs de Saleta (comunicat per JIG, ved. lo comentari): 
Que si jo havi perpetrada              
La fauta qu'eth m'a encarcada

Adara qu'avetz un exemple on la h i ei ajustada sonque tà reinforçar l'expression, tirada de "Lou Bartè" de Césaire Daugé, majorau deu Felibrige: haine en plaça d'aine (aso):
Hayne, moun ayne, etc...


Aqueste emplec de la h, unic hens lo domeni occitano-roman com l'existéncia deu quiti fonèm, qu'ei estat oblidat peus gramaticians deu gascon. Qu'an gran tòrt, que tròbi jo.

En tot cas, lo mot "urós", per jo, n'ei pas briga un gallicisme, que resulta d'ua evolucion plan naturau e plan gascona deu mot ancian "aürós".

Vediatz tanben l'article d'Eric Gonzalès consacrat a la prononciacion d'ua vocau au contacte d'ua auta vocau, aquiu.

Bonas hèstas de cap d'an tà tots!




dimecres, 21 de desembre de 2016

Arronsar, arroncilhar; ronçar, froncer, ronche, fronce : istuèras d'ipercorreccion.

. Qu'existeish en gascon un vèrbe grafiat arrounssà  e  arrounçà per Palay, arronsar per Morà (Tot en Gascon) qui significa "tirar (dab violéncia), gitar".  Pèir Morà no'n prepausa nada etimologia. Jo que pensi aqueste mot gascon arronsar que poiré estar ua varianta morfologica deu vèrbe ahonsar, o sia  la grafia arronsar que representaré, en fèit,  *arhonsar (arh- que's pronóncia arr- en gascon).  La mutacion tà ar de la a iniciau qui precedeish ua consonanta qu'ei frequenta en gascon, cf aueitar / argüeitaraturar / arturaraténher / arténher…Dongas, en aquesta ipotèsi, arronsar o *arhonsar que deriva de ahonsar, o sia de a + fons + ar, dilhèu per un mecanisme tipicament gascon d'atraccion antifrasica de part d'un mot omonime e quasi antonime  d'arronsar, lo gasc. arronçar, qui significa plegar, aplegar, o sia lo parion semantic e etimologic en gascon  deu mot catalan arronsar. En catalan, lo vèrbe arronsar  qu'a la significacion generau de "diminuir per contraccion un volume" (cf. en gascon contemporanèu, "arronçar", "arroncilhar").


En gascon contemporanèu, ahonsar  (sinonime de ahonar) qu'a duas significacions: 1- en·honsar; 2- tirar, gitar  (en particular dab ua hona ) (Palay), cf. id. francés foncer =  fondre - sur quelqu'un, quelque chose, fondre - de l'òc fonda- sia hona en gascon. Per contra, arronsar que non significa, en generau, sonque tirar, gitar dab tota la violéncia suggerida per la (faussa) particula prostetica arr-, quitament trucar (dab aquesta significacion, possiblament de *rutiare, per confusion dab arrossar). En lengadocian deu comtat de Foish, lo mot arronsar que i ei coneishut e qu'a la significacion gascona deu mot (tirar, gitar) (Alibèrt). Mei enlà, per l'airau occidentau deu lengadocian de cap a Carcin e a Roergue, que i trobam lo nòste mot devath la fòrma "ronsar" o "ronçar" ("lancer", "geter", "précipiter" segon  Alibèrt). En la nosta ipotèsi, aqueste mot, qui demora shens nat explic etimologic valeder en la literatura,  que seré un gasconisme ipercorregit  (arronsar -> ronsar).

En aranés, lo mot "arronsar" que i a ua significacion - e ua etimologia- completament distintas de las deu mot d'abans , que vòu díser hauçar (o segotir) las espatlas. Qu'ei un catalanisme semantic clar. L'etimologia d'aqueste mot catalan qu'ei discutibla. Segon J. Coromines, que poderé viéner d'un mot arabe "ar-rams" qu'ei a díser la grimaisha, la monarda (cf. lo mot espanhòu ronce: manifestacion comportamentau,  expression de la cara o deu còs entà obtiéner quauquarren; roncero: qui triga en har quauquarren per manca de gana, peresós; cat: ronsa: peresa, ronsejar: diferir l'execucion d'ua causa per manca de gana de har-la, ronsejaire : peresós ). Totun, aquesta ipotèsi de Coromines entà explicar lo mot arronsar que'm sembla pòc versemblanta, la relacion semantica enter "ar-rams" e arronsar qu'ei hòrt complicada, pas briga evidenta.  Segon jo, lo mot catalan  arronsar que vien mei probablament deu mot francic hrunkja : "plec", "arrupa, arroncilh " (fr. pli, ride),  a l'origina deus mots fr. froncefroncer, fr. ancian:  ronche (= gasc. arroncilh), froncier, froncir, fronchir oc ancien fronzir,  oc froncir; cat frunzir, esp. fruncir, port. franzir (los tres darrèrs manlhevats sia deu francés sia  de l'occitan); cat.  arronsar les celles = fr. froncer les sourcils, cf tanben en gascon  "arroncilhar", "arroncilh", "froncilh", etc etc. Sauv en biarnés de la vath d'Aspa, on "arronsar" (autament grafiable "arronçar" o, en grafia de l'IBG: arrounsà, arrounçà)  i ei emplegat dab la significacion pastorau d' "aplegar" : "arronçar lo tropèth" , "arronçar lo bestiar" (Palay),  lo quite mot arronçar que sembla estar cadut en desús en gascon,  remplaçat per lo son derivat afixat "arroncilhar" qui rapèra "subercilhar" (cat. arronsar les celles =  gasc.  har las cilhas, subercilhar). Atau, dab aqueste derivat afixat,  lo gascon que pòt diferenciar "arronsar" (gitar, tirar) d'  "arroncilhar"(plegar,  arrupar). Totun, la confusion que pòt demorar dab los derivats post-verbaus respectius en quauque parlar, locaument "arroncilh" (generaument fr. ride, pli, fronce) que i pòt aver, a còps, lo sens d'"arrons", "arronsalh" ( l'accion d'arronsar, gitar o tirar o çò qui ei gitat, abandonat) (Palay).

 Notatz plan la preséncia de la f au debut deus mots de la seria de "froncer", "fronzir" etc. Aquesta "f"  n'ei pas briga etimologica, segon lo parer deus lingüistas. L'etimon, lo mot francic hrunkja (plec, arrupa, arroncilh, francés ancian: ronche), n'explica pas la preséncia d'aquesta f au debut deu mot francés froncer.  Que's cau pausar la question de l'origina d'aquesta letra suplementària. Per jo qui m'interèssi a la lenga gascona, la possibilitat d'ua ipercorreccion, vienuda de Gasconha, de çò qui's podèva estar arresentit com a vulgarisme gascon qu'a d'estar considerada, cf. en gascon "froncilh", fòrma ipercorregida   d'"arroncilh" (fr. ride, fronce, pli) (Palay).  Jo que'm demandi se lo mot deu francés ancian "froncier" (de 3 sillabas???de  *froncejar?)  non poderé pas viéner d'un d'aqueths mots gascons plan confòrmes a l'etimologia, com "arronçar" (lo medish mot que l'arronsar catalan),  e/o un derivat afixat  *arroncejar, "arroncilhar",  ipercorregits  en "fronçar", "froncejar", "froncilhar" a la mòda medievau e  prestats au francés. L'ipercorreccion aquesta que segueish (faussament) lo modèle correctiu deu tipe arrague (ahraga) >frague (fraga); arrescar >frescar; arromigue >fromigue, formigue etc...  Arronçar, arroncejar, arroncilhar -> *fronçar, *froncejar, *froncilhar-> fr.ancian: froncier (3 sillabas?), froncer, froncir; oc ancian: fronzir, froncir (reconstrusit a partir de fronç, d'arronç, cf. gascon froncilh, de roncilh, arroncilh, au mot gascon arronç que correspon lo mot deu francés ancian ronche qui significava arroncilh). Lo mot, dab aquesta f  qui'u balha ua mei gran valor onomatopeíca quan s'aplica aus teishuts, que's devó aprofieitar de l'activitat comerciau deus teishuts lengadocians, hòrt prisats per tota Euròpa, entà viatjar a partir de Tolosa de cap au sud (peninsula iberica) e, au nòrd enlà, dinc a Flandras, l'aute país deus teishuts.  "Arroncilh" que's disèva antigament ronze en neerlandés ancian, puish fronze en concurréncia dab ronze en neerlandés mejanuei lo dia frons en neerlandés contemporanèu.  Gasc. arroncilhar = neerl. fronsen. En alemand, la f n'ei pas jamei estada incorporada au mot, al.. Runzel = arroncilh, plec. Dit autament e tà resumir, la fòrma en f que seré, segon la mia ipotèsi, d'origina occitana, formada per ipercorreccion d'un derivat gascon confòrme a l'etimon (francic hrunkja): arronçar o un derivat afixat  (cf. la correspondéncia  perfèita de las expressions en catalan e en francés: arronsar les celles = fr. froncer les sourcils).

Per fin, que i a  l'expression (en manca d'ipotèsi etimologica) espanhòla ir a la ronza  (anar a la deriva) , a la quau corresponen l'oc anar a la ronza, lo catalan anar a la ronsa (id.). L'expression que's poiré arreligar au gascon "arrons"  1- çò qui ei gitat dab violéncia, çò qui ei tirat ou abandonat; 2- decision finau, abandon ; hà'n  un (o l' arrons): abandonar, deishar, "jeter l'éponge", "lâcher l'affaire";  tot aquò, a l'arrons! tout cela, au loin, au diable! (Palay);    arrons, derivat post-verbau d' arronsar: gitar, tirar.

dilluns, 19 de desembre de 2016

Estrambòrd, un mot d'origina provençau.

Estrambòrd qu'ei un mot d'origina marselhesa, qui significa "esmoguda; gai;  exaltacion; ahuecament; entosiasme; arsec (P. Morà, TeG). Lo mot qu'ei estat incorporat en francés en 1917 mercés a A. Daudet (ved. estrambord en la basa deu CRIL) e arribat  en gascon autanplan au sègle 20 (ved. Palay). Estrambòrd qu'ei probablament ua corrupcion (per influx d'un aute mot, dilhèu "transpòrt") deu mot occitan "estrambòt" (sègle 18), mot prengut de l'italian  "strambotto", vèrs libre(s), eth-medish deu provençau medievau estribòt (vèrs de rima libra, fin deu sègle 12 o debut deu 13) dab influx de l'italian strambo (qui vòu díser extravagant), deu latin (classic) strabus  via la fòrma deu lat. vulg. strambus (guèrle, lusquèr, tòrt).

Lo mot italien strambotto que designa au còp un genre poetic (poèma de rimas libras) e un genre de musica a la mòda en la Venècia deu sègle 16. Dialectaument en Itàlia, lo mot que i significa "barloqueria", "truferia", "neciesa", segon lo GDLC.

It. strambotto -> fr. ancian strambot (sègle 16), cat. estrambot;  esp. estrambote.  Lo catalan e l'espanhòu qu'an tanben adoptat l'adjectiu derivat,  respectivament "estrambòtic" e "estrambótico". Aqueste mot, de l'italian dialectau strambottico (extravagant, barlòc) , que significa extravagant, excentric en catalan segon lo GDLC; extravagant, desordonat en castelhan, segon lo DRE.




dilluns, 12 de desembre de 2016

Balandra: un gasconisme dialectau en catalan (o deus avatars de malandria, lazarus, glandarius, adire e amites en gascon).

Balandra (gasc. balandran, cf. balandrar). La significacion dialectau (DCBV) de "peresós", "feniant " (cat. gandul) qui s'a prengut hèra locaument lo mot catalan "balandra" (sòrta de barca, fr. balandre, esp. balandra, neerlandés bijlander) qu'ei un gasconisme (o occitanisme) probable. Balandra qu'ei autanplan la fòrma gascona deu mot romanic malandra (deu latin classic malandria, sòrta de lepra). Au mot francés malandrin  (en gascon,  "bandolèr") que correspon lo mot gascon "balandran". Lo mot  malandrinus en latin medievau que designava probablament un vagamond leprós (véd ací).


En gascon, "balandran" qu'ei sinonime de "landerejaire", "landurrèr" (cat. rodaire, gandul; fr. flaneur, paresseux). L'origina d'aqueths mots "landerejaire", "landurrèr", "landurèr" qu'ei discutibla, que'n poderé estar un mot *lànder , fòrma populara gascona derivada deu latin làzarus (ladre, leprós. Làzarus qu'èra a l'origina lo nom d'un ladre miserable en ua parabòla de l'Evangeli, autanplan lo nom d'un aute personatge, hilh de Betània, mòrt despuish 4 dias e arreviscolat per Jesú, segon l'Evangeli de Sent Joan).  En basco pròpi deu Labord (e adoptat en basco unificat), que i arretrobam lo noste mot "lander"  dab la significacion de "praube", "miserable", "pelhandre".  De la medisha familha etimologica que me'n sembla  estar lo nom gascon de l'arrat dromidèr: la "landarra" (fr. loir, cat. rata dormidora, liró), un argument de mei en favor de l'etimon làzarus (Làzarus ->*làder, *lànder, tà la nasalizacion, cf. en gasc., per exemple, lo doblon dialectau lansèrt e landèrt, de lacertus, cat. lluert, fr. lézard verd; tanben andar, anar, deu latin adire, ved. mei luenh). Landarra que'm sembla poder representar un derivat afixat de *lànder, varianta populara de *làder, ladre, deu latin Làzarus qui èra lo nom deu mòrt  arreviscolat a Betània (cat. Llàtzer).


Quant au mot gascon "landèro" (peresós, feniant), un prèst espanhòu que'm sembla evident aquiu com ac indica la terminason d'aqueste mot; cf. esp. landrero: mendicant, deu lat. glandarius, "qui produseish aglans", puish "qui padeish glandòlas". En portugués,  landeiro (de glandarius) qu'a conservat aquestas duas significacions,  que's ditz d'un arbo qui produseish hèra d' aglans (cf. gasc. "glanèr", "aglanèr"), que's ditz tanben de quauqu'un qui presenta glandòlas, qu'ei a díser ganglions en.hlamats, qui's disen landes o landres en portugués com en espanhòu.  Landre, var. lande,  en espanhòu; glandola en catalan, qu'èra dautecòps  lo nom generic balhat tà varias malautias qui provòcan l'inflamacion de ganglions, en particular la pesta bubonica (pesta negra). A l'origina, lo mot ibero-roman lande var landre, que volèva díser aglan (fr. gland, tà la r de landre, cf. fr. ancian glandras:  aglan).  A prepaus de la familha deus derivats supausats de Làzarus - ladre e  de glans, glandem - lande - landre,  etc. que i tornarèi.

Que cau considerar tanben l'influéncia possibla deus derivats d'autes mots latins com adire o ambitus ames. 

L' identificacion de l'etimon representat peu mot gascon "alan(d)" (lo de la pòrta) e los vèrbes aparentats (l)andar, alandar, alanar, oc landrar; autanplan   andai, (a)nai  (fr. andain) shens oblidar lo quite vèrbe anar (cat. anar, esp. andar, it. andare, fr aller, fr. ancian aner), n'ei pas acertada. L'opinion mei espandida que prepausa ambitus (mot latin per espaci, perimètre). Totun, la relacion enter un hòrt ipotetic  *ambitare -d'ambitus- dab andar qu'ei hèra complicada, foneticament e semantica.  Unhauta ipotèsi, mei simpla e mei versemblanta deu men punt de vista, que supausa com a origina d'andar etc lo vèrbe latin, plan classic, adire qui significa  "anar de cap a":  adire>*a(n)dare, *andare> andar ->  anar (ved. l'article de M. Alinei, aquiu.). Lo quite vèrbe francés aller que s'ei substituit au mot deu fr. ancian aner, deu quau deriva, possiblament per influéncia deu substantiu alent, alant  (qu'ei a díser "distància") con·honut dab un gerondiu cf.  gasc. alan(d) de alan(d)ar. Per fin,  que cau notar (e emplegar) lo mot gascon, e sonque gascon,  "preable", var. "priable", "prable" (a l'origina sinonime d'"anterior", cf. fr. préalable). Que representa probablament un mei ancian "*preanable" (pre +anable, d'anar), construsit com "préalable" (pré + allable, d'aller)  en francés.

 D'amites (plurau d'ames, mot lat. per "perja",  la fòrma plurau amites que designava ua sòrta de portader en latin classic)  que vien probablament lo mot bearnés "lant"  parion etimologic e semantic de cat. andes, esp. andas  (en fr. "brancard"); d'aqueste mot "lant"  que deriva probablament lo mot "landèr", var."landrèr" -lo de la cheminèja (fr. landier,  cat. capfoguer). Lo mot deu gascon tòi "anda" "levier de bois" (dic. Massourre) que representa la fòrma femenina de "*ant" (l'ant >lant),  los dus mots que derivan, per reconstruccion populara,  deu plurau latin "amites". L'ipotèsi etimologica qui vòu har derivar lo mot francés ancian andier, a l'origina de landier, d'un mot gallés *andéros (joen taur, ved. aquiu)  n'ei pas tròp credibla, deu men punt de vista. Que s'agiré plan mei probablament deu derivat deu noste mot latin  amites, cf. oc. ancian: ander, andes: fr.trépier" (dic. Levy) ; landa arrevirat en "barre de fer (?)" per E. Levy qui i a hicat lo punt d'interrogacion; landièr: landèr  fr. landier).

divendres, 21 d’octubre de 2016

Catalonha, Navèth Estat d'Euròpa?

Quauques dias a, que i avó un debat organizat per DIPLOCAT (Conselh de Diplomacia Publica de Catalonha) e  l’Institut de Sciences Politiques de l’Universitat de Louvain-La Neuve. Aqueste debat qu'estó presentat devath lo títolh « La Catalogne, Nouvel Etat de l'Europe ? » . Dongas que’s tractava de l’independéncia  de Catalonha e de la question de la reconeishença d'aqueste navèth Estat. Qu’ei escotat dab interés lo devís deu Sr Bruno Coppletens, director deu Departament de Scienças Politicas de Vrije Universiteit, Brussel. L 'analisi que n'a hèit deu problèma, fondada sus ua perspectiva istorica e politico-istorica, que m'a semblat hòrt interessanta e hòrt clara. Que concludeish, en resumit, que la creacion d’un Estat Catalan independent b’ei perfèitament possibla. Per contra, en abséncia d’ un acòrd negociat enter Espanha e Catalonha, la reconeishença per Euròpa d’aqueste Estat Catalan independent qu’ei impossibla. Qu’insistescó Euròpa non podèva pas solament servir d’intermediari enter Catalonha e  Espanha. Volossen els catalans ua reconeishença de lor navèth estat de part deus Europèus, no' i auré nada auta opcion que la de s’enténer au preable dab Espanha.


Lo debat – en francés-  qu’ei estat retransmetut per un video vededer en jornau digitau Vilaweb, mercés au quau l’èi podut seguir. Qu’ei de non pas créder de que l’unica causa deu debat que lo jornau digitau a retiengut qu’ei sonque ua marrida temptativa de participacion d’ua representanta de l’ambaishada espanhòla, shens nat interès,  e los arriders qu’aquò provoquè. E arren de mei suu debat eth-medish! Lo dret a decidir shens dret a l’informacion sus las conseqüéncias de la decision, aquò n’ei pas tròp virtuós democraticament, que pensi jo.  Lo dret a l’informacion qu’ei un dret imprescindible com a preable a la presa de decision.  Arríder qu’ei san e plan, totun ua anecdòta trufandèra non pòt pas remplaçar l’informacion sus las conseqüéncias prevedederas d'ua declaracion unilaterau d'independéncia. Evitar de'n parlar qu'ei susprenent e, d'un punt de vista etic, pòc defeneder, que tròbi jo. 

diumenge, 16 d’octubre de 2016

Quin nom mei estranh tà ua regioassa.

Qu'èi lejuda ua cronica de Xavier Deulonder i Camins hens Vilaweb, a perpaus deu nom de la regioassa "Occitanie". Evidentament, lo nom de la region non l'agrada pas, com a ua gran part deus nòrd-catalans , persuadits que son que los catalans non pòden estar occitans. 

A mei, Xavier Deulonder i Camins n'accepta pas lo nom Occitanie-Pays Catalan, shens explicar perqué, supausadament pr'amor qu'a consciéncia qu'Occitània, segon lo concèpte occitanista,  qu'abraça un territòri hòrt mei bèth que non pas lo d'aquesta regioassa. 

Que i afirma que, segon eth, lo nom d'aquesta regiossa qu'auré d'estar "Languedoc-Pays Catalan". Lavetz, los País Gascons de qué'n hèm? Que's pòt discutir se los catalans o los gascons e son occitans o non (totòm n'ei pas d'acòrd sus aquestas duas questions); totun, per definicion, los gascons non son pas lengadocians e Gasconha n'ei pas Lengadòc. 

Dongas, tà arrefresquir la memòria deu sénher Deulonder i Camins, que podem raperar la regioassa on e's situa Rosselhon que compren autanplan Coserans, Comenge, Bigòrra (aquesta eretada de l'antic comtat omonime, hòrt mei vascon que non pas occitan), l'antiga província d'Armanhac (lhevat un canton, abandonat au departament de las Lanas, Aquitània) dab Astarac, las Quate-Vaths e part de la Lomanha actuau qui s'i arreligavan, Savés e Lomanha, tots, tots, Gascons, sénher Deulonder i Camins: GASCONS.  


dimecres, 28 de setembre de 2016

Un shin shinés que shebitejava en préner-se'n un chicòt shens chuc ni muc.

Lo gascon qu’a aquestes dus digrafs sh e ch, e los diccionaris non son pas tots d’acòrd sus quan utilizar l’un e quan l’aute. Normaument, aquestes digrafs no’s pronóncian pas parièr. Sh qu'a valor de  /ʃ/ e ch que se pronóncia /tʃ/ o /tj/. Dinc ací, tot que sembla pro simple. Totun, la causa que’s hè mei complicada quan s’i vòlen mesclar consideracions d’òrdi etimologic au depens deu compte de la prononciacion.
Per exemple, "shibau" (grafiat atau en diccionari  Tot en Gascon -TeG-,  totun en companhia de "chivau" dab un comentariòt ortografic qui aconselha de har servir aquesta darrèra fòrma), qu'ei grafiat "shivau" en aranés (la v intervocalica qu'a tostemp valor de /β/ en aranés, n'ei pas lo cas en gascon, d'aquiu la b de "shibau" basada au còp sus la fonetica e sus l'etimologia) e qu’ei grafiat sonque "chivau" en diccionaris occitanistas de gascon. Aquesta darrèra causida non pren pas briga en compte la prononciacion /ʃ/ de la consonanta iniciau deu mot, absoludament generau per tot lo maine gascon.  La rason d'aqueste ch de chivau que n’ei etimologica : lo mot, viatjaire, que vien deu latin caballus (e aqueste deu gallés kapallos) e qu'ei arribat en gascon via lo francés o l'arpitan e l'occitan non-gascon. Com a resultat, las tres grafias shibau, shivau e chivau que son emplegadas en concurréncia.

 Per de rasons foneticas de las bonas, lo diccionari TeG qu'adapta lo manlhèu perigordin o lemosin "chabròt" (deu latin capreolus: cabiròu) en "shabròt".  Los occitans non-gascons, deu lor costat, que hèn quaucòm semblant en adaptant lo manlhèu gascon "capdèth" (deu latin capitellu-) en cabdèt (fòrma deu mot en occitan non-gascon).


Quant au mot "shuc" (deu latin succus), qu’ei sovent grafiat "chuc" per interferéncia deu sistèma grafic occitan non-gascon  qui n’emplega normaument pas lo digraf sh. L’aranés que gràfia lo mot "chuc" per de rasons foneticas;  lo mot aranés que's pronóncia /tʃyk/ mentre lo mot qu’ei mei generaument prononciat /ʃyk/ en gascon.  En realitat, lo gascon que pronóncia lo mot diferentament segon los parlars: /syk/, /ʃyk/ e /tʃyk/ o /tjyk/.  Dongas, per de rasons de divergència dialectau, las tres grafias suc, shuc e chuc que’s pòden trobar en tèxtes gascons. De manèira curiosa, lo TeG qu'admet au còp "chucar" e "shucar", totun pas sonque chuc (/ tʃyk/ o /tjyk/) en s'oblidant "shuc".  Que'm sembla  "shuc" que seré lo mei bon candidat com a fòrma normativa (devossem causi’n sonque ua soleta) pr’amor que  correspon a la prononciacion mei espandida peu maine gascon. De mei,  que podem considerar aquesta gràfia que sauvaguarda la s etimologica de succu. Totun, "chuc" qu'a lo doble avantatge d'estar au còp la forma aranesa e la preferida peu diccionari TeG.

L'emplec diferenciador de sh vs ch que'm permet de har ua distincion fonetica e semantica enter "shapar" ( /ʃa'pa/) (parlar  de manèira pòc comprensibla, pòc distinta, "parler dans sa barbe", lo vèrbe qu'ei grafiat "chapar" hens lo diccionari Per Noste - PN) e "chapar" ( /tʃa'pa/) o /tja'pa/) (minjar hèra, hartà's, cf. los dic. Palay, Lespy-Raymond e TeG). Acceptar la valor de /ʃ/ tà ch qu'ei ua hont shens fin de conflictes ortografics en gascon. Per exemple, lo mot grafiat "chaporlar" per Per Noste, qu'ei grafiat "shaporlar" en dic. Lespy-`Raymond editat per Lafitte, la transcripcion de Lafitte que demora en plea coheréncia dab la fonetica deu mot e dab la gràfia du mot en biarnés ancian (en admetent l'equivaléncia de l'antiga letra gascona x  dab lo noste digraf sh) (cf. en catalan: xapurrar). E perqué adoptar "chapaut", "chapautejar" etc, en plaça de "shapaut", "shapautejar", etc ? Non n'i a pas nada bona rason, ce'm sembla, ni etimologica ni fonetica. 


Mesclar de consideracions etimologicas a la gràfia n’ei pas tostemps un factor d’estabilitat pr’amor las ipotèsis etimologicas que son, en efèit, sonque ipotèsis  e, per tant, que pòden variar segon los autors i evoluar segon las mòdas. Per exemple, quina gràfia aurém de causir enter "chin" o "shin" ? Aquiu enqüèra, los diccionaris de gascon non son pas tostemps d’acòrd enter si. Se nse’n tienem a consideracions estrictament foneticas, la gràfia « shin » que’n seré la qui caleré adoptar.  « Shin » qu’ei d’aulhors la causida peu diccionari TeG, mentre los diccionaris de PN  que s’estiman mei grafiar lo mot en « chin ». M. Eric Gonzalès que’nse suggereish la rason que’n seré un ligam etimologic enter "shin/chin" e "chic". Totun, non i a pas arren de plan segur en aquesta ipotèsi etimologica, ce’m sembla. Ua problematica equivalenta qu’existeish en catalan, puisque s'i arretròban los nostes dus mots grafiats respectivament xin e xic.  En catalan, un xin  o ua xina qu’ei un gatet o ua gateta,  lo mot que sembla estar lo medish que lo noste, enqüèra qu'en gascon, lo mot que's pòt aplicar  a umans ("shin-a" = "petiton-a"). Per contra, lo catalan que gràfia l’aute mot « xic » (que non *txic) a maudespieit de la prononciacion quasi generau  e normativa /tʃik/ en catalan ( la prononciacion /ʃik/ estant atestada sonque hòrt locaument). Si la gràfia classica "chic" ei plan acceptada en gascon, n’ei pas lo cas de la gràfia "chin", per de rasons d’incoheréncia de la gràfia dab la fonetica deu mot. Qu'ei de notar lo mot occitan non-gascon "chin" (deu latin canis) , qui significa "can", n'ei pas briga aparentat au noste mot "chin" o "shin" (petiton).


De la medisha faiçon, lo TeG de Pèir Morà que s'estima mei escríver "shinés" en plaça de "chinés" (gràfia deu mot en occitan non-gascon), com "Shina" en plaça de "China". Aquesta causida ortografica de Pèir Morà qu'ei hèita possibla per l'existéncia deu digraf sh  (normau en gascon, totun estranh en occitan non gascon) e qu'ei sensada, que tròbi jo (cf. en catalan Xina, xinès). Per contra, Pèir Morà que s'està dab la causida "chebitejar" en lòc de "shebitejar" (cat. xiuxiuejar), en seguint atau la causida ortografica deus diccionaris de Per Noste. Aquesta causida de Per Noste a començar lo mot dab ch en plaça de sh non s'explica ni per la fonetica  ni per nat argument etimologic. N'i a pas nat argument aquiu, qu'ei simplament illogic. D'aulhors, hens los diccionaris d'aranés, lo mot que s'i escriu plan "shebitejar", que non "chebitejar" (tà tornar tà consideracions tocant "shebit-shebit", "shebitejar", etc, vediatz aquiu). 


Entà resumir, aplicar tà ch la valor  /ʃ/ qui ei normaument la de sh, que pausa de problèmas d'incoheréncia e de conflicte ortografics en gascon. Jo que tròbi qu'un esfòrç mei avant de simplicacion ortografica, en mei bona coheréncia dab la prononciacion, que haré hòrt besonh, particularament en aqueste cas de sh vs ch. Que'm sembla qu'ua causida grafica qu'auré d'estar coherenta dab la fonetica  entad evitar, d'un costat, precisament d'incoheréncias generant confusions, dificultats  e conflictes inutiles e, de l'aute costat, ua deriva fonetica, ua prononciacion fautiva provocada per ua maishanta causida ortografica. En francés, que'n sabem d'exemples de mots com Montaigne (a l'origina una varianta sonque grafica de Montagne), châtaigne (cf. castagne) e poignée (cf. pogne, pognon e notatz oignon qu'a conservat la bona prononciacion en rimant enqüèra dab pognon),  la fonetica respectiva deus quaus a evoluat maishantament precisament pr'amor d'ua causida ortografica arcaïzanta  e desaviaira. Qu'ei çò qui caleré evitar a tot hòrt en gascon. Estossi jo lo qui auré de decidir, jo qu'adoptarí , pausats com a exemples:  "shibau", "shin", "shuc" o "chuc" (segon la prononciacion, "shuc" per jo), "shabròt" e "chic" entà conservar tà sh e ch valors foneticas ben distintas. Dit autament entà clavar, refusar que lo sh gascon au debut d'un mot e posca representar ua antiga c latina qu'ei un principi ortografic absurd qui hè mei problèma que non servici, que tròbi jo. Los catalans, qui an sauvaguardat l'antiga letra x /ʃ/, qu'escriven plan caixa e xantatge, o sia, en gràfia gascona,  "caisha" e "shantatge" (fr. chantage).  Que'm sembla plan naturau, plan normau e hòrt mei simple atau.