Prumèr bilanç

Bon, au cap d' ua setmana, ja ei temps de´n tirar un prumèr bilanç. Qu´èi sajat de tastar drin de tot.
Llapingacho: ua sòrta de còca de patatas dab hromatge honut deguens, suberbon.

Empanadas: las de l' Equador que passan plan.
Las sopas variadas, que son generaument excellentas.
Pescado (que cau demandar que preparen los peish a la plancha, se non los auratz frits) dab patacones -sòrta de banana frita-: excellent.
Ceviche y más ceviche, :-))).

Humitas : ok mas no'n cau pas abusar..

Tamales: los tamales que son de huèlhas de banana confidas dab causas: blat de moro e hromatge, per exemple (tamales rellenos de maíz y queso), o de mongeta roja e blat de moro (rellenos de frijoles y maíz) o sucradas (piña y coco), generaument ric e bon.

Cuy? Pòrc marin (conilh porquin, cochon d'inde en francés) a la gresilha. No, gracias. N´avèvi dejà tastat bèth temps a, en Colómbia, soi vadut quasi vegetarian despuish.
S´ètz harts de minjar Equatorian, que podetz tostemp minjar "chez Alain".

Alain qu'ei de Bordèu. Que prepausa un menu per 5 dolars, qui comprén ua entrada, ua sopa, un plat de causir (poralha o peish o carn) e lo béver. Lo menu càmbia tot dia. Abondós e bon.

Pic e plaqua

Lo dispositiu "Pico y Placa" qu'ei ua invencion colombiana qui remonta a 1998. L'alcade de Bogotà de l'epòca qu'avèva decidit de limitar la circulacion de las veituras privadas en instaurant ua règla qui empechava cada veïcule privat de circular un dia per setmana, a la debuta sonque durant las òras de punta (qui dísen la zona de pico acerà, puish, quauques annadas mei tard, que decidin d' exténer lo dispositiu a la jornada sancèra. Aquerò qu'èra tàd acostumar los Bogotans a favorizar los transpòrts collectius. Ua mesura parièra qu'estó adoptada quauques annadas après a Caracas (Veneçuèla) e, adara, despuish quauques dias, a Quito tanben. De hèit, lo trafic a Quito qu'ei saturat, dab retencions in.hernaus en "zonas de pico".

Aquiu las règlas de restriccion que son atau: las veituras qui an lo numèro d'imatriculacion ("la plaqua") qui s'acaba per la chifra un o dus que non deven circular per las vias de Quito lo diluns de 7ò30 a 9ò ni de 16ò30 a 19 ò (la "zona pico"). L'unica via quitenha qui escapa a la règla qu'ei l'avienguda Simon Bolivar qui traversa la vila du nord cap au sud, entà perméter aus qui passan per Quito shens arrestar-s'i de poder contunhar lo son viatge. Los qu'an ua plaqua d'immatriculacion qui s'acaba per 3 o 4 non pòden pas circular lo dimars a las òras de punta, e atau 5 o 6 peu dimèrcres, 7 o 8 peu dijaus, 9 o 0 peu divendres. E se circulatz quan non n´avetz pas lo dret, l'esmenda qu'ei 80 dolars e la vòsta auto qu'ei confiscada 24 òras. Se recidivatz, l'esmenda que puja a 120 dolars e l'auto qu'ei confiscada tres dias. E s'i tornatz encara un tresau còp, l'esmenda que puja enqüèra tà aténher 240 dolars e l'auto qu'ei confiscada 5 dias. Pro dissuasiu, vertat? Dilhèu que caleré aplicar ua règla parièra a Tolosa. Mès prumèr, organizar transpòrts collectius de qualitat que cau. A Quito que i a los bus e lo troleibus, dab quauques parcatges per las autos aus grans terminus de la periferia. Totun, los Quitenhs que demoran esceptics sus las virtuts de la mesura, que´s planhen deu feblèr deu sistèma de transpòrt public:

MANIFÈST PERA LENGUA PRÒPRIA D'ARAN

Peu prumèr còp, ce'm sembla, que podem léger un tèxt en gascoinés sus un blòg aranés. Que s´ageish d´un poema de J.L. Baradat, e la blogaira qu´ei Dauna Maria Vergés.


Non pensi pas que sia un pur azard que lo messatge seguent de Na Maria sia dedicat precisament a la causida de la varietat oficiau per la tresau lengua oficiau a Catalonha. Substituir l´aranés peu lengadocian n'ei pas melhor que substituir l´aranés peu catalan, pensi jo. L´aranés n´ei ni catalan, ni lengadocian mès gascon. Occitan, òc, mès aranés. Aquiu que n´avetz lo tèxt deu manifèst publicat per Na Maria:


MANIFÈST PERA LENGUA PRÒPRIA D'ARAN
Era tramitacion parlamentària deth “Projècte de Lei der Aranés” ei un hèt istoric entà Aran. Era aprobacion d’aguest projècte de lei a de supausar entar aranés, occitan d’Aran, era oportunitat de superar ua situacion plan preocupanta que l’amie entara sua desparicion.
Totun, e pr’amor des notícies publicades enes mieis de comunicacion e des declaracions realizades per part de diuèrsi collectius e persones, e des contunhes mòstres de confusion sus era oficialitat dera lengua, d’ençà era aprobacion der Estatut d’Autontomia de Catalonha de 2006 es signants d’aguest manifèst volem, de manèra unanima, fixar es punts que seguissen:
• Aran reconeish era sua occitanitat culturau e lingüistica. Er aranés ei era varietat der occitan pròpria d’Aran e de Catalonha.
• Aran defen era unitat dera lengua occitana.
• Era lengua occitana non dispause actuaument de cap “occitan estandard o referenciau”, acceptat peth conjunt deth territòri lingüistic occitan ne pes institucions corresponentes, e per tant son aguest territòri e aguestes institucions es que determinaràn d’amiar entà dauant eth procès de convergéncia.
• Eth Parlament de Catalonha a de preservar es drets des ciutadans e ciutadanes de Catalonha, en aguest cas, des ciutadans e ciutadanes deth sòn territòri que parlen aranés.
• Correspon ath conjunt d ’Occitània crear era autoritat lingüistica de referéncia.
• Era varianta der occitan qu’ei oficiau en Catalonha ei er aranés.
• Es recorsi de tot tipe e mieis economics qu’era Generalitat de Catalonha, o d’auti poders publics de Catalonha, acòrden méter a disposicion dera recuperacion, promocion, normalizacion e trabalhs sus era unitat o unificacion dera normativa dera lengua occitana en generau, o aqueri adreçadi a arténher un occitan “estandar o referenciau” an d’èster liuradi o canalizadi a trauès, o en estreta collaboracion, damb eth Conselh Generau d’Aran e es Institucions academiques araneses. Atau donc, damb aguesta lei era Generalitat de Catalonha a d’ajudar a convertir a Aran, a trauès des sues institucions publiques en caplòc dera labor que se volgue amiar a tèrme ena Occitània de dehòra de Catalonha.

Aran demore qu’es representants deth Parlament de Catalonha sàpien escotar era demana des ciutadanes e ciutadans d’Aran, que tanben ne son de Catalonha, en tot hèr a prevàler era responsabilitat e era coeréncia, e confie que saberàn amiar entà deuant ua lei tant importanta entath futur dera lengua pròpria d’Aran.

M´han trobat!

He rebut aquest missatge del casal català de Quito:
Hola Joan,
Estem al Carrer Mallorca N24-282 entre l'Avinguda Coruña i el Carrer Guipuzcoa.
Si vols posar-te en contact amb nosaltres ho pots fer escribint a casalquito@gmail.com o trucar al 250 2517.
Fins aviat!
Sergi

La Tía Elí

Dimars, qu'anèi visitar Tía Elí.
Doña María Elisa Mosquera de Carvajal qu'ei Tía Elí per jo enqüèra que lo grad de parentatge qui ns'uneish remonta au paleolitic o quasi. Que demora dens lo barri de la Magdalena, au pè de la colina deu Panecillo (arren a véder dab la fòto de dessús, mès la fòto que m'agrada). La tia, que l'avèvi avuda au telefòn, que semblava contenta de m'audir e que m'avèva amenaçat de m'arrenegar definitivament se non passavi pas a visitar-la. Lo darrèr còp qu'ac hasói qu'èra...en 1976, mentre qu'èri de passatge a Quito, en rota enter Lima e Bogotá. Aparentament, non m'avèva pas desbrombat.
Jo que'm sovienèvi d'ua hemna sharmanta e drin batalaira. Mei de trenta ans après, qu'èra autant escricada, sharmanta e batalaira com autes còps. Dab la Tía Elí, n'as pas besonh de parlar tròp. Que parla per dus.
Qu'èra la tresau hilha - la mei joena- de la familha Mosquera y Hurtado, originària de Popayán en Colómbia. Mariá Elisa qu'avèva esposat Carlos Carvajal, un Equadorian de Guayaquil rencontrat a Bogotá. L'avèva seguit en Equador. Com era non soportava pas lo caumàs de Guayaquil, a la còsta pacifica, que s'èran installat a Quito. Qu'an avut tres mainats : Carlos junior (dit Carlito), Ricardo e ua hilha, María Teresa.
Durant lo repèish, excellent, que sajèi de'm har explicar lo conflicte deu projècte de la Lei de Aguas contra la quau las associacions indigenas e los paisans e manifestavan dab violéncia en bèth voler sequestrar los deputats deguens lo parlament. Que i tornarèi.

Lo men problèma deu lotjament qu'estó lèu resolvut mercés a la tia. "No te vayas a seguir viviendo en un hotel pa' Gringos. Mi casa es tu casa. Adelita te arreglará el cuarto de Ricardo, que se ha quedado siempre libre desde que Ricardito se marchó pa' Mayami." ce'm digó, shens trantalhar. Doncas, que serà atau. Que quitarèi l'otèl dimèrcs de matin.

El hotel boutique

Un poco de publicidad gratuita...
L'hotel boutique Plaza Sucre: de fòrça bon rapòrt qualitat-prètz se podetz conseguir lo prètz promocionau ( 60 dollars per nueit per ua crampa dòbla, sia mens de 50 euros, qu'avèvi arreservat per l'internèt via un sit de reservacion d'otèls, se non qu' ei lo doble se reservatz a l'otèl directament, que hè car), qu'aucupa un ostau coloniau renovat, en plen center-vila istoric. En las crampas, que i a la tv, de segur, e que i a un canau on e passan en bocla precisament aquera video, com entà sajar de convénce't qu'as pas hèit ua coneria en instalar-t'i, a l'hotel boutique Plaza Sucre!!!


Los prumèrs dias a Quito que son tostemp un pauc de mau víver quan arribas directament d'Euròpa: lo descalatge orari e l'altitud (près de 3000 m), aquò n'ajuda pas a't sentir plan. Mas bon, l'otèl qu'ei plasent e Quito que m'agrada hèra. Qu'ei ua vila magnifica.


A mei, qu'an la wifi e jo qu'èi portat lo men i-book tà comunicar dab lo mond ;)). Mès l'otèl qu'ei ua solucion provisòria: n' i demorarèi pas. Que'm cau trobar ua crampa en çò d'un abitant.

A la recèrca de la palmèra de Quito

Après ua nueit caotica, que'm soi hicat a cercar las palmèras de Quito (Parajubaea cocoides). Aquera palmèra que s'assembla a un cocotièr, en realitat que n'ei un parent pro pròishe. Totun, qu'ei ua palmèra d'altitud (2 500 m) de las Andas equatoriaus, qu'ei a díser non soporta ni la calor tròp fòrta ni lo tòr (gèl). A Quito, que hè en generau un maximum de 20 °C lo dia (a l'ombra), a còps lo maximum puja dinca 26°C, o baisha dinca 14°C, mès en generau que hè autorn deus 20°C. E aquò, tota l'annada e tot dia. La nueit, que hè 10 °C, a còps 5°C. Aquera palmèra, la pòden cultivar sus la còsta californiana o de nava zelàndia on lo clima i ei suau, pas tròp caud. En França, no n'i a pas nada que i a subreviscut, me sembla. La palmèra de Quito qu'ei ua enigma, pr'amor que la trobam sonque cultivada en Equador e e lo sud vesin de Colómbia (Departament de Nariño), mès no'n s'i tròba pas nada a l'estat "sauvatge". Dinc a pauc, se pensava que non existiva pas nat exemplar sauvatge d'aquera espècia. Que i a plan exemplars sauvatges de "cocotièrs" andins deu medish genre mès sonque en Bolívia, e que's tracta de duas autas espècias, Parajubaea torallyi e Parajubaea sunkha. Dus botanistas bolivians que prepausèn la palmèra andina de l'Equador qu'èra en realitat un cultivar d'ua de las duas fòrmas bolivianas, aportat en Equador deu temps deus Incas o de la colonizacion. E puish recentament, l'an passat, un jesuita peruvian, professor d'etnobotanica, Dr Fernando (Pacho) Roca que descobrí un palmerar sauvatge de Parajubaea cocoides (l'espècia de l'Equador) au nòrd deu Peró, a uns 40 km de la frontièra dab l'Equador. Ne trobaratz ua fòto aquiu.

Dens lo claustre deu convent San Francisco (ara un musèu), que n'i a exemplars deus bèths (la palmèra mei petita de dreta qu'ei ua washingtonia).




Que's pòt véder un joen exemplar de P. cocoides, au hons:


N'i a tanben près de la catedrala on ei enterrat Sucre:


...E a la plaza grande:


Aquò ei lo palai de l'arquevescat, non s'i pòt pas véder nada palmèra de Quito:


mès que s'i podem restaurar:




En particular qu'i podem minjar un ceviche deliciós e pas tròp car dens ua cevicheria e pescaderia de las bonas: Pedro y Pablo.


En Occitània, que's cultiva l'espècia boliviana Parajubaea torallyi, mès son pas comuns, n'i a dus exemplars dens un jardin privat a Vic La Gardiòla (Eraut).

Arribada a Quito

La linha Madrid-Quito (environ 11 oras de vòl dens aquesta direccion) qu'ei desservida per Iberia. Com ac disèvi, l'aterrada a Quito n'ei pas tostemp aisida e que pòt pausar quauques problèmas a còps. La pròva: en 1977, los pilòts deu Miguel de Unanumo que la manquèn e l'avion qu'acabè la soa corsa en dehòra de la pista:




Senon, l'aterrada que't hè quauquarren coma aquò:


Qu'avèvam l'impression d'aterrar en plea vila. E quan las arròdas de l'avion e comencèn a arrebombir sus l'asfalta, que'm tornèi pausar la question qui m'obsessionava: "perqué e'm soi vienut pérder ací, a Quito?"

Dehòra que plavusqueja.

A l'aeropòrt, qu'ei la horrèra abituau. Prumèr trobar la valisa, en tot pregar que no's sia pas perduda. Puish cordejar tà hà's controlar lo passapòrt. Lo tip qui'm pausa tres questions shens güèitar lo men bilhèt de retorn, puish que m'espia longament shens díser arren, dab un sorríder, a mitat de curiosèr, a mitat sorneguèr, e, tot sobte que hè clacar lo tampon suu passapòrt en tot díser, de manièra drin susprenenta: "bienvenido a casa, señor".

Jo que demoravi mut, bocabadat.

Que vienèvi d'enténer la responsa a la mia question.

Passat lo portilhon de l'eishida, un còp dens la nau de l'aeropòrt, que m'i trobèi un ahoalh de monde a esperar e arcuélher los viatjadors dab crits d'excitacion e d'alegria, abraçadas e potoadas. Shens nat dobte, b'èri plan arribat!

Marescal Sucre

Antonio-José de Sucre que vadó a Cumaná (Veneçuèla) en 1795, d'ua familha aristocrata d'origina franco-belga e espanhòla. A l'atge de 15 ans, que s'enrotlè dens l'armada independentista. Rapidament que pugè las escaleras de la ierarquia militara tà vàder generau de brigada a l'edat de 24 ans. Que's hasó pròishe de Simon Bolivar qui'u confiè la batalha tà l'independéncia de la província de Quito en 1821. Qu'obtiengó la victòria contra los Espanhòus a la batalha de Pichincha (1822) qui miè ta la liberacion de Quito. Bolivar que'u hasó president de la Província de Quito. Sucre que i maridè ua aristocrata quitenha. Puish que participè a la liberacion deu Peró en tot guanhar la batalha decisiva d'Ayacucho. Aquera victòria que'u hasó arrecéber lo titòu de marescau. Que participè tanben a la liberacion de Bolívia e qu'estó elejut president per la vita d'aqueth país. Mès que's deishè la carga au cap de dus ans tà hà's eléger president de Gran Colómbia, lo son país natiu (Gran Colómbia qu'aplegava haut o baish Colombia -Panamà inclós-, Veneçuèla e L'Equador). Que morí en Colómbia a l'edat de 35 ans, victima d'un assassinat politic. Que l'enterrèn a Quito, en tot complir atau la volentat deu defunt.

Marescal Sucre qu'ei lo nom de l'aeroport internacionau e d'un barri de Quito, lo barri dit deus gringos, pramor que i sòlen amassà's los Americans. Sucre qu'a tanben balhat lo son nom au caplòc de Bolívia, a un departament de Colombia e a la soa vila nativa Cumanà, ara Sucre, a Veneçuèla. Lo sucre qu'èra tanben la moneda de L'Equador, mès adara qu'ei estat remplaçat peu dollar american.

L'aeropòrt de Quito que hè paur: ua pista soleta qui segueish l'eish de la vath, a mei de 2800 m d'altitud, au nòrd e quasi dincau mitan d'aquesta vila de 1,4 milions de poblants. Perdut dens la bruma e enrodats per volcans hauts de mes de 5000 m, qu'ei probable un deus mei perilhós deu mond.

Rendetz-vos a Sent Francés

Lo Peiroton que se'n va en viatge...

Prumèra etapa: Tolosa-Madrid

Segonda etapa: Madrid-Sent Francés! Espèri que non plaverà pas tròp...Senon, aquò rai! Après, veiram plan!

Ah! Mès de quin Sent Francés e's tractarà?