dimecres, 7 de novembre de 2018

Etimologia de lugran.

Lugran (EGF: lugrâ), lo mot que pòt significar 1- astre, Vénus, estela deu matin e mei generaument estela (ALG mapa 1042 ) 2- lutz de vèrmi e 3-uelh en gascon.  Lugranhet (petit lugran) qu'ei tanben emplegat entà designar lo vèrmi de lutz. Un sinonime en gascon de lugran qu'ei lugar (lugà).   En occitan non gascon, qu'ei meilèu lugarn. Aquestes mots dab aquestas valors astronomicas  que son unicament gascons e occitans, no's tròban pas aulhors per la Romania. En Domergue Sumien qu'afirma l'etimologia deu mot qu'ei plan coneguda e que seré lo latin 'lūcanūs'.   Qu'afirma la fòrma estandard deu mot en occitan qu'auré d'estar lugar (escrivut atau), totun en bèth arreconèisher la filiacion lūcanūs -lugar qu'ei hòrt complicada, pro aberranta. Lo Sr Sumien que s'opausa clarament a l'adopcion de la fòrma "lugarn",  per tant  la recomandada per l'Acadèmia occitana e peu Congrès en occitan non-gascon, detalh esconut peu Sr Sumien qui s'acontenta d'espudir lo mot dab la marca infamanta de * (lugarn*),  en un reflèxe anti-nòrma pro sabotaire.

Jo ne soi pas briga consent dab cap de las conclusions deu Sr Sumien. Prumèr,  la causida de la fòrma "lugarn" que'm sembla plan la bona en occitan mentre qu'ei "lugran" en gascon. Que i tornarèi.  Dusau,  tanpòc soi complètament d'acòrd dab l'ipotèsi etimologica prepausada per aquest ensenhaire. Lo mot latin "lūcanūs" n'explica pas la 'r' de lugar(n) e lugran. D'aulhors, Wartburg que prepausa l'etimon latin lŭcerna entà explicar lo vèrbe enlugarnà associat a lugarn  (ved. lŭcerna FEW 5 443), que non lūcanūs  L'afirmacion peremptòria de Sumien segon laquau l'etimologia de lugarn ei plan coneguda gràcias a Wartburg n'ei pas briga prudenta. En efèit, las proposicions de Wartburg que son incoherentas enter si: a còps lūcanūs, a còps lŭcerna, a còps *lūcor. Wartburg ne sabè pas tròp on se calè pausà's.  L'ipotèsi de Wartburg  prepausant  "lŭcerna" entà explicar "lugarn" n'ei pas mei credibla que la de lūcanūs adoptada peu Sr Sumien pr'amor la seguida 'ce' latina non balharé pas 'ga' en romanç. D'aulhors, los mots lucèrna e lusèrna qu'existeishen plan en occitan. Lucèrna n'ei pas lugarn.  La vertat: la responsa a la question de l'etimon de lugarn e de lugran, ne la trobaratz pas au FEW.

Alavetz, entà explicar lo mot occitan lugarn, que cau mentàver ua pista etimologica, preromanica aquesta, hòrt mei seriosa, qui lo Sr Sumien ignòra complètament, çò qui confirma l'ensenhaire provençau, sociolingüista de formacion, n'ei pas tròp competent en filologia. E, un còp de mei, que s'exprimeish peremptòriament sus ua question shens tròp saber de qué parla ni shens aver trop tribalhat l'ahar.  En efèit, qu'existeish ua familha de mots celtics hòrt semblants au mot occitan "lugarn" qui son en breton: 'lugern'; en cornic: 'lugern', en guallés: 'llugorn'; en irlandés ancian: 'lócharn' e en irlandés modèrne: 'lóchrann' (ved. Le lexique étymologique du breton moderne, Victor Henry, 1900, adreça 'lugern', consultable en linha. Las fòrmas corrèctas deus mots irlandés que son las qui vs'indiqui ací).  La significacion de tots aqueths mots en las lengas celticas insularas qu'ei "lum qui brilha", "candèla", "lampa" mentre  en breton lo mot que significa çò de brilhant, çò qui luseish, ço de luminós. La relacion dab "lugarn" qu'ei dongas... luminosa.  Lavetz l'origina deu mot occitan  "lugarn"  qu'ei a l'evidéncia celtica, un mot galés qui jo dedusi com estant *lukarnon (s.n.) o *lukornon (s.n.), l'equivalent celtic de lucerna e un descendant d'un mot protoceltic  qu' Alan Ward supausa *leukornon (s.n.) (lum, lanterna, lampa) in  A Proto-Celtic Lexical Items. editat en 1982, revisat en 1996, consultable en linha: https://fr.scribd.com/doc/20623905/A-Checklist-of-Proto-Celtic-Lexical-Items. Lo quite Alan Ward que senhala de manèira totafèt explicita  lo mot occitan "lugarn" com a descendent deu son  protoceltic  *leukornon. Que s'i tròba en companhia deu mot breton "lugern" e deus sons companhs celtics dejà mentavuts.  Jo que soi convençut lo mot francés "lucarne" (en francés ancian, aqueste mot lucarne qu'èra anticament sinonime de luiserne = flambeau, lampe, lanterne cf. dic. Godefroy) que comparteish exactament la medisha origina que l'occitan "lugarn" (galés *lukarnon o *lukornon  (s.n.)  - > (proto)galloromanç *lukarnu -> fr. lucarne (s.f.),  òc lugarn (s.m.). La significacion de hiestron, bujau qu'a lo mot lucarne en la lenga modèrna qu'ei probablament per confusion dab l'etimon lucanu (la lutz de l'auba)  qui ei emplegat tà designar un bujau o un hiestron qui dèisha passar la lutz.

Aqueste mot lucanus-a , que l'arretrobam en francés ancian devath las fòrmas 'lugane' et 'luhane' (Dic. Godefroy). Totun, lo mot n'i a pas nada significacion astrologica, que significa sonque "lutz" (fr. lumière) o lutz de l'auba. En gascon tanben, que trobam lo mot "lucanet" qui significa "petite lucarne, oeil de boeuf" (Palay). Notatz la conservacion de la shorda intervocalica c en aqueste mot lucanet, com la conservacion de la n intervocalica, aqueste darrèr tret qu'ei probablament lo  resultat d'ua correccion en gascon.  De la medisha manèira, lo catalan ribagorçan e haut-pallarés qu'a "llucana"  cf. l'Alcover-Moll. La toponomia d'aqueths parçans catalans que va dab lo (proto-)gascon en particular per çò qui tanh a la n intervocalica. Uei lo dia, que va dab lo catalan, qu'ei a díser la n qu'ei plan restaurada de manèira regular e generau. La definicion e l'etimologia de llucana que'nse son balhadas peu D.C.V.B.:

1. Finestreta coberta de lloses, que sobressurt damunt el llosat d'una casa i serveix per a donar pas des de l'interior a dalt el llosat i per a il·luminació de les golfes (Ribagorça, Alt Pallars); cast. buhardilla. 
|| 2. Forat que es fa al voltant de la carbonera per donar-li respirall o per fer anar el foc cap avall (Pont de S.).
    Fon.: 
ʎukána (Pont de S., Esterri d'À.); ʎukánɛ (Sort).
    Etim.: 
sembla provenir del llatí lūcāna, ‘llum de l'alba’; és estranya la conservació de la sorda intervocàlica


En efèit, la conservacion de la shorda intervocalica aus mots lucanet e llucana que poiré har dobtar l'etimon que sia plan lo latin lucanu. D'aulhors, lo  (gran) diccionari de la llengua catalana que'nse  prepausa ua auta etimologia en suggerir ua relacion filogenetica de llucana dab lo vèrbe catalan "llucar" (= mirar, talaiar). Aqueste vèrbe 'llucar' qu'ei tanben gascon e occitan: lucar = argüeitar, talajar, mirar d'amagat; autanplan en francés a. fr. luquer, fr. reluquer. L'etimon de llucar etc qu'ei deu neerlandés mejan (loeken= argëitar, talajar, mirar d'amagat), lo mot romanic qu'ei probablament picard o wallon d'origina (cf. FEW: reluquer, loeken). Qu'arribè en català pro tardivament (prumèra atestacionau sègle 19), probablament per difusion via l'occitan o lo gascon.  Totun, se consideram l'adjectiu catalan (dialectau cf. D.C.V.B.)   llucà, llucana qui significa qui triga tà viéner, tardiu- iva e l'expression   a la llucana, qu'ei a diser tardivament (lit. a las aubetas),  non podem pas dobtar  que l'origina d'aqueth mot llucana sia plan 'lucanu', que non 'loeken'. La conservacion de la shorda n'ei pas reaument ua excepcion filologica per aqueths parçans. Qu'ei meilèu un un tret fonetic deu romanç  pirenenc (gascon pirenenc, aragonés e catalan ribagorçano-palharés) qui podem observar dab mots com, per exemple,  pesuca (femenin de pesuc), horucar en gascon, foruca (cova) en catalan nòrd-occidentau.

Que'ns trobam dongas dab dus etimons principaus. L'un qu'ei latin d'origina: lucanu, que designa la lutz de l'auba. Que's hè servir tà designar los hiestrons o bujaus  qui dèishan passar la lutz. La valor astronomica d'aquest etimon en romanç qu'ei pro rara, en realitat. L'aute qu'ei celtic d'origina: lukornon o lukarnon, en proto-romanç lucarnu, qui balhè lugarn. Lo mot celtic qu'avè haut o baish la significacion deu latin lucerna: lum, lampa, lanterna e, per extension, que s'a galhat la facultat de designar las estèlas, los astres e lo vermi de lutz. Lucanu e lucarnu, que comprenem plan los dus etimons que's pogón con.hóner l'un dab l'aute, d'aqui la significacion de Vènus (estela de l'auba) com la de hiestron, bujau  associadas a lucarnu (cf. fr. lucarne).

La fonetica deu mot gascon lugrân (qui el fòrma majoritària deu mot en gascon segon la mapa  ALG 1012) qu'ei interessanta pr'amor la n finau qu'ei velara e non dentau (lugrâ, dim. lugranhet) çò qui n'ei pas briga çò de previsible en l'ipotèsi que lugran sia un simple derivat de lugarn per la metatèsi d'enlugarnat en enlugranat, o de lugarnejar en lugranejar etc. Autament dit,  la "n" velara de lugran n'ei pas explicada ni per lucarnu ni per lugarn ni per lugarnejar. Evidentament, que tornam pensar a l'etimon lūcanūs, qui, en gascon, podó balhar de manèira hòrt regulara "lugân" dab n velara.    La fòrma lugân (étoile) qu'ei plan atestada per la mapa 1042 de l'ALG, que concerneish ua petita zòna de Gironda. Lugân que pogó evoluar en lugrân per influx de enlugarnar, enlugranar; lugarnejar, lugranejar (de *lucarnu). Alternativament, lo mot gascon lugrân qu'auré a véder dab lo mot deu celtic ancian *lugra qui significa "lua" (cf. lexics de proto-celtic de Ward et de Matacevic), dont lo mot lugrâ e poiré representar un derivat romanizat :*lugranu. Aquesta darrèra ipotèsi n'ei pas tròp probabla,  l'etimon que seré pro isolat aquiu. Totun, l'ipotèsi aquesta n'ei pas totaument descartabla tanpòc, se consideram un aute mot  'baran' (lo baran de la lua, fr. halo, barann dab n dentau) qu'ei un aute mot tipicament gascon e  d'etimon escur, debatut, segurament pre-romanic segon Coromines, meilèu romanic segon Wartburg.

Adara, tornam-nos tà lugar e lugran. Que i a tanben lo mot bearnés lugar (lugà) (fòrma hèra minoritària, ne concerneish pas sonque lo punt 691 en Biarn segon ALG mapa 1012), sinonime de lugrân, e lo son derivat lugaron (lucarne, oeil de boeuf). Lugar que poiré derivar de lugân (< lucanu)  per derivacion verbau a partir de lugân -> luga(n)ar -> lugar. La significacion "lucarne" qu'a lugaron qu'ei tipica de l'etimon lucanu.

Dongas, lo Congrès e l'Acadèmia qu'an perfèitament rason en adoptar las fòrmas 'lugarn' en occitan aquesta fòrma qu'ei corrècta. Qu'ei un celtisme afin au mot breton "lugern" e au mot francés "lucarne" dab loquau comparteishen l'origina  (lukarnu en (proto)galloromanç, lukornon en galés). En gascon, lo mot lugran ne pòt pas  derivar  de lugarn per metatèsi, que vien probablament de lucanus (lugâ)  dab influx de lugarnejar - lugranejar (de lukarnu) o de l'oc lugarn. 

Enfin, entà clavar aqueste petit resumit etimologic, que cau mencionar lo mot lugor (EGF: lugoù, deu mot pseudolatin *lucor), deu quau lugar e poiré autanplan derivar per cambi d'afix com ac suggereishen los mots luguèr (soler provesit dab un un hiestron) e luguèra (bujau, hiestron), resultat d'un aute cambi d'afix a partir de lug(or/ar). 

En lòc de sajar a tota còsta de destrusir lo tribalh de normativizacion e d'estandardizacion de l'occitan a carga de l'Acadèmia e deu Congrès en suggerir fòrmas anti-nòrmas personaus, En Domergue Sumien que deuré har la promocion d'aqueras fòrmas quan son retiengudas au còp per las duas entitats regulatòrias. E que tribalhe un pòc mei los sons dossiers en plaça d'eméter un avís sabotaire autant mauhasent com pòc avisat! Estossi jo a la soa plaça,  que serí mòrt de vergonha !  De tota faiçon, en aqueth mestior de nòrma ortografica, çò qui ei important qu'ei lo consent enter las duas entitats regulatòrias, l'Acadèmia occitana e lo Congrès Permanent de La lenga Occitana, mei que non pas la justificacion etimologica. Que la causida finau sia arbitrària o non n'ei pas lo problèma. Quan ua causida ei acceptada au còp per las duas entitats, que vad la bona per principi. L'ipotèsi etimologica n'importa pas mei un còp la causida hèita. L'ortografia qu'ei hèita tà durar mentre las ipotèsis etimologicas que pòden cambiar de mòda tot dia. Que's pòden discutir las conclusions d'aqueras entitats regulatòrias, de segur, mès aplicar las soas decisions n'ei pas negociable, sequenon lo bordèl que continuarà shens fin. Dongas, que lo Sr Sumien contèste las conclusions de las duas entitats, aquò qu'ei un dret, cap de problèma. Mès escóner las conclusions de las duas entitats regulatòrias de l'occitan e substituir a la nòrma ua causida personau diferenta, anti-nòrma, qu'ei ua fauta grèu, quins que'n poscan estar los arguments etimologics e lo rasonament. Lo Sr Sumien n'a pas nada legitimitat, nat dret tà substitui's ad aqueras entitats entà cambiar la nòrma en occitan e introdusir lo bordèl. Criticar la nòrma, tant que volhatz, totun aplicar-la que cau.


D'acòrd, ne soi pas linguista, jo. N'èi pas jamèi pretenut està'n.  Mès aquò non m'empacha pas de perpensar e de me cultivar. E d'estar en posicion de poder ensenhar causas e balhar leçons a de gents diplomadas en linguistica quan ne son pas tròp saberudas com lo quite Sr Sumien. Vam! Lo Sr Sumien qu'ei enqüèra joen, que pòt enqüèra estudiar e apréner. Jo, qui soi mensh joen, qu'ac hèi enqüèra tot dia.

 Lo Peiroton, Bac + 46. :-D