Ben pòcs son los aires qui m'esmaven tant com las çambas (zambas), ua dança nostalgica tipica de la província argentina de Tucumán. Las de l'arregretat mèste Atahualpa Yupanqui que m'acompanhan en tot arresoar en cap quan e'm passegi solet, un pòc deprimit, per las "carrièras" de Tolosa. La çamba qu'a ua particularitat: que't hè sentir miélher quan e pateishes de l'amna. Que't sufeish de cantar-la, veiràs...
Aquiu n'as ua de cantada, la zamba del grillo.
E se't tròbas peu camin ua çambeta perduda, balha-li un pòc d'amor, qui sap, n'anarà pas herida per aqueris camps en tot patir, aufreish-te-li lo còr tà que contunhe de cantar la beror d'aquera tèrra e que, si la vita't tustèsse, la çamba posca èster lo ton consolèr.
Qué e's passè lo sèt d'abriu tà que'n hasosse ua çamba? Sèi pas, mès que'n demora l'aire dab lo son títol: la siete de abril. Ua dança plan nostalgica, plan trista: ua çamba, qué. Aquesta, dilhèu, serà la mea preferida.
Puishqu'èm en temps de bona resolucion de cap d'an, la qu'èi prenguda qu'ei de repassar l'acòrd deu participi passat dab l'auxiliar aver en gascon...e d'aplicar las règlas, segur. Avem la causida per las gramaticas bearnesas o gasconas, la qu'utilizi qu'ei la gramatica de l'occitan gascon contemporanèu escriuta per Romieu e Bianchi. A l'avantatge d'èster hèra complèta e redigida sonque en occitan gascon contemporanèu. "Occitan gascon contemporanèu", qu'ei una manièra de gramatician per díser "gascon," qué. A sonque dus defèctes, aquesta gramatica. Coma defècte mei gran, la partida consacrada a l'aranés que contien pècas e que hè pietat. Urosament qu'avem l'auta gramatica indispensabla, la gramatica aranesa d'Aitor Carrera. L'aute defècte de la gramatica gascona qu'ei l'indèx de fin d'òbra. Que'u tròbi complicat, pas tostemp logic e limit bordelic. Mas aquò n'empacha pas qu'aqueth libe e sia ua referéncia indispensabla e que'u consulti guaireben tot dia. Doncas, aquiu qu'avetz las règlas de l'acòrd deu participi passat emplegat dab lo vèrbe aver, d'apréner de cap. Son diferentas de las deu francés e de l'espanhòl.
En gascon, qu’ei corrècte, enqüèra que non obligatòri, d’acordar lo participi passat dab lo complement d’objècte dirècte plaçat après lo participi. Los dus exemples qui segueishen que son de citacions de Miquèu de Camelat e que son tirats de la "gramatica de l'occitan gascon contemporanèu".
Bé n’avè horadats pantalons… Quan aví hèita quauque escapada…
Aquiu, lo participi passat qu'a prengut ua valor d'adjectiu.
Lo participi passat que s’acòrda dab lo complement d’objècte plaçat abans lo participi lhevat lo cas que lo complement i ei invariable – pronom relatiu qui, pronom adverbiau ne, non precedit per un pronom anaforic de la tresau persona o un indefinit. Los exemples qui segueishen que son tirats de la gramatica dejà citada.
Quinas pomas t’as crompadas ? Que las èi encontradas au mercat Nos an arcastats de non pas aver acabat lo tribalh.
Mès :
Ne’s minjarà pas totas las pomas qui s’a crompat E t’as crompat pomas ? Òc, que n’èi crompat.
Si lo pronom relatiu ei precedit per un pronom anaforic de la tresau persona o un indefinit, l’acòrd que’s pòt hèr mès n’ei pas obligatòri:
Que cantaràs las qui as après / las qui as apresas Preni la qu’èi causit / la qu’èi causida
Lo país guaraní que s'esten sus Paraguay, lo nòrd de l'Argentina e lo sud de Brasiu...Qu'ei la patria deus palmièrs deu genre Butia coneguts coma yata'i en la lengua guaraní. Aqueth mot qu'ei passat en las lengas indoeuropeas coma yatay tà designar una espècia de Butia pròche deu palmièr-abricòt, de fruta mei gròssa mès non comestibla.
Segon la mitologia guaraní, a la debuta deu temps, n' i avèva pas sonque lo caòs format per las crumadas primitivas (Tatachina) e los vents originaris.
Ñamandú, aperat tanben Ñanderurusú, Ñanderuguasu ("Noste pair gran") o Ñanderu pa-patenonde ("Noste pair gran darrèr-prumièr") que's creè a eth medish au mitan deu dit caòs.
Lo procès d'autocreacion de Ñamandú que's hasó per etapas a la manièra d'ua planta. Que comencè per la basa deus arradics (las sòlas divinas deus pès), puish qu'estenó los sons arramats (los braç de mans esloridas -dits e unglas) e que continuè per construsir la soa coroa (diadèma de flors e plumas- Yeguaka) e qu'acabè per hauçà's coma arbe, en postura d'elevacion celestiau. Un còp autocreat, lo còr de Ñamandú que comencè d'arrajar d'ua lutz esplendida e atau que podó esvalisar los crums primitius. Après, que concebó la Paraula Creatora (Ayvú) qui, mei tard, será legada taus umans per fin qu'aqueris poscan parlar.
Un còp acabada la creacion deu son còs, Ñamandú que creè los autes dius principaus qui l'ajudarán en la soa tasca pesuga: Ñanderu py'a guasu ("Noste pair de còr gran", pair de las paraulas), Karaí (mèste de l'eslama e deu huec solar), Yakairá ( mèste de la bruma, deus crums e deu hum de la pipa qui inspira los chamans) e Tupã (mèste de las aigas, de las plujas e deu perigle). Los tres companhs de Ñamandú, dab las soas esposas respectivas, qu'estón creats sense melic, pr'amor que non estón engendrats per nada hemna. A mei, aquesta particularitat que'us balhè consciéncia de la soa divinitat e de l'esséncia sacrada de l'Ayvú.
Los quate companhs que's hiquèn alavetz a la creacion de la prumèra tèrra. Ñamandú que crotzè duas pèrshas indestructiblas e sus eras que i pausè la tèrra. Tà assegurà's que los vents originaris non la mavossen pas, que la sostienó dab cinc palmièrs yata'í sacrats de color blua: un en lo centre e los quate autes cada un en un estrem. Lo prumèr de cap tau lòc de Karaí (au ponent), lo dusau de cap tà las originas deus vents naus (au Nòrd), lo tresau de cap tau lòc de Tupã (a l'Orient) e lo quatau de cap tà l'origina deu temps-espaci primitiu (au Sud, d'on vienen los vents originaris arreds). Lo firmament que repausa sus aqueras colomnas.
Au medeish còp qu'aquera tèrra, aperada Yvy Tenonde (Tèrra Prumèra), que's creèn tanben la mar, lo dia e la nueit. Que començan de la poblar los prumèrs animaus (estant la prumèra mbói, la sèrp) e que començan de créisher las primeras plantas. Puish qu'apareishen los òmes, qui conviven dab los dius. Los òmes, animaus e plantas qui demoran en aqueth monde non son pas sonque lo simple rebat d'aqueris èsters creats originariament per Ñamandú. En la soa Demorada Eterna, coneguda tanben coma Yvága (una espècia de paradís) que's tròban los originaus...
Acerà qu'ei l'estiu en aqueth moment... A còps que'm demandi quin se hè que no'm soi pas enqüèra mudat tà un país caud, com, per exemple, aqueth bèth país deu chamamé!!!!
De las parts deu Farri de l'Infòc, que'vs hèi passar aqueth messatge:
Amics,
Enguan es infos idiòmes de Barcelona TV que càmbien de format, bèri uns gesseràn dissabte e es auti dimenge, e qu'auràn 10 menutes de durada cadun. Creigui qu'er infòc (er informatiu en occitan) gesserà es dimenges e a ua ora que non obligarà ara gent a lheuar-se lèu entà veir eth programa, quan aja es oraris que vo n'informarè.
Eth director de Barcelona TV mos demane que priorizem era comunitat lingüistica residenta en Barcelona, era comunitat lingüistica e era lengua en generau e tèmes coma codina e musica.
En tot compdar qu'eth trabalh que hèm ei puraments volontari e que non arrecebem cap aute supòrt qu'es despenses de viatge tà Aran quan cau e podem, be m'agradarie qu'en mèn informatiu en gascon i participe era comunitat occitanofòna de Barcelona, mès que mès es aranesi donques que n'i a fòrça, e damb causes fòrça interessantes a condar. Per un costat Aran ei en punt d'enguarda des occitans coma esperança de futur e motur entara creacion en lengua nòsta, per aute costat que creigui qu'en Catalonha cau donar mès a conèisher eth hèt aranés.
Mercés a internet er infòc qu'ei vist pertot en Occitània e qu'arrecebem de comentaris de gent en toti es dialèctes e de totes es parts deth país.
Que vos convidi, donques, a participar fòrça en espaci que Barcelona TV da as que parlam occitan entà participar enes informatius deth mèn collèga lenguadocian, o en mèn en gascon que preten èster entara comunitat aranesa.
Çò que jo vos prepausi qu'ei:
- Se bèth dia vos abelís anar tà un concèrt d'un grop que vos agrade, i anam damb era camèra, explicatz quauquarren sus eth grop e era sua musica, e enregistram part deth concèrt.
- Se bèth dia voletz presentar un collectiu, un bar, un restaurant, ua iniciatiua, un projècte, un ateneu, un libre, un eveniment, o explicar era vòsta vida ara tele, ne'n parlam.
- Se bèth dia sabetz d'un eveniment important per rapòrt a Occitània en generau o a Aran en particular, ne'n parlam e l'ac presentam en programa.
- Quan creigatz qu'er infòc a d'anar entara val d'Aran, avisatz-me damb temps entà premanir qu'aja es dates liuras, e que i anaram.
Ath delà dera vòsta participacion, qu'arregrairia arrecéber d'informacions e collaboracions. Er infòc l'ac hèm de manèra volontària. Que sigue donques er infòc era vòsta hièstra ath mon! Eth programa s'emet en occitan damb sostítols en catalan.
Plan lèu anarè tà visitar es escolans d'aranés en Barcelona, atau coma seram presents ara dictada occitana.
Que compdi damb toti vosati entà hèr conéisher çò nòste. Hètz a córrer aguest messatge a qui creigatz que cau.
Los Hardidets que son de Maseròlas (891 poblants, Canton d'Arzac, Bearn. La dita tradicionau deu dia: "S'avosses autant d'aunor com los pòrcs de Maseròlas, n'averés pas pres aquera casseròla ! Que barri la parentèsi). Que cantan coma de bons Bearnés qui son e que cantan tostemp en gascon. Qu'an un site web hòrt plan hèit, on e's pòt véder videos deu grop e escotar extrèits deu sons 4 CDs. E que cau soslinhar ua caracteristica tròp rara: la version originau (la "per defaut") deu son site qu'ei l'occitana. Alavetz, que vs'ac disi tot brac: que'us aimi a los Hardidets.
Aquí qu'avetz quauques extrèits deu son darrèr CD , qu'ei lo quatau e qu'ei titolat "camin amassa", de crompar a Cultura, Centre Comerciau Lescar Soleil, quartièr libre, Bd Euròpa, 64230 LESCAR . O de comandar a Miquèu de CHALUS - 05 59 77 11 28 - loshardidets@free.fr
Marion: Marion, Marioneta, mainada, mainadeta, la vita qu'ei ua hèsta, cau tostemps esperar...
Qu'èra lo hilh Qu'èra lo hilh deu bolangièr, deu carboèr, de l'espicièr Qu'èra lo hilh de l'espicièr Qu'èra lo hilh deu cantonièr, vadut dab plu gran fenhantèr
Lo calhavari: Tots aqueths estruments van començar jogar, que hèn desbrombar los vòstes torments, que van hicar lo calhavari, que serà la gran hèsta, que coleran decibèls e decilitres...
Com l'aurongleta: Quan t'èi vist mainada, qu'èi volut t'estacar, mès qu'ès com l'aurongleta, ne saps pas que volar...
En un editoriau recent de la Setmana, l'Andriu de Gavaudan qu'ataca los blogaires d'expression occitana en tot exprimir lo hèit que la lengua que i trobam, dens los blògs occitans, n'ei pas tostemp ben corrècta. Qu'a tòrt e qu'a rason. Qu'a tòrt d'atacar los blogaires, pr'amor un blòg viu - n'ac son pas tots- qu'ei ua pròva de la vitalitat de la lengua. Bloguejar en occitan qu'ei un acte de militantisme qui s'amerita l'arrespècte. N'ei segur pas tà atirar lo nombre mei gran de lectors que lo blogaire e causeish d'ac hèr en occitan. Ac hasosse en francés, o mei enqüèra en anglés o en espanhòl, qu'auré la satisfaccion d'aver hèra mei lectors e, doncas probable, mei comentaris, çò qui demòra, de manièra conscienta o pas, la tòca principau deu blogaire normau. Quan e comencèi aqueth blòg, mens de dus ans a, lo nombre de blogaires occitans que's comptava suus dits d'ua sola man. O d'ua mietat de man. Ara, la lista que comença d'èster significativa, en guaireben totas las varietats occitanas, çò qui hè gòi. Hèr servir la lengua pertot qu'ei de la responsabilitat abans tot deus Occitans medeishes, e aucupar l'espaci de la tèla que's pòt hèr sense aver de demandar cap d'autorizacion a qui que sia, l'espaci i ei libre e infinit. Alavetz, qu'ei simple: mei blògs en occitan, mei viva la lengua. E de blògs en occitan, au dia de uei, non n'avem pas a bastanças. Non cau doncas pas descoratjar las bonas volontats.
L'Andriu qu'a totun arrason quan e critica la lengua deus blogaires. Un nombre creishent de blogaires que son de neo-locutors, mei sovent de joens - qui n'an pas vergonha d'utilizar la lengua mès qui non son pas tostemp ad aise dab era. E ne coneishi un arramat qui serén ben temptats de començar un blòg en occitan mès qui n'ac gausan pas hèr pr'amor qu'an un nivèu de practica insuficient. Que hè dòu pr'amor que mantier un blòg tot dia o quasi qu'ei un exercici deus excellents tà melhorà's e, fin finau, los blògs que contribueishen tà recuperar la lengua.
Nosautes blogaires n'èm pas tròp ajudats en matièra linguistica, enqüèra que ja siam en 2009. Los correctors que son rars, non foncionan pas suu mac, e aqueth blòg qu'ei escriut dab un mac, que son sonque ortografics e pas gramaticaus, e mei sovent reservats tau lengadocian. Tà nosautes, pas arren o guaire. E, segur, la nòsta lengua ne pateish. Los tanhents de la lengua qu'an ua responsabilitat pesuga en aquera manca. Alavetz, que'm permeteratz de suggerir ua operacion "un pairin tà un blogaire". D'ua banda qu'avem los qui vòlen escríver en occitan mès que non son pas enqüèra tròp ad aise dab la lengua, e de l'auta qu'avem los tanhents de la lengua. Que seré plan que los segonds ajudèssen los prumèrs en corregir los sons tèxtes en tot respectar las ideas e la varietat emplegada. Corregir vòu plan díser corregir l'occitan originau deu tèxte e non pas virar. Que'm sembla qu'atau, au cap d'un an de correccions, haut o baish, lo blogaire se'n deuré sortir plan coma cau tot solet. E la lengua que'n sortiré mei viva.
Que soi a classar fòtos de l'estiu passat...Que m'a balhat lo còp de blues, aquò... Segur, que m'estimi fòrça mei l'estiu que non pas l'ivèrn. Ua calorassa qui crama coma cau, ben òc, que m'agrada a jo.
La fòto deu haut qu'ei estada prenguda a Calella de Palafrugell (Baish Empordan).
Tè, los palmièrs que son plan de plantas d'estiu. Las fòtos qui segueishen que son estadas prengudas a Pontellà (Rosselhon). Au prumèr plan, un alinhament de Washingtonia x af. robusta (Nòrd-oèst deu Mexic), a dreta un datilhèr de las Islas Canàrias (Phoenix canariensis), e los chicòis a man esquèrra que son de sabal sp. (las tres Americas).
Los palmièrs-abricòts (Butia capitata) que son de Paraguai, deu sud de Brasiu e deu nòrd de l'Argentina. Que hèn frutas comestiblas de color jauna o roja, mes o mens saborosas segon los especimens. Que pòden servir tà hèr marmeladas e licòrs.
Lo palmièr-zinc (Brahea armata) qu'ei deu nòrd-oèst de Mexic.
Un aute palmièr-abricòt:
Un grop compausat d'un palmièr-abricòt e de datilhèrs de las Islas Canàrias:
Tè, que hèi progrès en occitan non gascon (ong). Mès n'ei pas aisit.
Un pantaish que's ditz cachavièlha, de non con·hóner dab pantais. Un pantais en ong qu'ei un saunei per noste. Nosautes qu'abracam, eths qu' "acorchan" o "acorchisson". Nosautes que ns'apressam, eths "s'apròpian". E me'n desbrombi, la lista seré longa. Ja seré temps que poscóssem aver un diccionari gascon-ong, lol.
