dijous, 4 de febrer de 2016

En gascon: deishudar, entrebucar; en catalan: deishondar, entrebancar (o deu tractament de la u atòna gascona en catalan).

 Un tèrratrem  qu'a provocat un arralhat e l'arralhat, un  trabuc.
Entrebancar : Lo vèrbe catalan entrebancar que significa "travar". Un entrebanc qu'ei un empach, un puisheu, un trabuc. Aqueste mot entrebancar qu'ei au còp d'atestacion hòrt recenta en catalan (sègle 19 enlà) e d'etimologia mau explicada peus lingüistas, qui n'i an pas sabut detectar lo gasconisme. Coromines que'n hasè un derivat de entravar (entravar: dialectalisme barcelonés  per travar, gasctravar, dravar),  totun shens ne poder explicar la derivacion. Jo que i vei un gasconisme clar: deu vèrbe gascon "entrebucar", sinonime de "trabucar". En catalan, lo vèrbe gascon que i degó estar adaptat pr'amor deu problema fonetic pausat per  la u gascona (ved. deixondar, deu gasc. deixudar).

Los mots trabucar (var. trebucar) e trabuc (var. trebuc) n'i an pas briga la medisha significacion en catalan qu'en gascon. En aquesta prumèra lenga, trabucar que i significa capvirar,  tombar un recipient de manèira que's vueite. E lo mot trabuc que i designa correntament la caisha giratòria d'un vehicule, camion etc, qui's pòt capvirar tà vueità'n lo contiengut. Que sap designar tanben ua maquina anciana de guèrra deu tipe catapulta o balista (com en oc, ved. Mistral, cf en fr. trébuchet= cat. trabuquet , autanplan ua arma de huec portativa (d'aquiu lo mot  "trabucaire" sinonime de bandolèr, aqueste prumèr mot qu'ei un catalanisme en gascon). En gascon contemporanèu, per contra, "entrebucar" qu'ei un sinonime de "trabucar " (var. "trebucar") qui significa "pèrder l'equilibri", "har un faus pas", "tustar un obstacle per accident "(oc. trabucar,  francés trébucher, id.) . Lo mot trabuc (var. trebuc) que i significa 1-faus pas, pèrda d'équilibri, tust accidentau d'un obstacle (en oc, id.) ; 2-obstacle, empach, puisheu, accident, çò qui geina (en cat. : entrebanc). Lo significat 2 de trabuc,  qui vien de "travar" qu'ei un gasconisme desconeishut en occitan.  Qu'arretrobam aqueste significat dab los mots catalans entrebanc e entrebancar, çò qui'nse suggereish lo mot gascon "entrabucar" d'autes còps e podèva significar empachar, travar ("en-trabuc-ar"). L'ipotèsi etimologica, largament admetuda, de W. von Waltburg entà trabucar  e trébucher que supausa com a etimon lo mot d'origina francica "buc": ventre (e, per extension, tronc deu còs en francés, recipient en catalan), lo mot que s'explicaré com  tra (deu latin trans) + buc + ar , alavetz trabuc que seré lo derivat post-verbau de trabucar. Totun lo significat 2 deu mot gascon "trabuc"que'nse poderé miar tà'n revisitar l'etimologia en supausar unhaute etimon: lo de "travar", qu'ei a díser lo latin "trab(i)s" qui significa "piterau", "trau". Deu vèrbe "travar" que derivaré "trabuc" per afixacion (afix -ucu cf. "caduc"  de cado, "horuc" de foro, "pesuc" de peso, "arruca" deu latin eruca,  oruca, de oro- etc). Dongas, trabuc que derivaré de "travar" en significant: "qui trava" " e, per extension, "qui hè capvirar", "qui hè trabucar."

"Haut! Janòt, qu'ei òra de's deishudar!"
Deixondar. Mot deu catalan orientau, que non de l'occidentau, ved. Alcover-Moll. En gasc. : deishudar (var. deishidar, desshudar e desshidar) (sinonime de desvelhar) Lo catalan orientau qu'a autanplan deixondir (normat.) e desxondir (balear), id.Deixondir qu'ei la fòrma mei espandida, totun unicament en catalan orientau, que non occidentau; en particular, lo mot n'ei pas valencian segon Alcover-Moll. La prumèra atestacion de deixondar que remonta tau sègle 14, mentre que deixondir n'i ei pas atestat  abans lo sègle 19.  La fòrma en -ar que's tròba especificament en catalan de Conflent, Empordan, Ripolhés e Vic (segon Alcover-Moll) , regions pirenencas e deu pèmont pirenenc istoricament de hòrta immigracion gascona e dont los parlars e son relativament arrics de gasconismes. B'ei probable que lo mot gascon "deixudar"  (deu latin de-excitare) e sia a l'origina deu mot catalan deixondar, com lo mot gascon "entrebucar" ("en -trabuc-ar") ei a l'origina deu catalan entrebancar. En aquestes dus cas, la deformacion deu mot en catalan que sembla estar ua adaptacion ligada au problèma fonetic pausat per la pronónciacion de la u /y/ gascona  en catalan.  Deixondir, d'atestacion hòrt mei tardiva que derivaré de deixondar.

dilluns, 1 de febrer de 2016

Barroer: un gasconisme en catalan (de "barruèr"): significacion e ipotèsi etimologica arrevesitada (de "garra").

Lo barruèr (Geròni Bosch, ca 1500)
Barroer. Mot atestat a partir deu sègle 17, sonque deu catalan pirenenc e orientau continentau, ni balear, ni valencian  segon Alcover-Moll.   Qu'ei un gasconisme probable, gasc. "barruèr". En catalan, lo mot barroer que significa "qui tribalha malament", "pòc apert entau tribalh", "pòc atinoat", "pòc abille", "pòc fin, gròs". Lo mot que s'aplica a la gent com au resultat (mau tribalhat, grós, mau estructurat, guèrle).  En gascon, lo mot "barruèr" que significa vagamond, corredís (cat. vagabund)   (Palay). En Gasconha centrau barruèr que i significa "bòrni" mentre en gascon de Lavedan, que i trobam "barruèc"qui i significa: impar, de tròp (Palay). Antigament, "barruer" que designava ua persona originària de Berric (deu francés barruier, id.). Lo mot dab aquesta significacion qu'ei probablament a l'origina deu nom gascon de persona Barrué. Totun, la deriva semantica non s'explica pas aisidament a partir deu gentilici. Unha auta ipotèsi  que'm sembla mei versemblanta. Aquiu que l'avetz. En gascon baionés, lo mot "garruèir"  que  i significa garret, guèrle (cat. garrell, camatort, coix, mal estructurat), mentre un "garrús" qu'ei un vagamond, un traucabaralha (cat. vagabund, malfactor).  En gascon de Bordèu, "garús" que i significa garret, guèrle.  Lo mot "barruèr" deu gascon modèrne, manlhevat peu catalan,  que'm sembla estar de fèit un simple variant fonetic de "*garruèr". L'etimon que n'ei "garra" (part inferiora de la cama, deu celt. garra, id., cat. garra, id.) via un substantiu derivat, probablament "garron" o "*garrun" (?)  dont "garrús" e seré ua fòrma haut o baish sinonima.  D'aquiu, en gascon baionés, lo doblon sinonime "garrualha" (de *garrun o mei probablament garron) e "garrusalha" (de garrús), qui designa un ensemble de vagamonds, de traucabaralhas. De *garrun, o mei probablament garron, que deriva *garruèr (var.  garruèir) (qu'ei a díser: qui ei 1- garret, guèrle e, per extension, impar, bòrni, mau estructurat  2- qui camina: vagamond, traucabaralha.  De *garruèr que deriva barruèr (id.), mot prestat entau catalan qui n'i a derivat lo significat.

Que'm permeteratz aquesta petita diversion:  lo catalan qu'a lo mot "garroner", de garró, fòrma afixada de garra ( com garron). Un deus significats de garroner qu'ei "brut, manca de condícia en la persona o en el vestit", atestat sonque a Tortosa segon Alcover-Moll.  De manèira generau,  garroner en catalan qu'ei un gent qui pòrta "garrons", qu'ei a díser garramachas (un vestit: cat. mitges, escalfadors, fr. jambières). Los diccionaris de catalan normatiu  que vòlen absoludament relacionar aqueste significat de "cascant, lord" dab lo de "garramacha" qu'a lo mot garró en catalan. Totun la definicion deu mot tortosin qui'n balha l'Alcover-Moll n'aludeish pas briga a un ahar de garramachas. Que s'aparenta hòrt mei au significat deu mot gascon garruèr / barruèr: vagamond.  Qu'ei un gasconisme possible.

dijous, 28 de gener de 2016

Llagasta: un gasconisme en catalan (de "lagast"). O quin passar deu criquet tau lagast.

Lagast de l'auelha
Llagasta gasc. lagast  (o lagasta en Coserans, cf. J.P Laurent, le dialecte de Massat), id. (etimol.:   basco lakasta: criquet, deu latin locusta, id.). Lo mot catalan que i a la significacion deu mot gascon "lagast",  que non la deu mot basco "lakasta" qui significa plan "criquet" (cat. llagosta, cf  gasc. "lagosta"), com lo quiti mot latin "locusta" . D'aqueste darrèr mot latin que derivan lo mot basco lakasta, los gascons "lagast / lagasta", "lagosta",  e los catalans llagasta e llagosta. Atestat pas sonque recentament en catalan (sègle 19 enlà),  lo mot llagasta que i ei hòrt probablament un gasconisme d'origina pastorau, mei precisament un coseranisme com lo mot moix.  La deriva semantica qu'observam dab lo mot gascon "lagast" (var. "lagasta") per rapòrt au mot latin que i degó estar provocat  per confusion deu mot romanic dab l'etimon aquitan e/o basco "laka" qui evoca quauquarren (planta o animau) qui s'arrapa.
Gabar 

En basco,  lo mot  "kapar" que designa lo lagast de l'auelha (Ixodes ricinus). Lo mot que designa autanplan ua planta de tipe sega, arromèc, ua planta espinosa.  Qu'arretrobam ua dobla significacion semblanta entau mot gascon "gabar" (prononciat dab la r finau sensibla: gabarr) (de l'aquitan kapar) qui i sap designar au còp l'arromèc e  un ectoparasit ovin assimilat au pedolh (Melophagus ovinus). En catalan, la "gavarra" var. "gavarrera " e "gavarna" (de l'aquitan kapar) que sap designar plantas espinosas, en particular l'arrosèr silvèstre Rosa canina. Que designa tanben un lòc on i creishen aquestas plantas, d'aquiu lo nom catalan Gavarra, au còp nom de lòc e de persona. Autanplan en gasc.: lo gavardèr o gabardèr o galarbada que designa l'arrosèr silvèstre com lo lòc on i creishen aquestes arrosèrs, mentre lo mot "gavarra" que i designa meilèu un aute arromèc absent de la flora indigèna deus país catalans e qui trobam en Gasconha, Aran inclús: Ulex europaeus. Tostemps en catalan, la "paparra" (ua varianta probabla de  kapar),  que designa  lo lagast en generau.




Lagast de mar
Arapa
 En basco, "laka" qu'ei un sinonime de "kapar" (la planta espinosa, l'arromèc). Qu'ei probable aqueste mot "laka" (possiblament "qui s'arrapa": sega, arromèc) qu'ei a l'origina deu cambi semantic qu'observam dab lo mot gascon "lagast" per rapòrt au mot basco lacasta.  Per la còsta gascona, lo lagar (/lagà/) o lagast (de mar) que designa un octopòde (cat. polppop). Que i tornam trobar aqueste etimon aquitan:  "laka" en basco o "laga" en gascon. Qu'evoca quauquarren (planta o animau) qui's gaha, qui s'arrapa com l'arromèc dab las espinas, lo lagast dab lo ròstre, lo lagast de mar dab los arrapaders (tentacules). Que'm pensi lo mot basco lapa, qui designa l'arapa, mollusca gasteropòde marin qui s'arrapa a l'arròca (cat. barretet ), que deu representar ua varianta de laka. En tot cas, lo mot generau entà diser lagast (l'ectoparasit) en basco qu'ei lapazorri, qu'ei a díser literaument  "arapa pedolh" (lapa : arapa; zorri: pedolh, que compreni: pedolh qui s'arrapa).  En gascon, tot parièr:  lo mot "labàs" qu'ei un sinonime deu mot "lagast" (l'ectoparasit), dont e poiré representar de fèit ua simpla varianta, com en basco lapa versus laka.

En resumir, lo mot catalan  llagasta que deriva deu mot gascon "lagast"  o, mei probablament, de la soa varianta sud-orientau "lagasta". Los mots gascons lagast e lagasta que remontan tau mot lakasta qui significa criquet en basco, deu latin locusta (id.). Lo cambi de significat en gascon que vieneré d'ua confusion de "lakasta" dab  l'etimon aquitan o vascon deu mot "laka" (arromèc) qui significaré "qui s'arrapa".

N.B. Los diccionaris catalans que refusan de har remontar lo mot llagasta tau mot latin locusta pr'amor deu problèma de deriva semantica (lagast versus lagosta o criquet). Totun que hèn remontar llagasta  tau mot lakasta deu basco. Que s'oblidan sonque de precisar qu'en basco, lakasta que i significa plan "criquet", que non "lagast", o sia lo mot basco lakasta que deriva plan deu mot latin locusta. Lo mot pròpiament indigèn en basco qu'ei kilkir, sinonime de lakasta (gasc. : criquet).

Totas las fòtos que son de la wikipedia.

dilluns, 18 de gener de 2016

Petit lexic de gasconismes en catalan.

Aqueste lexiquet de gasconismes catalans que serà regularament completat.



Aloja, aluges (e paitida). L'expression catalana " tenir les aluges" que significa "aver los dits amorres, los dits baubes" (per l'efèit deu hred).  Aqueste idiomatisme que's tròba hòrt isolat, exclusivament en catalan de Conflent.  Alavetz, la question d'un gasconisme que s'i pausa aquiu. De fèit, lo mot aluges que poderé  derivar du mot gascon "hloish" (var. "esloish", "ehloish") qui ei la fòrma gascona deu latin fluxu, o sia "fluix" en catalan, "flojo" en espanhòu .  En gascon, las mans tròp hredas que son ehloishas ( qui's poderé autanplan transcríver en gràfia catalana: "eluixes" com "aluixes" car, en catalan orientau, "e" e "a" atònas e's pronóncian exactament parièr) pr'amor que son flacas, non pòden gahar  causas plan com cau. Aver las mans ehloishas -> aver-las ehloishas >en cat. tenir-les "aluges" >"tenir les aluges".

B'ei possible que lo mot sud-catalan aloja,  qui significaré hada,  e sia lo medish mot que lo mot aluges de l'idiomatisme conflentin. La relacion conceptuau qu'arreliga lo mot nòrd-catalan  aluges au hred qu'a de hà'nse  circonspèctes quant  a la significacion de "hada" qu'auré lo mot aloja au sud. Còps que i a, la significacion de hada que lo monde e balhan tà un mot particular n'ei pas fondada etimologicament. Que pòt estar basada sus ua interpretacion populara d'un toponime non comprenut. Qu'ei lo cas, per exemple, deu mot catalan "paitida", qui significa "hada" en catalan normatiu. Aqueste mot qu'ei  tirat d'un toponime: "Font de les Paitides" a Viladrau (Osona). Qu'ei hòrt versemblant aquesta hont de "les paitides" qu'èra d'autescòps dita mei exactament de "les partides", compréner: de las partenças, qu'ei a díser un lòc d'aplec entà començar lo montanhatge. Los gascons que s'i devèn aplegar los tropèths tà la beuta,  abans de pujar entà las estivas. La significacion deu nom deu lòc que s'ei perduda, aquestas "partides"que son vadudas "paitides", probablament per  coupa d'ua fauta grafica de part d'un foncionari pas tròp catalanofòne. Entà la gent,  las "paitides" enigmaticas d'aquesta hont qu'avèvan d'està'n fataument las hadas; sequenon, qué d'aute imaginar? Aquesta "paitida" hatilhèra, qu'ei lo poèta olotin Guerau de Liost (1878-1933) qui's l'imaginè. Qu'estó eth, l'autor d'aquesta innovacion semantica. Que's pòt aisidament imaginar un cas semblant dab ua "font de les aloges" (compréner;  hont d'aiga hòrt hreda, que balha "aloges" quan s'i hican las mans en l'aiga). L'existéncia d'un tau toponime qu'auré d'estar investigada. Unhauta explicacion que hè derivar aloja d' "alòi"  qui ei sinonime de "ninòi" (landesisme). Alòia, alòja (= nècia) > aloja  (= pucèla) - > aloja (gojata, damisèla d'aiga).

Alavets.  Gasc. Alavetz, id. Segon l'Alcover-Moll, alavets qu'ei emplegat a Perpinhan per "aleshores" (gasc. alavetz). Qu'ei un gasconisme clar. Totun, lo mot non figura pas ni hens lo diccionari de rosselhonés de Verdaguer, ni hens lo de Botet-Camp. Que supausi aqueste alavets perpinhanés que degó estar un gasconisme pròpi de Juli Carsalade du Pont, l'avesque de Perpinhan, hilh de Cimòrra (Astarac) e locutor naturau de gascon segon çò que n'escrigó lo quiti Antoni M. Alcover. L'avesque gascon de Perpinhan qu'èra vadut catalanofòne per conviccion e militantisme. Qu'èra lo corresponent a Perpinhan d' Alcover.

Aper. Gasc. apèr, id.  Lo mot qu'ei desconeishut au còp en lengadocian com en catalan generau (totun admetut recentament en catalan normatiu), lhevat lo catalan septentrionau (autanplan aperat rosselhonés). "Aper" qu'ei un gasconisme mei que probable en rosselhonés.  En gascon, segon Palay, lo mot apèr, prononciat apè,  que designa especificament l'araire mentre la fòrma plurau deu mot (apèrs) que designa  l'ensemble deus utís deu laurador. Lo mot apero qu'a tanben aquesta darrèra significacion en castelhan. N'i a qui hèn servir en gascon lo mot "apèr"  entà designar un utís quin que sia (un "apèr informatic", per exemple). En rosselhonés, lo mot aper (prononciat enter apé e apè,  lo rosselhonés non sap pas diferenciar foneticament é e è) que designa especificament l'araire, aperat "arada" en catalan normatiu. Un dit  rosselhonés qu'aconselha: "Cal pas mai posar l'aper davant dels bous" , qu'ei a diser "non cau pas jamei cantar vrèspas abans maitias" (Dic. Ros., P.Verdaguer). Tostemps en gasconisme de registre païsan (pagès), véd. "arré"

Aquest. cf. gasc. aqueth. Lo mot catalan non deu pas arren au  son parion gascon, de segur, lhevada, dilhèu, la pronóncia. Lo mot que's pronóncia shens "s", aquet, sonque davant consonanta en catalan normatiu (aquest mont = /aquet mont/), totun dialectaument e locaument que's pòt har en totas las posicions: aquest arbre (norm.) o aquet  arbre (dial.); aquesta dona (norm. ) o aqueta dona (dial.). Ved. Alcover-Moll. Possiblament ua simpla coincidéncia shens relacion dab lo mot gascon "aqueth",  totun ua influencia fonetica gasconejaira  n'ei pas descartadera (ved. Déu n'hi do). L'antiga pronóncia deu mot dab la s sensibla qu'ei enqüèra plan viva locaument, que pòt coexistir locaument dab la navèra shens "s".

Arlot e al.lot. Lo mot gascon arlot que s'a guardat en catalan de Catalonha lo significat d'òmi aule, d'òmi de mala vita (arcaïc e pòc emplegat, en realitat) o que i significa mei simplament òmi ,  mentre qu'en balear lo mot -grafiat al·lot -(segon la pronóncia locau deu mot qui ei tanben la en gascon landés)- qu'a perdut tota connotacion despreciativa, que i vòu díser gojat ved. noi. Dongas, de gasconisme lo mot qu'ei vadut en las Islas Balearas un balearisme semantic. Lo mot gascon arlòt  que vien d' arla, de medishas etimologia e significacion que lo mot  occitan  arna (*arlana= cuca de lan, lo mot (h)ar que significa vèrmi en basco).  En gascon com en catalan, lo mot arna qu'ei probablament un occitanisme espandit gracias au comèrci deus teishuts lengadocians, hòrt presats a l'atge mejan. Qu'èi consacrat un article tau mot arla e a la soa familha.

Arré!  Exclamacion tà har recular o arrevirar lo bestiar, dialectau en catalan (rosselhonés). En catalan normatiu: endarrere! enrere! En gascon: arrèr! (prononciat arrè!) (Palay). Aquesta exclamacion mandaira, comuna au gascon e au rosselhonés,  que vien deu mot gascon arrèr, sinonime de darrèr.   Qu'ei un gasconisme, shens nada traça de dobte, en catalan. Que cau precisar lo rosselhonès non sap har nada distincion fonetica enter é e è, aquesta particularitat qu'ei un deus trèits diferenciadors qui caracterizan lo catalan septentrionau (cf. apèr).

Arronsar. Qu'èi ahijut aqueste vèrbe en la lista pr'amor lo gascon e lo catalan que'u comparteishen mentre qu'ei absent en occitan, lhevats los parlars de la zòna pròishe . Non soi pas briga convençut que sia un gasconisme en catalan, ni un catalanisme en gascon, totun, non poish ne voi pas totaument descartar l'ipotèsi d'un gasconisme, eth medish eishit d'un gallicisme.

En gascon que i coabiteishen "arronsar" e "arroncilhar", qui jo supausi que comparteishen la medisha etimologia d'ua quauque faiçon, que s'agiré deu mot francic *hrunkja qui significa arruga. Arronsar que seré - a l'origina- l'exacte equivalent etimologic e semantic deu mot deu francés mejan "froncier"  "froncir" (possiblament un manlhèu en gascon, totun pas necessàriament) (uei lo dia "froncer", en francés, notatz que  la f deu mot francés n'ei pas etimologica, çò qui permet de traçar lo gallicisme viatjaire. Lo gallicisme "froncir"  qu'ei estat manlhevat per l'occitan, lo catalan e l'espanhòu). Totun lo gascon que s'a emplegat lo medish mot arronsar -o mei exactament  un omonime- com fòrma expressiva de ahonsar (a + fons + ar) - dab nuança mei violenta suggerida per l'addicion de la prumèra sillaba arr. "Arronsar" (= arhonsar) en gascon qu'a lo doble sens deu mot francés geter: gitar (= ahonsar, ahonar ) quauquarren, per exemple  ua pèira etc, de fèit dab violéncia e "geter" (descartar, abandonar quauquarren, en particular entà la pobèla). E entà evitar la confusion encausada peu doblon omonime, que se n'a creat ua forma derivada: arroncilhar qui s'a conservat lo significat originau deu germanisme arronsar (totun lo substantiu arroncilh que pòt aver l'un o l'aute  tipe de significacion segon los lòcs, la confusion qu'èra inevitabla ved. Palay). De notar la varianta froncilhar qui poderé miar de fèit  tà un gallicisme via l'occitan froncir, o que serà simplament ua ipercorreccion influenciada peus mots occitan e francés froncir /froncir, froncier e froncer. O sia que i auré dus etimons concernits en gascon: lo deu mot  francic *hrunkja (*arronsar e arroncilhar cf. francés froncer) e ua romanica (arhonsar, de ahonsar cf. francés foncer, enfoncer).

Qu'ei possible lo mot catalan arronsar, enqüèra que de significacion totaument distinta (ved. Alcover Moll e los diccionaris de catalan normatiu), e sia exactament lo medish mot qu'en gascon.  Lo sens generau deu vèrbe catalan (atestat ja au sègle 13) qu'ei "disminuir per contracció", çò qui aniré plan dab l'etimon germanic com dab l'etimon romanic. Jo que jògui per la francica (la romanica qu'implicaré un gasconisme segur en catalan, la francica non, enqüèra que non l'excludesca pas totaument, estosse lo mot arronsar en realitat ua adaptacion gascona deu mot francés froncer. Pòc probable, totun. La fòrma francesa anciana mei espandida qu'èra en -ir: froncir o en ier: froncier, e lo mot catalan arronsar qu'ei ancian (sègle 13). Tà explicar lo mot catalan, Coromines qu'imaginé ua etimologia araba hòrt dobtosa, a partir deu substantiu "ar rams" qui significaré literaument "la grimaça". Non trobam nada traça d'aqueste "ar rams" com a substantiu en catalan e la relacion semantica dab arronsar qu'ei pòc evidenta e, de fèit, pòc credibla. Lo vèrbe en valencian que s'escriu (pr'amor que's ditz atau)  "arrunsar" (dab u = /u/ ) , çò qui va plan dab l'ipotèsi de l'etimologia francica, totun pas tant dab l'etimologia araba ar-rams.  En catalan, l'expression "arronsar les celles" qu'ei l'exacte equivalent de la francesa  "froncer les sourcils", en gascon: arroncilhar o arhoncilhar, var. froncilhar.

Babau:  Lo gascon, l'occitan e lo catalan que comparteishen aqueste mot. Lo mot n'ei pas atestat en catalan abans lo sègle 14. La significacion qu'a lo mot en catalan qu'ei "nèci", ""persona nècia, com babau en francés ancian. N'ei pas briga la significacion qu'a lo mot en gascon. En gascon, lo mot que designa un personatge mitic, fantastic, orrific, broish, animau imaginari o monstre hèra lèd, e que sap designar animaus espantós reaus tanben (ved. Lespy e Palay). La prumèra significacion qu'ei atestada locaument en catalan (significat dialectau segon lo G.D.L.C.). Dongas, aquiu plan que i poderé estar, lo gasconisme. Lo babau gascon que'm sembla derivar, mitologicament se non etimologicament, d'un personatge de la mitologia vascona, lo "Gaueko". Tà mei de comentaris, clicatz acitau.

Babeca : Que designa lo gahús blanc en catalan. Lo mot qu'ei gascon. En Lavedan, la babèca que designa la cavèca. Lo mot qu'ei passat tà l'aragonés (babieca).  En gascon, la babèca qu'ei tanben ua mala broisha (cat.: bruixa). Lo mot que vien  de "gavèca" (l'ausèth) crosat dab lo mot babau qui sap designar 1-  un broish espantós de la mitologia gascona e 2- animaus negres e lucifugues com la blata o nocturns e espantós com la cavèca (cf. en francés: effraie) qui ei aperada locaument  babèr /babè/ en las Lanas (babèr  que i designa tanben lo babau). Lo catalan qu'a òliba (antig e dial. òbila, mot wisigotic). Que i trobam tanben lo mot xibeca, un aute gasconisme (de chavèca, fòrma deu mot cabèca en las Lanas e en Bigòrra, un landesisme probable). Xabeca (= "chavèca") qu'ei tanben  atestat en rosselhonés, a costat de cabeca (Dic. Ros. P. Verdaguer) . La cavèca - com mei generaument los rapinhaires noctures, que simboliza un "nèci" en catalan de Catalonha, mentre qu'ei  "lèd, espantós" en la ment popular gascona. Atau mots com gaús e xot que poden estar emplegats per "nici" (nèci) en catalan, particularment en ditas popularas, mentre lo gascon que ditz despreciativament d'ua persona: quin lèd gahús!  La diferéncia semantica deu mot babau en las duas lengas qu'ei en fasa dab aquesta diferéncia de percepcion. Tà léger l'article suus mots gascons babau, babèca , gavèca e babèr e la relacion dab lo Gaueko basco, clicatz acitau.

Barrica. Gasconisme viatjaire plan sabut.

Barreta, Barretina. De barret. ved. barret.

Barret: Id. gascon berret. Lo mot n'i ei pas atestat en catalan abans lo sègle 14 (G.D.L.C), fin deu sègle 14 en provençau segon lo CNRTL , o sia que l'ipotèsi d'un manlhèu gascon qu'ei possibla en las duas lengas, totun pas necessàriament probabla.

Barroer. Mot atestat a partir deu sègle 17, sonque deu catalan pirenenc e orientau continentau, ni balear, ni valencian  segon Alcover-Moll.   Qu'ei un gasconisme hòrt probable, deu gasc. "barruèr". En catalan, lo mot que significa "qui tribalha malament", "pòc apert entau tribalh", "pòc atinoat", "pòc abille" "pòc fin, gròs".  Que s'aplica tanben au resultat (mau hèit, gròs,  mau estructurat, guèrle). Lo mot "barruèr" deu gascon contemporanèu, manlhevat peu catalan,  que'm sembla estar de fèit un simple variant fonetic de "garruèr", var. garruèir , atestat en gascon baionés dab lo significat de  garret, guèrle (cat. garrell, camatort, coix,  mal estructurat).  L'etimon que n'ei "garra" (partida inferiora de la cama, deu celt. garra, id.), via probablament lo derivat garron.  Entà sabe'n mei de detalhs, que podetz consultar l'article corresponent (clicatz acitau.). Ved. tanben garroner.

Beure a galet. Deu gascon " béver a galet", plan segur. En gascon, que podem "béver a galet" o "béver de galet", per oposicion a "béver a pòt". Ved. galet.

Borrec. Moton joenin, de mensh de dus ans, en gascon: borrèc, id. (ved. Palay). Lo mot n'ei pas atestat en catalan abans la fin deu sègle 16.  Que vien deu nòrd deu maine lingüistic catalan,   zòna pirenenca e regions pròishe de la montanha (Alcover-Moll), çò qui'n hè un manlhèu gascon  possible se non probable.
Lo gascon coseranés qu'a shens que borrèc, autanplan  borrèga, auelha o moton de mensh de dus ans (JP. Laurent in Dialècte gascon d'Aulús).  Lo mot que deriva de borra, la lana deus joens motons (Palay). Lo mot qu'existeish autanplan en castelhan: "borrego"(dejà atestat a la debuta deu sègle 14),  que poderé estar un gasconisme. O inversament, borrèc que poderé estar un castelhanisme en gascon.

Cadet.  Capdèth (latin: capitellu-). Gasconisme viatjaire famós.

Cajola. Hòrt colloquiau e non admetut en catalan normatiu, gasc. "cajòla". (latin: caveola). Lo mot qu'ei tanben un nom en Gasconha (Cajole) e en Catalonha (Cajola) (nom probablament d'origina gascona).  Lo mot, desconeishut en occitan, qu'ei hòrt corrent en gascon com en basco (kayola, id. un gasconisme probable en basco). La cajòla  gascona que's ditz gàbia en catalan.  En gascocatalan, lo mot que designa sia ua cavitat artificiau (significacion desconeishuda en gascon contemporanèu, totun plan confòrma a l'etimologia, lhèu un arcaïsme conservat en gascocatalan e perdut en gascon), sia la cort deus pòrcs, la sot (cf. gasc. cajolar).

Coet (Fòc d'artifici), deu gascon "cohet": diable, demòni.  En gascon, lo mot que  sembla estar ua adaptacion d'un mot deu francés ancian: coé o coué (deu latin: caudatus) qui designava personatges supausadament  provedits d'ua coa (diable, satiris e quitament…los enemics anglés segon lo diccionari Godefroy de francés ancian). La confusion cohet-fòc d'artifici que deu viéner de la tradicion catalana de las danças de cohets (ball de diables) on figurants apelhats de diable i dançan en musica e en har petar fòcs d'artifici. Au sègle 15, los qui hasèvan de "cohets" en Catalonha que devèvan estar sautataulèrs gascons, tasca tròp indigna peus catalans de l'epòca.  Los gascons "fahent (de) cohets" en hant petar fòcs d'artifici,  los catalans que degón compréner lo mot cohet com a "fòc d'artifici".  Lo mot co(h)et en catalan que remonta tà la mieitat deu sègle 15 segon lo G.D.L.C., aquesta epòca coïncideish dab la de l'introduccion de l'art pirotecnic com supòrt taus  balls de diables segon archius de l'epòca. Per exemple, hens lo libi de comptes de la "confraria del Santissim Sagrament"d' El Vendrell que i son reportats los còsts de musicians e de crompas de prova entà un "ball de diables" en 1460 ved. aquiu. Deu catalan, lo mot qu'estó manlhevat per l'espanhòu (cohete).

Coma , id. en gascon. Qu'ei un gasconisme d'origina pastorau la significacion de "peisheder d'altitud", "estiva",  qu'a lo mot coma (deu mot baish-latin d'origina celtica "cumba") especificament en catalan pirenenc e en Haut Empordan.  Aquesta accepcion qu'ei estada adoptada en catalan normatiu, a costat de la significacion normau deu mot.  Ua precision interessanta peus filològues gasconistas: segon l'Alcover-Moll, ua caracteristica de la coma com a prada d'altitud qu'ei l'abséncia de precipici. Adara que compreni la rason tàd aquesta deriva semantica deu mot coma en lengatge pastorau gascon: que calè un mot  tà designar l'estiva shens perider, per oposicion a la prada de galihòrça (ved. gallorsa).

Deixondar. En gasc. : deishudar (var. deishidar desshudar e desshidar, mot emplegat en Gasconha occidentau en plaça de "desvelhar", ved. Palay).  Lo catalan qu'a autanplan deixondir (normat.) e desxondir (balear), id.. Lo mot qu'ei unicament deu catalan orientau, n'ei pas deu lexic deu catalan occidentau, en particular n'ei pas valencian.  Deixondir qu'ei la fòrma mei espandida, totun atestada mei tardivament que non pas deixondar dont l'atestacion e remonta tau sègle 14, mentre que deixondir n'i ei pas atestat  abans lo sègle 19.  La fòrma en -ar que's tròba especificament en catalan de Conflent, Empordan, Ripolhés e Vic (cf. Alcover-Moll), regions pirenencas e deu pèmont pirenenc istoricament de hòrta immigracion gascona e dont los parlars e son relativament arrics de gasconismes. B'ei probable que lo mot gascon "deixudar"  (deu latin de-excitare) e sia a l'origina deu mot catalan deixondar, com lo mot gascon "entrebucar" ei a l'origina deu catalan entrebancar. En aquestes dus cas, la deformacion deu mot en catalan que sembla ligada au problèma de prononciacion pausat per la u gascona. Deixondir, d'atestacion hòrt mei recenta, que derivaré de deixondar.

Déu n'hi do! Interjeccion tipicament catalana, extranha en balear e en valencian. La fòrma gramaticau -arcaizanta- que n'ei corrècta, totun l'expression, qui s'emplega tà marcar la suspresa, l'ira, l'admiracion o ua emocion en generau, que manca en realitat de significacion. Literaument, que vòu díser "Diu lo'n  balhe!" Totun, degun non sap pas mei ni de quina causa e's tracta ni a quina persona Diu averé de dar aqueste quauquarren non sabut ni perqué precisament aquesta frasa de Déu n'hi do. Jo que'm pensi aquesta interjeccion catalana qu'ei simplament ua mala interpretacion, gramaticaument corrècta en catalan, totun vueitada deu sens, en realitat un simple calc fonetic adaptat- de l'interjeccion gascona: Diu me dau! En gascon (essenciaument en  Bearn e la mager part de Bigòrra ved. ALGc 1067) , l'expression que deriva de l'arneguet "Diu me damne!"(o mei exactament de la fòrma antiga, medievau, d'aqueste arneguet:  Diu me daumn!)  e que la remplaça en volent har enténer çò contrari (mei explicitament dab la version "A Diu me dau!" o enqüèra, dab mei d'emfasi:  "Au gran Diu me dau"! . "Dau" estant la 1era persona de l' ind. present deu vèrbe dar; dau  = balhi; au gran Diu me dau! que s'enten com "au gran Diu me balhi"!) Lo catalan que pòt har, au contra: "Déu n'hi doret!", çò qui n'ajuda pas briga a enclarir la significacion de l'expression, e per rasons de las bonas, pr'amor, de significacion, l'expression catalana non n'a pas nada.  En tot cas, plan mensh d'arriscada que n'ei aquesta expression que non pas lo quite arneguet, de segur.

Entrebanc:  gasc. trabuc ved. entrebancar. 

Entrebancar : deu gascon "entrebucar", id. Lo vèrbe entrebancar que significa  travar, dravar. Un entrebanc qu'ei un empach, un puisheu, un trabuc. Aqueste mot entrebancar qu'ei au còp d'atestacion hòrt recenta en catalan (sègle 19 enlà) e d'etimologia mau explicada peus lingüistas, qui n'i an pas sabut detectar lo gasconisme. En gascon,  entrebucar o trebucar o trabucar que significa 1-pèrder l'equilibri, har un faus pas, tustar un obstacle per accident.  (òc, trabucar; francés trébucher, id.).  Lo mot trabuc o trebuc que i significa 1-faus pas, pèrda d'équilibri, tust accidentau d'un obstacle (oc.: trabuc, id.) 2-obstacle, empach, puisheu, accident, çò qui geina (en cat. entrebanc). Lo significat 2 de trabuc qu'ei un gasconisme desconeishut en oc, de "travar". Qu'arretrobam aqueste significat dab entrebanc e entrebancar, çò qui'nse suggereish lo mot gascon entrebucar d'autes còps e podèva significar empachar, travar ("en-trabuc-ar"). La deformacion deu mot gascon en catalan que pareish ligada au problèma fonetic pausat per la u /y/ gascona, qui s'arretròba dab lo mot deishudar vadut deixondar en catalan (ved. deixondar).   Lo significat  "qui hè trava, qui hè empach, qui hè capvirar " deu mot gascon trabuc que pòt miar tà arrevesitar l'ipotèsi etimologica de W. von Waltburg. Entà aver explics mei detalhats sus la significacion e las varias ipotèsis etimologicas de trabuc e trabucar en catalan e en gascon,  véd. aquiu.

Esbarrejar : Mot especific deu catalan de l'isla baleara Eivissa, sinonime deu catalan generau esbarriar. Gascon: esbarrejar, id.

Esbarriar e esgarriar: Lo vèrbe esbarriar, corrent en catalan, qu'ei tanben la fòrma landesa d' "esbarrejar". Aqueste vèrbe catalan (sègle 14) qu'ei un landesisme possible, eishit deu lexic pastorau. O possiblament un catalanisme especific deu gascon landés, ligat a l'activitat landesa de pastoralisme en Catalonha. Quant a esgarriar (1753), que'm sembla estar ua varianta gascocatalana d'esbarriar, possiblament influenciada peu sinonime gascon "esgarar" (gallicisme).  Aqueths dus mots qu'an la lor origina en lexic arramader,  com esbarrir en gascon (en gascon: ua auelha esbarrida, en catalan: una ovella esgarriada).

Esperracar /esparracar;  gascon: esperrecar , de perrèc, ved. perrac. Gasconisme segur, pr'amor de la morfologia deu mot.  Lo mot qu'ei d'atestacion hòrt recenta en catalan (sègle 20).

Frai - En catalan, lo mot gascon frai (deu lat. fratrem, cat. germà) que i ei emplegat colloquiaument com a sinonime de germà (cf. Ha vingut el meu frai Alcover-Moll). Fray qu'ei tanben atestat en manuscrit en gascon deu "col.loqui de dos pastors gascons en llengua gascona" (mieitat deu sègle 17). Lo mot n'ei pas admetut en catalan normatiu.
Ua parentèsi:
Qu'estón los gascons qui fondèn los prumèrs òrdis mendicants en Espanha com en Anglatèrra. Lo mot anglés "friar"  -qui significa monge- qu'ei lo noste mot gascon "fray". Los filològues espanhòus que solen con·hóner  lo mot gascon "fray" e lo mot occitan "fraire" en pensant - a tòrt- l'un que seré la fòrma abreviada de l'aute. La rason que n'ei lo substantiu castelhan "fraile" qui los espanhòus e pensan derivat de l'occitan fraire. Totun, que tròbi aquesta etimologia occitana pòc versemblanta. Non pensi pas que la mutacion r->l a partir de l'occitan fraire sia hòrt probabla en espanhòu pr'amor deu supòrt evident deu latin fratrem.  De fèit, lo substantiu espanhòu "fraile" que'm sembla meilèu estar ua adaptacion deu substantiu gascon fray  per addicion d'ua sillaba de sostien, probablament segon un esquèma similar ad aqueste:   fray -> los frayes -> el fraye -> el fraile / los frailes.  En tot cas, lo catalan qu'an respectivament fra  en títolh e frare en substantiu. Aquesta solucion  catalana, d'un bèth sègle mei tardiva que non pas la castelhana, qu'apareish calcada suu supausat castelhan. Per contra,  lo portugués qu'emplega plan lo mot gascon (adaptat) en títolh : frei X, frei Y, totun un aute mot, de tipe iberoroman,  en substantiu: o "frade". Frei n'ei pas l'abreviacion de frade.

Galet. Id. gascon:  lo galet de la botella, de la hont e deu "béver a galet". Gasconisme segur, pr'amor de la morfologia deu mot. En gascon, un "galet" qu'ei un "canalet" en fòrma de honilh, d'embut. Que designa en particular lo còth de la botelha e lo pishader deu "galeton". Que designa tanben  l'embut anatomic, o sia la faringe, e, per extension, la garganta. "Galet"qu'ei un doblon etimologic, de formacion populara ( pèrda de la n intervocalica, ua caracteristica de l'idiòma noste), deu mot "canalet". En gascon la "gau" qu'ei ua "canau" (medisha significacion, medisha etimologia, deu latin: canalis).  Los mots espanhòus "galillo" e "gallete" e lo  mot portugués "galhete" que remontant tots tau noste "galet" via l'aragonés. Deu gascon "galet" que vien tanben lo mot aragonés "gallo" qui significa "chorrada de liquide", via lo mot benasqués "gall" , medisha significacion, deu mot galet qui a tanben prenguda  aquesta significacion en gascon d'aquesta zòna geografica (galet = "raig de liquid" en Aran, ved .Coromines, El parlar de la Vall d'Aran). En benasqués, las expressions "beure a gall"e "beure a galet" que son equivalentas, ved. tanben porró. La prumèra atestacion deu mot gascon galet en catalan que remonta tau sègle 14. La fòrma deu mot qu'ei gallet en valencian  (ved. lo prumèr comentari).

Galetejar: Colloquiau en catalan, non admetut en catalan normatiu, lo mot qu'ei gascon (galetejar = béver hèra) .

Galleda:Lo mot, adoptat en catalan normatiu com a sinonime de "poal" (herrat) qu'ei sonque deu lexic deu catalan de Catalonha (galleda o galleta, segon los lòcs, antigament galleta). N'ei  pas ni valencian, ni balear.  Deu gasc. galeta, la de la hont, medisha etimologia que galet, de gau (lat. canalis). En gascon contemporanèu, la galeta que designa lo canèth de la hont. Galet dab aquesta significacion qu'ei tanben atestat locaument en catalan ribagorçan (cf. Alcover-Moll).  Lo mot espanhòu (e portugués) galleta  (galheta), qui designa un recipient dab pishader, o sia en gasc. un "galeton", que comparteish autanplan aquesta etimologia gascona dab lo mot catalan. L'occuréncia mei antiga deu gasconisme gal(l)eta qu'ei latinizada e que remonta tau sègle 12.

Gallorsa. (Gasc: galòrça, agalòrça, galihòrça) : mot d'origina pastorau, la significacion juridica en catalan que sembla derivar de la deu mot en gascon (ved. Palay e G.D.L.C.). A l'origina, lo mot gallorsa que devè designar ua estiva com ac sap har galihòrça  en gascon d'uei lo dia  (ved. coma). En Catalonha, los pastors (qui èran gascons o gascocatalans) que devèn demanar (e pagar) l'autorizacion a las comunas proprietàrias de las pradas tà i poder deishar péisher lo bestiar. Qu'ei  "el dret de gallorsa". Lo mot gascon qu'ei de la familha deus galigòrça, galihèrna, galihònha dont l'element comun e representa lo mot latin canalis. Gau qu'ei la fòrma propiament gascona e canau ua fòrma mei academica, autanplan mei viva per influéncia deus parlars romanics vesins. Que cau raperar la lenga  normativa deu diasistèma navarreso-gascon que "corrigiva" sistematicament mots com ua, vier tier e gèr (d'aquiu los biarnesismes  tiéner e viéner, genèr, fòrmas "corregidas"  de "tier" , "vier"  e "gèr", totun "una" en plaça de ua non s'ei pas impausat en la lenga parlada). En país tòi, lo mot canau que sap designar enqüèra ua garganta, ua gòrja o dita acerà: ua gòrça (Massourre, diccionari gasc.). Lo segon element de galihòrça que representaré  sia fortia: "impetuosa"- dab lo problèma de la f perduda- sia un ipotetic   *khortia >ortia, fòrma de kortia  (gòrça) -mot celtic etimologicament aparentat au  grèc khortos vadut hortus en latin.

Gamar-se (Gasc. : gamà's, gamar-se): id, ved. Palay e Alcover-Moll.
Lo vèrbe qu'ei  pan-occitan, dab significacions divèrsas en relacion dab la santat (Mistral). Totun, de manèira notabla, n'ei pas sonque pronominau en catalan com en gascon, çò qui n'ei pas lo cas en occitan. Lo gasconisme en catalan qu'ei mei que probable, lo mot n'i ei pas atestat sonque a partir deu sègle 17 e que presenta - de manièra sonque hòrt colloquiau - totas las significacions deu mot gascon en parlars de la Catalonha nòrdorientau, region istoricament de hòrta immigracion gascona. Tà consultat l'article consacrat à gamar-se (significacion en catalan e en gascon, etimologia), ved. aquiu.


 Gamarús. Que designa la cavèca (chavèca, gavèca). Lo mot qu'ei d'atestacion recenta (sègle 19). Que'u hè hrèita un explic etimologic. Lo mot que provien deus parlars de las regions septentrionaus de la Catalonha istorica, com ac hèn babeca, xòt, lo vèrbe gamar-se e un gran nombre d'autes gasconismes en catalan, particularament los d'origina pastorau.  Jo que prepausi "gamarús" que poderé viéner d'un mot gascon  *gamar-hus exactament com, en gascon, lo mot tumahús e representa tumar-hus e tinhahús, tinha-hus (cf ausèth-tinha, sinonime).   Lo gascon landés qu'a locaument lo mot "garahús" tà significar "gahús". La cavèca que seré dita "gamarús" pr'amor de la soa mala reputacion d'ausèth-broish, acusat de mala sòrt e de provocar malautia e misèria. Lo mot babèca qu'a aquesta medisha significacion de broisha en gascon, ved. babeca.  Tà mei d'explics, ved. aquiu.

Gaús. Id. gascon :  gahús, gaús (antig. e local.) , guèus, guèhus, caús, en occitan: còis, caús, gabús; en basco: gauhuntz, gauhüntz, gauhontz; medishas etimologia e significacion. Deu mot baish-latin, d'origina celtica, *càuus. La h deu mot gascon gahus n'ei pas etimologica, que serveish sonque tà copar l'iat, com la b deu mot lengadocian gabús (id.). La conservacion  de la s deu cas subjècte, com la fluctuacion de l'accentuacion, que s'explica com a sostien  tà mantiéner lo mot en fòrma bisillabica e conservar-ne atau la valor onomatopeïca, eretada deu mot gallés.  Aquesta conservacion qu'ei generau en romanç com en basco, lhevat benlèu lo cas hòrt interessant - lingüisticament e etnologica- deu mot landés gat-hum (ved l'entrada gahús hens dic. Foix),  de *càuum, en aqueste cas, qu'ei la m deu cas objècte  que i ei estada mantienuda com a sostien entà çò bisillabic, dab l'ajuda de la "h" qui mata l'iat. D'ahur mensh etimologic qu'ei ua auta fòrma, tanben landesa: gahúch (Massourre, diccionari), probablament ua evolucion locau de gahús. La prumèra atestacion deu mot gaús en catalan que remonta tà la debuta deu sègle 16. Que podetz consultar l'article consacrat a l'etimologia de gahús en clicant acitau. 

Garroner. Lo catalan qu'a lo mot "garroner", de garró, fòrma afixada de garra (gasc. id.). Un deus significats de garroner qu'ei "brut, manca de condícia en la persona o en el vestit", atestat sonque a Tortosa segon Alcover-Moll.  De manèira generau, un garroner en catalan qu'ei un gent qui pòrta "garrons", qu'ei a díser garramachas (un vestit: cat. mitgesescalfadors, fr. jambières). Los diccionaris de catalan normatiu  que vòlen absoludament relacionar lo significat "cascant, pipaut, lord" dab lo de "garramacha" qu'a lo mot garró en catalan. Totun la definicion deu mot tortosin que nse'n balha l'Alcover-Moll (pipaut, lord, mau vestit) n'aludeish pas briga a un ahar de garramachas. Que s'aparenta hòrt mei au significat deu mot gascon garruèr / barruèr: vagamond (ved. barruèr). Lo significat tortosin deu mot qu'ei un gasconisme probable.

Gavet e neret. Id. gasconGascon e catalan que comparteishen lo mot gavet tà nomentar   Rhododendron ferrugineum, ua planta deus Pirenèus qui creish a quauque mila mètres d'altitud. Lo mot que sembla proviéner de l'antic lexic pirenenc comun a las duas lengas. La fòrma anciana deu mot en catalan qu'èra gauec, lo mot qu'ei conservat locaument atau en gascon: gauèc, a costat de gavet. En gascon, lo mot gauèc que sap designar au còp  la planta (possiblament deu basco gaueko, "nocturne" allusion a la saba toxica de color sang negra)   e lo mascle de la gavèca (fòrma masculina de gauèca, mot romanic d'origina celtica)  . Lo catalan qu'a un dusau mot sinonime de gavetneret. Aqueste darrèr qu'ei possiblament responsable deu cambi de "sufixe" de gauecgavec tà gavet. Lo gascon qu'a tanben "garet", qui poderé resultar de l'ibridizacion gavèc x neret.  Lo praube Coronimes que supausava ua etimologia grèga tau mot catalan neret (deu grèc nerion  plus sufixe locatiu -et). Totun, ua etimologia foceana tà nomentar ua planta pirenenca d'altitud n'ei pas briga versemblanta. Que deu meilèu estar ua simpla varianta de negret (derivat afixat de negre) qui, en catalan, e significa quasi negre , en particular arroi escur.  En gascon deus Pirenèus centraus, "nere", qu'ei la fòrma normau de "negre". Lo mot botanic "neret" que deu aludir a la color arroja escura de la saba toxica d'aquesta planta.  Un nom gascon de la medisha planta qu'ei "gorriu", cf. lo mot basco gorri  qui significa arroi (cat. vermell). En catalan, neret per negret que i ei atestat com a toponime rosselhonés: el Neret (oficiaument Lo Naret), loc-dit deu Voló. El Neret qu'èra probablament lo chafre deu fondator deu lòc-dit (en gascon: lo "Moret"). O sia que neret , per gasconisme que pogosse estar, n'ac èra probablament pas en catalan, que's tracta meilèu  deu diminutiu de ner, fòrma populara de "negre" uei lo dia extinta e fossilizada en la toponomia. Qu'ei atestada per la toponomia tant catalana com gascona: Montner en catalan, id.  en maine gascon: Moun-né, Castèt-né, Arriu-né  (Palay) etc.

Goja. Lo mot que designa especificament ua hada, ua encantada, ua dauna d'aiga  per parçans de Catalonha (Gironés, Maresme, Vallés orientau…) La prumèra atestacion deu mot que data deu sègle 19.  Aquiu qu'avetz un  aute exemple clar de deriva semantica tipica deu gascocatalanLo mot goja aquiu qu'a degut pérder lo significat de "serviciala" qu'a lo mot en gascon (e en lengadocian) tà préner, per confusion, sia lo de "gojata", sia lo de "dauna". Hòrt colloquiaument en catalan, lo mot goja que pòt designar ua "dona molt grossa" (ua dauna hèra bèra)  segon l'Alcover-Moll.  (Petita parentèsi tà hà'm content: que m'agrada de raperar qu'en gascon landés, segon Arnaudin, la "dòna" qu'ei la goja, la serviciala, mentre la "dauna" que i ei la mestressa de l'ostau, com pertot aulhors en Gasconha.).

Gojat e goiat. Gojat  qu'ei acceptat en catalan normatiu com a sinonime de "xicot". Per contra, lo variant fonetic gasconissime goiat, emplegat locaument en Catalonha (cf. Alcover-Moll), n'i ei pas estat incorporat. Qu'ei interessant de soslinhar que, locaument en maine catalan, segon l'Alcover-Moll, lo mot gojat  que pòt servir tà designar un pèc, un nèci, qu'eí a díser qu'a lo  medish significat que lo de "ninòi" e "alòi", en gascon; per contra, lo mot ninoi o mei generaument noi en catalan  qu'a la significacion qu'a lo mot "gojat" en gascon. En catalan, lo mot gojat n'i ei pas atestat abans 1566 (G.D.L.C).

J(o)an del Riu. Landesisme ;-). Aquesta canta tradicionau rosselhonesa, plan coneishuda peus mainats catalans per tot lo territòri catalan, que s'assembla a un rondèu gascon. E qu'ei normau: qu'ei ua adaptacion de Jan de la Reula, la cançon emblematica de la vila landesa de la Reula (deu costat  de Langon). Jan de le Reule lo mon amic, qu'as le to hemne mau cohade, balhe-me-le prèste-me-le,  que te le tornerèi cohade, balhe-me-le, prèste-me-le, que te le tornerèi lo ser: e'vs brembatz?  La letra qu'ei estada cambiada, de segur, e Jan de la Reula qu'ei vadut Jan del Riu (en Rosselhon),  o, mei academicament,  Joan del Riu (au sud de la frontèra estatau). Atau, Joan del Riu, hilh de la Reula en Gasconha, vadut bon ciutadan catalan, vriulonaire itinerant de profession, qu'a deishat au país la soa hèmna dab lo son cohaire, totun shens s'oblidar de s'emportar un pòt de confitura, aquò que pòt tostemps servir,  e lo son vriolon tà har dançar las minhonas. Au ritme de la sardana, per qué non, lo gascon que s'ei tostemps adaptat.
De notar lo toponime gascon La Reula qu'a balhat lo nom de familha catalan Larreula, portats per descendents d'un o d'immigrant(s) gascon(s) originari(s) de l'un o l'aute lòc d'aqueste nom (Lanas girondinas, Bigòrra e Comenge).



Jutiperi var. jutipiri  gascon: jutipèri, jupitèri id.. En catalan, qu'ei sustot un balearisme (ved. Alcover-Moll e Palay). Totun lo mot qu'ei tanben coneishut, pas sonque hòrt locaument, en la Catalonha istorica: a Ceret (Vallespir) e a Batet (Garrotxa) com a "jutiperis", mot fossilizat  hens l'expression "fer jutiperis" qui s'i a guardada ua significacion especializada peus dus costats deu  còth d'Arès: "fer jutiperis a algú". Especialment als nens petits, aixecar-los enlaire i baixar-los sobtadament, cosa que els fa molta gràcia" (comunicacion d'en Lluís, un lector catalan d'aqueste blòg. (cf los diccionaris de rosselhonés, Verdaguer e Botet- Camp e, en gascon  "har/ hèr jutipèris" ved. Palay). En gascon, a costat de la fòrma mei corrècta jupitèri (tanben atestada per Palay), que i trobam tanben la varianta "jupitèri" com ns'ac indica Palay:
Que se'n tire toustém dab quàuque jupitèri, il s'en tire toujours avec une manigance (Yan Palay); n'as pas besoungn de ha tan de jupitèris, il est inutile que tu fasses tant de gèstes, de simagrées, que tu jures tes grands dieux, etc…
Aquiu que podetz véder a la diputada Andrea Levy hant jutipèris au parlament de Catalonha  durant un discors de l'ex-president Artur Mas.


Etimologia: deu latin vituperium e per confusion dab jupiter. Per la significacion e mei d'explics, véd. aquiu. Qu'ei un gasconisme possible en catalan. Qu'ei sonque lo fèit que lo mot sia tan rare e colloquiau en Catalonha qui'm hè pensar a un gasconisme, que non la morfologia deu mot qui ei "neutrau" en aqueste debat. Totun, com a contra-exemple e tà afinar la discussion, ved. mullera

Larreula Nom de familha catalan, d'un toponime gascon, ved. Joan del Riu. Que i a un mont de patronimes catalans qui's tròban l'origina en l'onomastica gascona, sovent  plan catalanizats. Per exemple: Delseny = d'Alzenh (lòc de Coserans), Caparà = Caperan (cat. capellà), Llaudet= L'audèth (cat. l'ocell), Vayreda = Veireda (lòc de Quate-Vaths), etc, etc.

Led, leda en rosselhonés, id. gascon lèd, lèda. Lo mot catalan normatiu lleg-lleja coïncideish dab l'occitan lèg, lèja mentre lo mot rosselhonés que coïncideix dab lo mot gascon, çò qui'n hè un gasconisme possible (se non un gallicisme adaptat).

Llagasta gasc. lagast, id.;  en Coserans: lagasta, id. Etimol.: basco lakasta: criquet, deu latin locusta, id. cf. gasc. lagosta, cat. llagosta). Lo mot catalan que i a la significacion deu mot gascon "lagast", fr.: tique, cat.: paparra) que non la deu mot basco "lakasta" qui significa plan "criquet" (cat. llagosta), com "locusta" en latin dont los mots basco e gascon e derivan. Atestat pas sonque recentament en catalan (sègle 19 enlà),  lo mot llagasta que i ei hòrt probablament un gasconisme d'origina pastorau.  Lo cambi semantic qu'observam en gascon per rapòrt au mot latin que i degó estar provocat  per confusion dab l'etimon aquitan "laka" qui evoca quauquarren (planta o animau) qui s'arrapa.  Qu'ac expliqui de manèira mei detalhada hens l'article aquiu.

Mainatge. Id. gascon. Dialectau en catalan (cf. G.D.L.C.), Garrotxa e Pir. Orientau. Qu'ei un occitanisme. En gascon com en catalan dialectau, lo mot qu'ei sinonime de mainat.

Marrà, marrec. Que son, tots dus, derivats afixats deu mot gascon "mar" (var. "marre", "marro") qui designa lo mascle de l'auelha. En gascon, ua "marrana" o ua "marrèga" qu'ei ua auelha vielha. La  "marrana"  que's ditz tanben d'ua malautia ovina. Que's ditz deu mar que "marra" quan s'exprimeish de manèra sonora o quan assauta l'auelha (aqueste assaut qu'ei dita la "marrada"). Ua auelha qu'ei dita "marrau" quan reclama lo "mar". Un "marre" que's ditz tanben d'un capborrut o d'un pèc, e un "marran" d'ua persona avejativa, aburiva. En catalan, un marrà  (atestat a partir deu sègle XI, totun unicament catalan catalan i.e. per tot el territòri de la Catalonha istorica,  desconeishut en balear e en valencian) que designa lo mar mentre un marrec  qu'ei un anhèth.  En catalan, lo mot marrec qu'ei emplegat unicament en orientau, Eivissa inclús, totun non per la rèsta de las islas Balearas. Aquesta restriccion geografica que constitueish un indici seriós de gasconismeEn aragonés, lo mar que s'i ditz madrano ( tanben locaument madrà en catalan e madrà, madran  en gascon). En castelhan, lo mot marrano  que i acabè per designar lo pòrc, supausadament per influéncia de l'arabe "mukharram" qui significa "declarat anateme". A l'origina per derision, un marrano que's ditz tanben d'ua persona d'origina judiva oficiauent convertida (en realitat per fòrça) e qui continua de judaizar d'amagat (autanplan marrà en catalan, marrane en francés, tots dus adaptats de l'esp. marrano).
Lo mot "mar" (var. "marre" dab e de sostien) qu'ei a l'evidéncia indigèn en gascon (en basco: marro, id. ). La r de mar qu'ei sonora, qu'ei a díser dobla.  Marran que devè a l'origina estar un adjectiu derivat de la fòrma romanizada deu substantiu vascon:  marru -> marranu (deu "mar", qu'ei a diser "ovin").

Moix, -a  Atestat en catalan despuish la debuta deu sègle 19, aqueste mot qu'ei un gasconisme clar, de "moth", forma gascona  deu mot latin mollis.  Segon Palay, lo mot "moth" en gascon que significa mou, molle; lâche, indolent, blêche, ramoli-e , significacions qu'arretrobam dab lo mot catalan moix. O sia moix qu'ei lo doblon gasconista de moll en catalan. La fonetica deu mot catalan que suggereish un manlhèu deu gascon sud-orientau, precisament coseranés, on moth i ei prononciat, segon los parlars,  moish o moch (a còps mòch) e lo femenin hè  moisha /mocha/ moja/ moija (a còps mòja). La diversitat de las fòrmas femeninas deu mot gascon moth (tant en occidentau com en orientau: mota, moda, mocha, moja, moija etc) que refleta la diversitat de la prononciacion de la terminason "-th" en gascon e que s'explica per la gramatica latina: en realitat, nada fòrma femenina gascona deu mot n'ei etimologica aquiu, que son totas invencions popularas, lo mot qu'auré de demorar epicèn segon la règla latina (en latin: mollis, id. masc. e fem.).

 En catalan, lo mot moix que serveish tà designar lo gat, n'ei pas lo cas en gascon. Totun, que trobam l'associacion  en l'expression coseranesa:  "que fè la gata moisha" (recuelhuda a Massat, cf. J.P. Laurent,  grafia de J.P.L respectada) (que's ditz d'ua gojata qui resista a un galant). Que repausa sus un jòc de mot plan gascon. En efèit,  moish / moch (= moth)  qu'a un doble sens: que significa generaument placide, indolent, que pòt autanplan significar molhat, trempat, qu'ei  lo cas en parlars coseranés. Atau, la gata moisha (molhada) no'n s'està pas, de moisha (indolenta). Qu'ei probablament aquesta "gata moisha" coseranesa qui ei la mair deu felinon catalan, ajudada en aquesta concepcion per l'expressivitat onomatopeïca deu mot.

Notatz que lo mot catalan ei plan "moix" e non *muix.  A l'epòca deu manlhèu, la o deu mot coseranés moish  qu'èra probablament prononciada com la o deu son parion catalan moll e non com la u deu mot catalan fluix, en contra de la prononciacion generau en occitan (e rosselhonés) d'uei lo dia. Lo mot gascocatalan moix que deu conservar la prononciacion anciana de la o tancada deu mot gascon. Lo manuscrit catalan de Ripoll "col·loqui de dos pastors en llengua gascona", escriut en coseranés e en grafia catalana,  que ns'indica la o tancada tonica en coseranés e's prononciava enqüèra, au mitan deu sègle 17, com la o tancada tonica deu catalan principatin de uei lo dia, que non com  /u/.  O sia que la mòda d'aquesta pronóncia /u/, ja atestada en gascon de Lomanha de l'epòca, n'avè pas enqüèra artenhut Coserans.

Moixal. En Haut Vallespir e en Garrotxa lo mot moixal que designa un terrenh aigassut, un morar, un mochacar.  Que deu representar un *moll -aris gascon (terrenh aigassut) com morar  en gascon occidentau (autanplan un nom: Morà) e com "molière" en francés (molhèra a Massat, id.).
En gascon sud-orientau, mollis > "moish" (moix en grafia catalana) de mosh-> *moishar  (moixar en grafia catalana). En Aulus, mog /mutʃ / -moija = mouillé-e. A Massat,  mòg /mɔtʃ / -mòja e moish /moisha, id. = mouillé-e , mogèra: temps umide, molhèra: terrenh aigassut  (J.P. Laurent: 1) le dial. gascon d'Aulus; 2) le dial. de Massat).  Autanplan en catalan dialectau: mullera (id.).   Palay que senhala au còp  moutchacà (mochacar) e moutchaquè (mochaquèr) com a sinonime de" morar" (terrenh aigassut, terrenh umid e moth).

 En catalan, lo mot  gascon o gascocatalan "*moixar" o "moixèr" (terrenh aigassut) que i degó estar con·honut dab l'aute mot dialectau moixal qui significa mosquit, un occitanisme emplegat en catalan septentrionau. En catalan normatiu, que  disen aiguamoll.

Mullera. N'ei pas un gasconisme, que i èi ahijut lo mot sonque com a contra-exemple. Lo mot qu'ei colloquiau en catalan deu Principat e autanplan rosselhonés, non admetut en catalan normatiu. Que presenta totun ua morfologia plan catalana : moll + era. Lo mot qu'ei tanben present en gascon, aumensh en massadés (molhèra, id.), Lo mot n'ei clarament pas un gasconisme en catalan, qu'ei meilèu un catalanisme en massadés, on i coexisteish  dab lo son parion de formacion gascona mogèra, de significacion distinta.  En massadés, la molhèra que designa lo terrenh aigassut (gascon morar, mochaquèr, mochacar, cf. francés molière, id.), mentre lo son parion de formacion gascona, mogèra (moth = mog + èra), qu'ei un tèrmi deu registre meteorologic: temps "molhat", umide, pluviós (alhors en gascon: mochèr, mothèr, id. cf. Palay ).  Per tant, mullera qu'ei un mot de formacion plan catalana l'usatge deu quau ei vadut residuau peu maine catalan, probablament espudit peu son sinonime aiguamoll. Aqueste exemple que poderà ajudar a temperar o discutir la conclusion de quauques autes exemples de la lista com, per exemple, jutiperi; gasconisme en catalan o mot antigament comun a las duas lengas  e sauvaguardat sonque en las illas balearas o quitament catalanisme en gascon, l'ahar qu'ei discutible e probablament que s'estarà shens responsa acertada. Com exemple de catalanisme probable en gascon (n'i a d'autes) , que citarèi "abalòt" e "abalotar", mots plan isolats en lexic gascon, totun pas tant en lexic catalan (avalot, avalotar, esvalot, esvalotar etc).

Neret. Gasc. neret, fòrma sudorientau de negret. ved. gavet.

Ninoi: En catalan, lo mot non significa pas briga "nèci""innocent"  en contra deu mot gascon. Totun, la significacion deu mot en catalan n'ei pas tan clara, que n'ei variabla segon los diccionaris. L'Alcover-Moll que'n hè un sinonime de petitmenut, mentre lo Gran Diccionari de la Llengua Catalana e lo de l'Institut d'Estudis Catalans que l'an adoptat com a sinonime de noi o sia gojat en gascon. Qu'ei ben probable lo mot qu'aja derivat semanticament a partir deu mot aportat peus gascons en Catalonha (nèci, innocent -> puncèu -> gojat) . De ninòi , probablament (mau) interpretat popularament com a "nin noi",   que vien lo mot catalan de Catalonha noi qui significa gojat  ved. noi.

Noinoia : tipicament catalan, non balear ni valencian, de formacion tardiva, non atestat abans 1696 (G.D.L.C),  que  deriva  deu mot gascon ninòininòia (ved. ninoi). Que significa gojat /-a. De notar que, tà díser gojat, lo balear qu'emplega un aute mot gascon al.lot  (d' arlòt) (ved. arlot).

Nyam ! id. gascon nham ! Qu'èi postulat aqueste nham gascon qu'ei ua traça fossilizada d'un vèrbe, uei lo dia  extint,  *ulhar, *uelhar (latin "oculare"). Ulham ->nham. Las locucions enigmaticas uè /güè, uèra /güèra, uatz /güatz, ueratz /güeratz que'n son probablament d'autas, alteradas per influéncia deu mot d'origina mei recenta (francica) "guardar" , var.  "güerdar", qui a remplaçat "*ulhar"/  "*uelhar" en lexic gascon. Totun, que i ei plan conservat ulhada, uelhada.

Pai;  mai, papai, mamai : localismes e parlar familiau o de nins (Alcover-Moll). La restriccion deu registre qu'a permetut locaument la coexisténcia dab los mots catalans pare e mare. Totun, los mots non son pas acceptats hens los diccionaris de catalan normatiu. Per contra, en aragonés, los mots gascons "pay" e "may" que i an completament remplaçat los mots genuinament aragonés "padre" e "madre". Los mots "pay" e "may"que son absents de la scripta aragonesa medievau on n'i figuran pas sonque "padre" e "madre" (Francho Nagore). Qu'ei tanben gasconisme "compay" per "compadre" etc.

Paitida :  Dauna d'aiga. Invencion recenta deu poèta olotin Guirau de Liost (1878-1933), admetuda en catalan normatiu. Lo mot que provien d'un toponime "Font de les Paitides" (Viladrau, Osona) faussament interpretat com a "hont de las hadas".  Originaument, lo toponime que's devè díser "Font de les Partides", o sia de "las partenças" (deus tropèths, tà las estivas).  Lo mot qu'ei estat deformat, probablament per coupa d'ua mala grafia de part d'un foncionari espanhòu. Lo faus mot "paitida" qu'ei estat comprenguda com a hada peu poèta olotin.  Non s'ageish pas particularament d'un gasconisme aquiu, totun l'origina deu nom qu'ei ligada a l'activitat pastorau deus gascons e que tròbi lo cas pro interessant tà mencionà'u aquiu. Ved . aloja, possiblament un aute cas pro semblant de deriva semantica.

Parrot : gendarma. Deu mot gascon (sud-orientau) "perròt".  En gascon sud-orientau, lo mot perròt  qu'a duas significacions (ved. Palay). 1- que designa l'ausèth aperat aulhors "polòi" o "porròt" (cat.: gall d'indi) 2- que significa tanben "nèci" (cat. nici) (ved. Palay). Aqueste mot gascon "perròt" que resulta segurament deu crotzament de "porròt "(l'ausèth,  deu latin pull(u), +afixe òt;  ved. porró)  dab peiròt  (deu nom Pèir), dont un deus significats qu'ei "nèci".

Pei (lo noste Pèir, cat.: Pere), atestat com a nom de persona en archius catalans, fossilizat com a nom de linhatge catalan e en toponomia catalana (per exemple Mas d'en Pei  cf. Alcover-Moll).

Perrac / parrac, gascon: perrac, perrec, perrèc (deu latin  pellis o pilleum plus afixe despreciatiu -èc). Atestat sonque au sègle 19 en catalan. Lo mot qu'a lo medish sens (e probablament la medisha etimologia) que pelha en occitan (francés peille, cat. pella). Aqueste gasconisme qu'ei tanben present en basco: perreka.

Perruca : mot gascon (segon jo),  deu lat. pellis o pilleum, afixat. Lo francés que l'a hòrt probablament emprontat au gascon.  Atestat au sègle 17 en catalan. L'espanhòu qu'a unh aute mot "perico" qui comparteish, segon jo, aquesta etimologia gascona.  Que designa ua "especie de tocado que se usó antiguamente, y se hacía de pelo postizo para adornar la parte delantera de la cabeza" (D.R.E). Segon jo, lo mot qu'ei ua adaptacion navarroaragonesa deu mot gascon "peruc" (o deu son sinonime "peric"), non vien pas briga deu nom Pero. A prepaus deu tractament possible de l'afixe deu mot "peruc" en navarroaragonés, cf. gasc. horuc, arag. forico, cat.dial. foruca = cavitat, trauc, sòrta de còva. Lo mot espanhòu peluca qu'ei ua adaptacion deu mot gascon perruca per interferéncia de "pelo".

Porró: Segon jo,  lo mot tà designar lo recipient emblematic deus catalans qu'ei gascon, allusion a la fòrma d'ausèth qu'a lo recipient. En gascon, poron = poret (cat. gallet), porron qu'ei sinonime de tortola (cat. tórtora), deu baish-latin pull(u) + afixe - > pullon(em). Lo mot catalan que seré un eretatge lingüistic deus pastors gascocatalans, com ac ei l'expression beure a galet.  La solucion etimologica qui vòu religar lo mot catalan "porró" a "porro" (pòr o pòrro en gascon) qu'ei, etimologicament e semantica, mei complicada e mensh versemblanta, En catalan, lo mot que i ei atestat a partir de 1464.

Quec: id. gasc. quèc. Unicament deu catalan orientau, sinonime deu mot deu catalan generau tartamut, ved. quequejar.

Quequejar: id. gasc. quequejar  Quequejar qu'èra un mot especific deu catalan de de l'Empordan segon l'Alcover-Moll, enqüèra que admetut uei lo dia en catalan normatiu  on i ei sinonime de tartamudejar (en gascon: quequejar). La prumèra atestacion deu mot quequejar en catalan que remonta sonque tau sègle 20 (G.D.L.C.), qu'ei un gasconisme clar (ved. l'entrada "quequejar" hens dic. Mistral).   Un aute vèrbe quequejar qu'existeish en catalan de Malhòrca, totun non admetut en catalan normatiu: caquetar, cascarar, imitar lo caquet o lo cascarar de la garia.

Tau garçó la durundena: títolh d'un tròç en gascon o simili-gascon d'un nadalet catalan, compausat per Bartomeu Càrceres (sègle 16). En aquera epòca, lo pastoralisme qu'èra un ahar de gascons, dongas los pastors deus nadalets catalans que cantavan en gascon, que non en catalan. La letra de l'arrepic deu trocet que hè atau:
Tau garçó la durundena, 
tau hilló la durundó
tau Jesú la durundó.
Hilló = hilhon, garçó= garçon, etc. Com ac podetz véder, aqueste arrepic (com la rèsta deu tèxte, de fèit) qu'ei plan "gasconizaire".  E shens que la letra. L'aire d'aqueste arrepic que coincideish hèra exactament dab ua frasa d'ua cançon de nau landesa qui's dança en rondèu de cadena:

A l'entorn de ma meison,
nau arròsas e un boton.

Los pastors d'aqueste presep deu sègle 16 que devèn estar lanusquets. Aquesta deduccion que ns'ei confirmada peu cronicaire rosselhonés Francesc Compte qui, en 1586, escrigó que lo mestièr de pastor, (com lo de pagés o sia païsan, ved. apér e arré) qu'èra hèra tròp "servil" e tròp "villanesc"  e dongas inacceptable per un catalan,  per praube que pogosse estar. Dongas, qu'èran reservat taus tribalhadors emigrats de l'epòca. Los pastors qu'èran, segon lo pròpi mot de Francesc Compte: "aquitans". Qu'èran de fèit, hòrt probablament e mei precisament, landés. Que vs'i dèishi un trocet deu tèxte en question:

En lo estiu móntan los bestiars de la França y dels habitadors dels dits comtats (nòta de JdP : los dits comtats que son Rosselhon, Cerdanha e Conflent)  en tan gran nombre que estan totes les navals poblades dels dits bestiars, faent en la nit molts focs, y entre ells sonant molts instruments de música pastoril com són : albays, dolçaynes (etc… ) y en los francesos alguns rebaquets, que ells acostumen sonar de diferent to de la música catalana. Y entre los dos de un regne y altre pàssan moltes conversacions perquè los guardians dels bestiars catalans també son de nacion francesa, y los demés son aquitans, perquè la complecció de la nació catalana no s’és poguda may conduhir ni inclinar en obres servils ni villanescas, ans bé, de los que los castellans anomènan villans, ells anomènan pagesos, y són de tant punt y honra molts d’ells, que per ella competexen ab qualsevol cavaller català ; per pobre que sian, per lo que toca a la honra, ab qualsevol senyor de títol, per poderós que sia.
Y axí, essent los guardians catalans de nació francesa, com los dels bestiars francesos, ab curiositat, com tots los bestiars dels dos regnes son pujats en dites montanyes, se visitan per aber los uns dels altres, lo ésser de llurs parents y de llurs cases. 

 Lo gascon montanhòu, particularament lo de Hauta Bigòrra, que presenta mei d'ua coincidéncia morfologica dab lo gascon landés (babèca vs babèr, chabèca vs chabèca, lenca, thòi etc). Jo que supausi que deu estar  ua consequéncia d'ua immigracion landesa ligada ad aquesta activitat landesa  de montanhatge  (cercatz la gojata :-).  

Tumar: En catalan rosselhonés, tomar o tumar que significa "dar un còp, especiaument dab lo cap" (Dic. Ross. P. Verdaguer). Qu'ei un gasconisme clar, deu gascon "tumar", id. L'etimologia de tumar qu'ei debatuda. Segon Coromines (El parlar de la Vall d'Aran), qu'ei probablament ua forma gascona de "tombar" dab significat pastorau: dar un còp dab lo cap o los còrns. Pèir Morà (TeG) que'n prepausa unha auta solucion: lo mot que seré la version gascona deu vèrbe latin tumefacere.

Xanca e xanc:. Lo mot xanc en catalan  qu'ei un colloquialisme sinonime de coix (en gascon= tòrt) qui ei lo significat de "chancòt" e de "chanquet" en gascon d'uei lo dia.  En realitat aqueste mot xanc qu'ei gascon, atestat sonque locaument  en catalan (Alcover-Moll, cf tanben Dic. Ross de P. Verdaguer) e  n'ei pas admetut en catalan normatiu. Per contra, lo mot xanca  (chanca, las deus pastors landés, id.) si qu'ac ei.  Qu'ei un landesisme qui remonta tau sègle 16 en catalan. Segon jo, lo mot gascon qu'ei de fèit un germanisme, probablament de l'anglés vielh "shanke" (cama, partida de la cama), que non deu mot latin emprontat au farsi antic tà designar lo tipe de cauçadura qui los sordats parts e portavan. En espanhòu, lo mot zanco /zanca que i a remplaçat lo mot palo (conservat en portugués dab aqueste significat) tà designar la chanca (la deu pastor landés),  qu'a autanplan la significacion de l'anglés vielh "shanke": cama, partida de la cama e au Guatemala que i significa enqüèra tòrt. Qu'ei hòrt probablament un gasconisme -, aumensh semantic se non dirèctament etimologic, possiblament per confusion deu mot gascon dab lo mot iberoromanic d'origina latina (emprontat au farsi antic e de medish etimon indoeurop.)  qui designava ua traca de cauçadura. En quíchua, "cama" que s'i ditz chanca. La question d'un manlhèu espanhòu que's pausa tau mot amerindian. En gascon, las chancas deu pastor landés que's disen atau unicament per la part landesa (depts de las Lanas e Gironda) deu maine gascon, que's disen escaças en Baish-Ador e en la part orientau deu maine (mager part de Biarn, Bigòrra, e Gasconha centrau mentre qu'en sud-orientau que's disen eishancas (ved. ALGc 901).

Xibeca: Deu mot gascon (landés) chavèca, fòrma deu mot "cavèca" qui trobam en ua gran partida de las Lanas e, mei locaument, en Bigòrra (acerà, probablament un landesisme d'origina pastorau, com en Catalonha). Lo mot gascon xabeca qu'ei tanben atestat en rosselhonés (Dic. Rossel. P.Verdaguer), a costat de caveca.

Xot:  "Chòt", mot pan-gascon,  dab quauques variacions foneticas (chòit, chòc)  d'expansion geografica hòrt limitada . Peu país gascons, segon los endrets, lo mot chòt que pòt designar locaument lo gahús Asio otus  (Coserans), la cavèca Strix aluco (per la region bordalesa) o, hòrt mei generaument, lo... chòt   (of courseOtus scops. En catalan, lo mot que designa en generau Otus scops, com en gascon. Aqueste mot qu'ei d'atestacion pro recenta en catalan (sègle 16).Segon Alcover-Moll, lo mot (uei lo dia deu catalan normatiu) que n'èra emplegat  sonque en las regions mei septentrionaus deu maine  (region pirenenca e regions pròishe), en catalan orientau com occidentau: Rosselhon, Valhespir, Gironés, Empordan, Garròcha, Berguedan, Andòrra e Ribagòrça.  Qu'ei en particular estranh en las Islas Balearas e en País Valencian on s'hi hèn servir mussol. Xot qu'ei dongas un gasconisme clar. L'etimologia deu mot qu'ei  onomatopeïca, qu'aludeish au crit deu chòt (Otus scops). Aqueste crit que s'assembla hòrt au cant deu chirpet Alytes obstretricans.  Qu'ei significatiu que,  peus país gascons, lo mot "chòt" que sap designar au còp lo rapinhaire nueitau e lo chirpet. N'ei pas lo cas en catalan. Qu'existeish un (nhaute?) mot "chòt" en gascon, qui ei sinonime de "gota". D'aquesta manèira, lo mot que's pòt arreligar a la seria deus tòi, shòi,  shin, shinhau, chic, pichòi, pichòt etc en tot guardar ua valor onomatopeïca. "Chotar" qu'ei sinonime de "gotar".

La lista n'ei pas definitiva, de segur. Un estudi seriós de lingüistica que'nse hè hrèita aquiu. Lo camp d'investigacions qu'ei juste aubrit entaus qui s'i vòlhan har.

dilluns, 11 de gener de 2016

Mots gascons: gamà's, tinhahús, tumahús; mots catalans: gamar-se, gamarús.

En aqueste article, que  ns'interessam a dus mots catalans d'etimologia enigmatica o controversada qui botam en relacion enter si: gamar-se (id. gascon "gamà's") e gamarús (cavèca).

Gamar-se (Gasc. : gamà's, gamar-se): id, ved. Palay e Alcover-Moll.
Lo vèrbe qu'ei  pan-occitan, dab significacions divèrsas en relacion dab la santat (Mistral). De manèira notabla, n'ei pas sonque pronominau en catalan com en gascon, çò qui n'ei pas lo cas en occitan. Lo gasconisme en catalan qu'ei probable, lo mot n'i ei pas atestat sonque a partir deu sègle 17 e que presenta - de manièra sonque colloquiau - totas las significacions deu mot gascon en parlars de la Catalonha nòrdorientau, region istoricament de hòrta immigracion gascona.

En catalan normatiu, lo tèrmi qu'ei  limitat au  lexic veterinari, que designa un tipe de parasitòsi qui afècta lo bestiar. Per contra, en catalan dialectau, lo sens deu vèrbe que i presenta totas las nuanças que i  trobam en gascon.  Lo gascon, e qu'ei autanplan lo cas en catalan colloquiau,  que sap aplicar lo mot shens qu'entaus animaus o umans, autanplan entà las plantas (gamà's : gahà's l'eslor, lo póire tà ua planta, dessecà's tà ua planta o un organe com lo palmon, malautejà's tà un animau o un uman ) (ved. Palay). A Massat, gamà's  que significa "maigrir beaucoup" (J.P. Laurent, Le dialecte de la vallée de Massat, 2002).

Que cau precisar qu'en lenga catalana, lo mot que vien deu lexic pastorau segon Alcover-Moll. En aquesta lenga, l'atestacion mei antiga n'ei pas sonque modèrna segon lo G.D.L.C (a partir deu sègle 17), çò qui va plan dab l'ipotèsi d'un gasconisme.  Lo lexic gascon qu'a los mots "gamàs" e "gamassa" qui designan un matàs, un broishòc (Rohlfs, Palay), aqueths mots qui'nse poderén miar tà un "gam"o ua "gama"tà designar ua planta caitiva, pauqueta o seca, totun lo mot non-afixat n'i ei pas atestat dab aquesta significacion . Qu'ei possiblament extint o l'etimon qu'ei disitint. Per contra, que i ei plan lo mot gama qui designa lo póire sec qui arroganha la husta. "Gamat" que significa cussoat ( per la husta), esblasit, dessecat (per ua planta) e, peus umans e bèstias,  aflaquit, afeblit, mingòt. En rosselhonés, gamat que significa autnaplan "caquectic", "caitiu", "aflaquit", "mingòt" (Dicc nord-cat, Camps-Botet). Lo mot que s'aplica autanplan a las plantas en rosselhonés: "esblasit", "passat", "dessecat", com en gascon. En Conflent, d'ua persona qui s'ei arremetuda d'ua malautia, que's ditz que "s'ha purgat el gam" (Dicc nord-cat, Camps-Botet).

Lo catalan normatiu qu'emplega lo mot "gam" tà designar la distomatòsi (infestacion parasitària causada per nematòdes) o, de manèira generau, ua malautia lenta qui hè pérder progressivament las fòrças a las bèstias.  Que i son tanben gamadura, sinonime de gam, e gamadiu: un prat gamadiu que provoca la gamadura en los ruminants qui i pèishen, segon ua credença populara (Alcover-Moll,. tanben en Roergue, ved. gama hens Mistral). De fèit, la malautia que's gaha generaument per ingestion d'ua cuca infestada (un òste intermediàri com l'arhomic o un gasteropòde, aquò que depen deu parasite implicat. La cuca que s'infesta per contacte dab la cagalha deus ruminants). En catalan normatiu, l'acepcion que n'ei dongas hòrt mei especializada, qu'ei vadut un tèrmi exclusivament veterinari, eretat deu lexic deus pastors qui eran gascons o gascocatalans.

L'etimon deu vèrbe qu'ei controversat:

Segon lo GDLG (qui n'i a pas vist lo gasconisme, com a la costuma ):
[1602; d'origen incert, probablement de l'àr. ġamm 'entristir-se; sufocar-se', possiblement difós a través de les escoles de veterinària i medicina de Salern i Montpeller, de notable influx àrab

Segon  l'Alcover-Moll, après Dauzat, lo mot que seré un germanisme, probablament visigotic, de wamm o wamb.

Jo qu'èi hèita l'ipotèsi lo vèrbe gamar qu'entra en la composicion deu mot catalan d'ahur gascon gamarús ( *gamar-hus) (gasc. cavèca, gavèca): o sia ausèth nocturn qui balharé (supausadament, praubet) la malautia. Ved. gamarús


 Gamarús. Cavèca (Strix aluco).  Lo mot qu'ei d'atestacion pro recenta (sègle 19). Que provien deus parlars de las regions septentrionaus de la Catalonha istorica, com ei lo cas dab los mots babeca, lo vèrbe gamar-se e un gran nombre d'autes gasconismes en catalan, particularament los d'origina pastorau. Ua explicacion etimologica tàd aqueste mot que nse'n hè hrèita. La terminason "-ús" deu mot - qui s'assembla a la de "gaús" en catalan, que'm hè pensar a ua construccion especificament gascona qui implica  l'element "hus" (hus= ausèth - o voladiu assimilat - nocturn, cf. lo mot basco hontz, navarro-lab. :  huntz, soletan: hüntz , sinonime de  gauhontzgauhuntz etc o sia gahús en gascon). Aqueste "mot"  qu'entra en la composicion deus mots tinhahús (grafiat tigne-hus per Camelat e Mistral,  tignehùs per Palay) e tumahús (= tumar-hus, grafiat tumahùs per Palay. Notatz plan la distincion fonetica de la vocau qui precedeish hùs, plan marcada per la grafia febusiana: tignehùs e tumahùs, sinonimes d'ausèth-tinha etc. (cat. ratapinyada, rat penat etc). Los gascons que con·honen o assimilan  sovent los tinha-hús e los ausèths de la familha deu gahús. Los quites mots "caús" e "cavèca" que pòden locaument designar lo tinhahús per confusion (ved. per exemple cavèca = chauve-souris  hens lo lexic de Le Gascon , etc. J.L. Massourre). Locaument, peu parçan de Tarnós en las Lanas, lo gahús que's ditz garahús.
En aquesta ipotèsi, se la darrèra sillaba deu mot gamarús compren plan "hus", lo prumèr element deu mot compausat que poderé simplament estar lo vèrbe gamar qui vienem de véder. "Gamarús" que poderé representar *gamar-(h)us exactament com, en gascon, lo mot tumahús e representa tumar-hus. Lo vèrbe gascon "tumar",  que significa "dar un còp dab lo cap", n'ei pas coneishut en catalan, lhevat lo rosselhonés. A prepaus d'aqueste gasconisme en rosselhonés, ved. aquiu.  Per contra, lo vèrbe gascon "gamar" que i ei estat adoptat, quitament en catalan normatiu. La sonorizacion de la r de gamarús que s'explica per la pèrda de la h aspirada. Segon aquesta interpretacion,  la cavèca que seré dita "gamar-hus" pr'amor de la soa mala reputacion d'ausèth-broish, acusat de mala sòrt e de provocar malautia e misèria. Babèca qu'a exactament aquesta significacion en gascon, la de mala broisha, ved. babeca.

En Santa Pau, vilatjòt de la Garrotxa (region volcanica deu piemont sudpirenenc, de capdulh Olot, a un quarantenat  de quilomètres de Figueres), qu'estó arrecuelhuda ua legenda com n'i a tandas peu parçan. Un paisan deu vilatge vesin de Mieres qu'avè un problèma dab lo son tropèth de bovins. Tot an, peu dia de la Hèsta Major deu vilatge, ua  bèstia, la mei bèra deu son tropèth,  que's moriva shens que lo malurós i pogosse har arren entà sauvar-la. Alavetz, un bèth dia, lo paisan que fení per tuar un bèth auseròt d'un còp d'escopeta. Un còp mòrt, l'ausèth que's tornè gahar ua fòrma umana: qu'èra la sògra deu païsan, qui èra broisha  (contat per Teresa Freixas, 1951, J. Romeu i Figueras, Llegendes de la Garrotxa, Farell).

 Lo mot "gamarús", desconeishut deus lexics gascons de uei lo dia, que poderé estar simplement  un calc deus mots gascons "tumahús" e  "garahús".

Qu'ei dedicat une article suus gasconismes segurs, probables o possibles en catalan, que'u podetz arténher en clicar acitau.

dissabte, 9 de gener de 2016

Diccionari gascon de las Vaths de Lus, de Varètja e de Gavarnia (Hautas Pirenèas) (J.-.L. Massourre)

L "Enstitut Biarnés e Gascoû" que ns’avisa d’ua publicacion venidera deu lingüista bigordan J.-L. Massourre. Hilh de Shèsa (Hauta Bigòrra), J.-L. Massourre qu’ei locutor naturau de gascon, d'ua familha de paisans qui non s'exprimivan pas sonque en aquesta lenga. Lo son prumèr contacte dab la lenga francesa no’s hasó pas sonque a l’escòla. J.L. Massourre qu’ei « agrégé de lettres » e doctor en scièncias deu lengatge. Qu’escrigó mei d’un obratge consacrat au son País Tòi e au gascon d’aqueste parçan, la soa lenga mairana. Qu’ei tanben l’autor d’un obratge de referéncia consacrat au maine lingüistic gascon, pareishut en çò de las edicions Honoré Champion. Aqueste libe que's basa sus las dadas de l'Atlas Lingüistic de Gasconha (ALGc), dadas dinc adara tròp ignoradas o pas briga espleitadas peus autes lingüistas.

 J.-L. Massourre qu’ei suu har paréisher un diccionari. Que’u citi:

"La version définitive de mon Dictionnaire, intitulé Dictionnaire gascon des vallées de Luz, de Barèges et de Gavarnie (Hautes-Pyrénées) en regard avec les données de l'Atlas linguistique et ethnographique de la Gascogne paraîtra cours janvier 2016. Il contient donc une mise en miroir avec les 1638 cartes ALGc qui sont synthétisées dans chaque article. Mais l'ouvrage contient davantage d'entrées, 3433 exactement dont beaucoup développent, de surcroît, de nombreux points concernant l'ethnographie ou l'histoire.

Son prix réel est de 25 € TTC. Toutefois, une remise de 20% sera consentie aux défenseurs du gascon ; le prix remisé est donc de 20 € - comptez 3, 80 € de frais de port, soit un total de 23, 80 € pour ceux qui désireraient recevoir un exemplaire à domicile.

 Il vous suffit d'envoyer un chèque à mon adresse (v. ci-dessous)

N. B. : Si vous connaissiez un ou des collègues susceptible(s) d'être intéressé(s) par cette offre, je vous remercierais infiniment de leur transmettre ce message.

MASSOURRE Jean-Louis
 Pech de Rayssac
47300 Villeneuve-sur-Lot

Tél.: 05 53 40 21 82

http://jlmassoure47300.wix.com/gascon
---------------------------------------------------------------------
Tot just  que comandi aqueste diccionari.

N.B. La  fòto qu'ei tirada du site de J.-L. Massourre. http://jlmassoure47300.wix.com/gascon