dilluns, 31 d’agost de 2015

Deféner o non pas deféner lo francés

Lo noste "lingüista" preferit qu'ei a explicà'nse de long e de lat  los occitans n'an pas a "deféner" lo francés com a lenga. Jo no'm pensi que la "defensa" de la lenga francesa e sia ua preocupacion màger, ni peus occitans, ni peus francofònes non-occitans, la vertat. En tot cas, la lenga mairau de la gran majoritat deus occitans estant lo francés,  arreprochar a aquesta gent de "deféner" la soa lenga mairau que pausa un problèma etic. O dilhèu n'i cau véder qu' ua mustra de pepiatge de part de noste brave provençau? Que non serà sonque ua de mei, que i èm acostumats.

dijous, 13 d’agost de 2015

Alsacian en America.

Henri Castro (1781-1865) que vadó a Baiona en ua familha judeoportuguesa.  A l'atge de 19 ans qu'emigrè taus Estats-Units on i hasó de diplomata. Qu'estó naturalizat american en 1827. Que fondè ua vila en Texas, Castroville (1844), qui poblè en recrutant alsacians deu Haut Ren.

La comunautat alsaciano-texana de Castroville qu'a preservada la soa tradicion culturau de manèira pro hòrta despuish la soa fondacion en las annadas 1840. La lenga alsaciana (concretament, lo parlar de Mulhouse - Mìlhüsa) que i ei estada mantienguda viva dinc a uei lo dia com ac testimònia l'alsacianotexan Justin Jungmann, president de l'Alsatian Club de Texas. Lo Justin, vadut e creishut hens lo ranch familiau a Castroville,  n'aprengó pas l'anglés sonque a l'escòla a l'atge de 6 ans. Abans d'estar escolarizat, n'avè pas jamei entenut a parlar anglés. "Jo qu'èri convençut l'alsacian qu'èra l'unica lenga deu mond, que totòm parlava alsacian" c'explica lo Justin en arrident. Que'u podetz escotar a parlar alsacian (lo devís, qui ei de baish-alamanic meridionau, qu'ei sostitolat en francés) en aquera video (enter 7.04 e 8.10)
.

E aquiu qu'avez un grop de dançaires de Castroville : los dancaires alsacians de Texas.
.



Ailàs, la lenga alsaciana sensu stricto n'ei pas mei en bona fòrma en America. Los parents alsacianofònes qu'an deishat de transméter la lenga e Justin Jungmann qu'estima lo nombre de locutors texans d'alsacian a sonque un centenat, enqüèra que n'i son mei los qui'u comprenen chic o mei, totun shens saber parlà'u.  Per contra, que demora plan viu lo pennsilfaanisch, idiòma hèra pròishe de l'alsacian e particularament de la soa modalitat mei nòrd-orientau : l'alsacian de Wissembourg, qui ei de francic renan meridionau, autanplan dit "palatin", com n'ei en larga mesura lo pennsilfaanisch. Lo pennsilfaanisch  (o "alemand pennsilvanian" o "deitsch") qu'ei l'idiòma qu'emplegan quauques comunautas amishs aus Estats-Units, Canada e Belize, de manèira correnta e quotidiana. Qu'ei transmès aus hilhs en aquestas comunautats, çò qui hèi aqueste idiòma n'ei pas briga en perilh d'extincion. Lo movement comunitari Amish qu'estó fondat a la fin deu sègle 17, en Alsàcia, peu pastor anabaptista  Jakob Amann. Que resultè d'ua scission de la Glèisa anabaptista de Basle.  Qu'estiman lo nombre de locutors de pennsilfaanisch  a aproximadament 300 000 uei lo dia (dont 250 000 e son Amishs). Aqueste nombre qu'ei en expansion constanta en bèth crèisher de 4 per cent per an, haut o baish, o sia que podem prevéder un doblament deu nombre de locutors  d'aquí ua generacion.  Unha intercompreneson aumensh parciau  qu'ei possibla enter los dus idiòmas alsacian e pennsilvanian com ac a podut verificar lo quite Justin Jungmann (locutor de baish alamanic meridionau) au mercat Amish de NewYork.

En la video qui segueish, que vedem un american a parlar  unha alsaciana (de França) en pennsilfaanisch e la hemna, au debut un pòc extraviada per l'exotisme de la frasa prononciada dab accent american (schwätze  - o sia parlar en pennsilfaanisch com en francic renan-  no's ditz pas tròp en alamanic alsacian qui emplega meilèu babble o redde e "Deitsch" qu'evoca lo mot alemand Deutsch o sia Ditsch en alsacian: alemand), que l'arrespon prumèr en alemand. Puish, s'avisant que çò qui l'american parla n'ei pas briga d'alemand mès un idiòma pro pròishe deu son,  que contunha en son alsacian (baish alamanic deu nòrd).




dissabte, 1 d’agost de 2015

Qu'èi tornat véder los tons uelhs…

I ha dyni Oige wieder gsah
Un in dyne Oige
Myni Seel
Wieder g’funde.
I ha myni Seel wieder g’funde
Un in mynere Seel
Dyni Oige
Wieder gsah

Jean-Paul Gunsett

Qu’èi tornat véder los tons uelhs
E  la-hens los tons uelhs
La mia amna
Qu’èi arretrobat.
Qu’èi arretrobat l’amna,
E au pregon de l’amna,
Los tons uelhs
Qu’èi tornat véder. 

divendres, 3 de juliol de 2015

Diccionari gascon - catalan.


N’i averé hèra a díser sus los diccionaris occitan - catalan  on i son quauques mots de gascon perduts au demiei de mots occitans non-gascons. Aquestes diccionaris non son pas tostemps hèra hidables per çò qui tanh a la part gascona. Que son plan incomplets e que pòden estar conhits de pècas, accepcions aproximadas, simplificadas o  erronèas e, a vegadas, que pòden presentar dinc a mots imaginaris o mau tipografiats en plaça de mots gascons.  Mès com, uei, no’m hè pas gana díser  causas desagradablas suu tribalh deus lexicografes de bona volentat, que censurarèi la mea critica. Que m'acontentarèi d'aconselhar au lector catalanofòne temptat per  lecturas en gascon, de crompar lo diccionari Tot en Gascon, de Pèir Morà. Per melhorable que'n posqui estar, e que n' ei,  aqueste diccionari gascon de 30000 mots, escriut en gascon per un gascon, qu’ei plan mei hornit e de mei bon hidar que non pas las partidas gasconas deus diccionaris d'occitan editats en Catalonha. Enqüèra que redigit sonque en gascon, que's saberà har utile entau lector catalanofòne, en esperant l’edicion d’un diccionari gascon - catalan de bona qualitat.

dilluns, 18 de maig de 2015

Bascos o Indoeuropèus?

Que i a enigmas qui non son pas prèstas d’estar  resolvudas e qui divideishen los expèrts. En maine de la « protoeuscarologia » que n’i son hèras. Quin(s )tipe(s) de lengatge e parlavan los Caristii e los Verduli, davancèrs respectius deus Biscains e deus Guipuscoans : (proto-)basco o indoeuropèu ?  E quin lengatge èra parlat peus davancèrs deus bascos deu nòrd e deus gascons deu sud-oèst : los Tarbelli o Tarbèths d’Aquitània ? La vertat qu’ei n'ac sabem pas. 

Que i a mei d'ua escòla : que i a la deus qui pensan los Tarbèths qu'èran cèltas e qui explican lo mot peu celtic (dilhèu de taruos : lo taure) . D'auts que pensan qu’èran bascos e qu’ explican lo mot peu basco (dilhèu d’arbel : pèira negra). En tot cas, que podem explicar lo mot Aquitània peu nom deu capdulh deus Tarbèths : Aquis (uei Dacs).  Que supausam los Tarbèths qu’aplegavan quate nacions  (tarbelli quatuorsignani segon Plini) e lo bascològue Hector Iglesias que i ved l’origina de las quate varietats deu basco d’Iparralde. Que supausa los Tarbèths qu’èran (proto-)bascos e los Caristii e Verduli qu’èran indoeuropèus dont los hilhs e seràn basconizats a ua epòca tardiva, istorica.
  

Que trobaratz lo son article en clicar aquiu. Que l'èi trobat hòrt plan documentat e interessant. 

dilluns, 11 de maig de 2015

Lo Jornalet: quants lectors?

Que'nse podem demandar quantas personas e constitueishen lo lectorat deu Jornalet. Los de l'equipa deu jornau que revendican 1000 lectors, çò qui, a l'escala de la geografia concernida, n'ei pas tròp. Totun, un sondatge recent publicat per aqueth jornau e datat deu 23 d'abriu de 2015 que'ns permet de concludir que, per petit qu'ac posca dejà semblar, aqueth nombre teoric de lectors qu'ei enqüèra hòrt subervalorat.

Aquesta enquèsta que concerneish la participacion deu lectorat a ua operacion de micromecenatge a favor deu Jornau. Cent un lectors que responon a l'enquèsta, çò qui ei estadisticament significatiu. Lo resultat deu sondatge que ns'indica quaranta per cent deus lectors que contribuin ad aquesta operacion financièra. Òr, que sabem dab precision quants son los contribuidors, la dada que's pòt trobar en la planta wèb de totSuma qui arcuelh aquesta operacion de micromecenatge. Qu'èran 76 a la data de la fin deu sondatge. Dongas, segon lo sondatge, aquestas setanta sheis personas que representan quaranta per cent deu lectorat, çò qui permet de valorar lo lectorat deu Jornalet a 191 personas.

Ua auta manèira d'estimar lo nombre de personas constituint lo lectorat deu Jornalet que's basa sus la participacion au sondatge. De las 76 personas qui an contribuit au micromecenatge, 40 qu'an participat au sondatge, ço qui representa un percentatge de participacion de 53 %. Aqueste percentage de participacion aplicat au nombre totau de participaires au sondatge (101) que permet d'evaluar lo nombre de lectors deu Jornalet a 192 personas.

Com a conclusion, que podem estimar lo nombre de lectors deu Jornalet,  valorat a la data deu sondatge,  a mensh de 200, a maudespièit de çò qui revendican los membres de l'equipa deu Jornau. La diferéncia enter las duas estimacions que's poiré explicar per un gran nombre de vesitas deu site deu Jornau qui non son pas deu fèit de lectors. Dit autament, un vesitaire n'ei pas necessàriament un lector.


diumenge, 26 d’abril de 2015

Classificacion deu gascon: error de X. Gouvert o error de D. Sumien?

 Que’m permeteratz de citar un extrèit de la tèsi  qui lo lingüista Xavier Gouvert defenó lo 4 d’octobre de 2008 tà obtiéner lo grad de doctor de l’Universitat Paris IV (París-Sorbona) :

Nous reprenons ici, dans ses grandes lignes, la typologie de Bec (1971 ; 1986), dont nous n’ignorons pas qu’elle est sujette à discussion mais qui a pour elle le mérite de la clarté. Conformément aux conclusions de Chambon/Greub 2002, nous nous refusons cependant à ranger le gascon, comme le catalan, sous l’étiquette d’‘occitan’.

Aquesta tèsi que hasó l’objècte d’un comentari de part de D. Sumien (extrèit de la soa rubrica en Jornalet deu 24 d’abriu) :


La tèsi de Gouvert en particular, ven desenant una lectura obligatòria per tot occitanista que pretend far de toponimia (l’excelléncia dau trabalh de Gouvert l’a pas empachat de far d’errors pontualas, per exemple sus la classificacion dau gascon, mai aquò entrepacha pas lo bòn movement globau de sa tèsi).


Lo mot « error » emplegat per D. Sumien a prepaus de la classificacion deu gascon segon X. Gouvert, n’ei pas briga legitime. Tà classificar lo gascon hòra de l'occitan,  Gouvert que’s basa sus un estudi lingüistic seriós, publicat en ua revista dab comitat de lectura, mentre que los critèris qui mian Sumien tà classificar lo gascon hens l’occitan  non son fondats sus nat estudi scientific quin que sia, a maudespieit de las allegacions deu provençau. Que cau raperar la classificacion occitanista deu gascon que provien d’ua convencion arbitrària, non suportada per nat estudi scientific.  Sumien non dispausa de nat argument fondat tà poder afirmar que Gouvert s’ei enganat. 

Que podem sonque constatar los critèris qui Gouvert hè servir tà classificar lo gascon que son diferents deus causits per Sumien. Totun, nat estudi scientific non vien a corroborar las conclusions de Sumien qui demoran en maine deu « wishful thinking ». Sumien qu’admet com a vertat vertadèra « resultats » scientifics qui n’existeishen pas.  Los estudis correspondents que demoran per har. Dongas, las conclusions de Sumien  non son pas scientificament fondadas.  Que son arbitràrias e possiblament erronèas en véder las conclusions de la famosa publicacion ja citada: J.-P. Chambon e Y.  Greub, Note sur l'âge du Proto-Gascon, Revue de Lingüistique Romane, 66(2002), 473-495.  En tot cas, qu'ei ua gran error de Sumien de considerar que's pòt parlar d'error a prepaus de la causida classificaira aplicada au gascon per X. Gouvert.  


Nota Bene: que vs'enviti a tornar
 léger los tres pòsts qui tractan de l'argumentacion de Sumien a prepaus de la classificacion deu gascon: partida 1, partida 2 e partida 3.

dilluns, 13 d’abril de 2015

La filosofia de l'Ansèlm

" Ua epidèmia d’autisme o de desòrdi mentau d’aqueste estile, qu’ei çò qui’nse demora e qui  n'acabarà per de bon dab la plaga de l’umanitat en aqueste planeta, ja vederatz, ja ! "

L’Ansèlm, dab un vèire de bièrra a la man, que semblava hòrt seriós. Que parlava dab un ton pausat de conviccion tranquilla.  Que s’èra avisat qu’èri a léger un article consagrat a la catastròfa aeriana de Germanwings e non s’i èra pas podut refrenar.

Que i horní :

" Avetz arremercat lo nombre impressionant de destimborlats dont l’obsession ei de voler a tot hòrt còthtrencà’nse a vos, jo e a totòm?  Que n’i son mei anar mei, non ? E mei, e sabetz que la proporcion de malauts mentaus b'ei a créisher tot dia ? Pas arrés non sap ni lo perqué ni quin los caleré suenhar. Que parlan d’epidèmia.  Jo que vs’ac dic : dauna Natura qu’a trobat lo mejan de tirar deu puisheu aquesta plaga qu’èm nosautes, los èstes umans. Un virus, ua bactéria, qué sèi jo, qu’ei a hà’nse hòus o feblòts de la cerimana, e pim, pam, que’n serà lèu fenit per de bon, de l’umanitat ! "


E que s'engolí la bièrra  en silenci.  

divendres, 27 de març de 2015

Oralitat de Gasconha: un exemple de seguir.

Un bon exemple de çò qui’m sembla utile de har, quitament indispensable, qu’ei lo tribalh de collectatge qu'ei a har Eth Ostau Comengés, solet o en collaboracion dab Nosaus de Bigòrra (IEO 65),  peus parçans gascons pirenencs. L’airau cobrit que concerneish susquetot lo gascon sudorientau  dab quauques excursions peu maine deu centrau. Dongas que s’espandeish grosso modo de Tarba a Aulús.   Aqueth tribalh no’s limita pas au collectage per se, que i hèn tanben un esfòrç de difusion, sia per youtube, sia en commercializar DVDs tematics qui arrecomandi de tornar véder e escotar, enqüèra e tostemps.  Los locutors que non s’i exprimeishen pas sonque en gascon,  los devís que i pòden estar sostitolats s'ac desiratz. La lenga deus sostítolhs que’n pòt estar o lo gascon o lo francés, que n'avetz la causida. La grafia deus sostítolhs  gascons qu’ei hòrt respectuosa deu parlar. Non s’ageish pas d’arrevirar lo devís en "parlar academic", senon de transcríver fidèument lo devís en grafia occitana. Atau que i legeram  interessent , que non interessant, ueitar e non güeitar, etc, causida non solament respectuosa mès autanplan respectabla, ce’m sembla. E que i poderatz audir mots qui non trobaratz pas en diccionari de Palay. Que cau plan arreconéisher lo gascon sudorientau que i ei mau arrepresentat, en aqueth diccionari. Per exemple, en saborant lo DVD dedicat a la fabricacion deu hormatge, qu'èi podut apréner quin èra obtiengut lo maton, mot qui n'èi pas trobat en nat dicionari gascon dab aquesta significacion hormatgèra qui non sabèvi pas sonque en catalan (mató). 

Lo prètzhèit d'aquestes collectatges qu’ei doble. Lo prumèr qu'ei har devisar los locutors naturaus en la lor lenga mairau, lo gascon. Atau, la paraula publica en gascon qu'ei tornada en çò deus locutors naturaus.  E lo dusau qu'ei istoric e etnografic. Que son testimòniatges sus tecnicas,  costumas, la toponomia e d'autas brembanças d'un món qui ei a desparéisher quan n'ei pas dejà extint. La valor educativa deu tribalh deth Ostau Comengés qu'ei incommensurabla. Que poderatz avisar-vse'n en tot visitar lo lor navèth site "Oralitat de Gasconha" on i presentan los DVDs, CDs e libes qui podetz crompar on-line. Non poish pas sonque arrecomendà'vse d'ac har, non seratz pas decebuts. Que i poderatz escotar un hòrt beròi gascon qui'vse cambiarà drin deu lengatge deus neolocutors, pas tostemps tant atractiu.  Tornar escotar los ancians a parlar que pòt estar lo parat tà sajar d'alindar lo son gascon.

Crompar on-line en çò deus de l'Ostau que's pòt e que cau!

Que caleré har collectatges deus semblants  per tots los autes parçans de la nosta beròia Gasconha, que son testimoniatges qui interessaran las generacions actuaus e vienentas.  Qu'ac caleré har plan lèu, abans qu'estosse tròp tard.