Ei occitan, lo gascon? partida 1.

En jornalet, Domergue Sumien qu'expliquè que s'i èra escadut a demostrar que lo gascon èra occitan, qu'èra d'ara endavant un "hèit"(sic)  indenegable. Demostracion imparadera, ce disó. En realitat, l'article son que hè mustra d'un bèth exemple de confusion enter sciéncia e opinion. Qu’ei per  jo l'escadença de non pas mancar entà explicar  per quina rason aqueth tipe de rasonament n'ei pas acceptable,  quinas que n'estossen las conclusions (en pro com en  contra de l'occitanitat deu gascon), a maudespieit de las incantacions deu nòste lingüista aquisenc preferit.

A jo que’m cau critèris scientifics, qu’ei a díser quantificables e d'emplec universau (qu'ei a díser qui sian validers shens que tà occitan e gascon, autanplan entà d'autas lengas aparentadas enter si com, per exemple, gascon e catalan,  occitan e catalan, espanhòu e portugués, qui poish, o meilèu posqui, har servir tà poder causir un camp o l’aute. Sequenon, que m'abstieni de causir, per abséncia de critèris credibles e pr'amor non hè pas besonh classificar ua lenga tà parlar-la. L'utilitat de la classificacion lingüistica qu'ei absoludament nulla en la vita vitanta. Qui's chauta de la classificacion de l'anglés, deu francés, de l'espanhòu o deu luxemborgués?

En tot cas, los critèris qui Sumien presenta com a scientifics ne’n son pas briga. 

Que comença atau:

"I a ua correspondéncia pro regulara e constanta entre las formas deu gascon e las formas deus autes dialèctes occitans. Aqueste sistèma de correspondéncias hòrtas entre dialèctes s’apèra lo diasistèma e garentís l’unitat de la lenga dens la diversitat.

Tocant lo lexic, los mots mei frequents utilizats en gascon qu’an gaireben (sic) tots formas correspondentas e similaras dab los autes dialèctes occitans. Per exemple, lo mot totun, que quauques personas cresen que seriá un gasconisme tipic, en realitat es conegut alhors en occitan e es especialament frequent a l’aute extrèm de la lenga, en niçard e vivaroaupenc.

L’unic mot gascon frequent que sembla inconegut  dens la rèsta de l’occitan es hèra; ça que la es possible de díser en gascon los sinonims fòrça o bèthcòp que tienen eths formas similaras dens la rèsta de l’occitan. En dehòra d’aqueth cas de hèra, es hèra mauaisit de trobar un mot gascon que non seriá pas conegut dens la rèsta de l’occitan. E, se per cas ne trobam un, es sovent un mot mens frequent, coma per exemple harri (que coneish en tot cas lo sinonim gascon grapaud, de tipe panoccitan)."

 E d'on sorteish aqueste pretenut estudi qui indicaré que l'unic mot gascon "frequent" desconegut en la rèsta de l'occitan e seré hèra? On ei publicat ? Quau l’a hèit ?  E  com seré possible qu'un estudi seriós  pogosse seleccionar lo mot hèra com a soleta mèrca diferenciau deus lexics deus mots "frequents" gascons e occitans en oblidar, per exemple, drin e d'autes mots  incomprensibles tà un locutor sonque bilingüe occitan-francés, sia que lo mot n' i existesca pas (en dehòra de l'airau occitan non gascon pròishe, d'influéncia gascona), sia que lo mot n'i aja pas briga lo medish significat en gascon e en occitan?  Per exemple: abalòt, abalut, abambar e derivats, abandoar (oscillar), abanir, abar, abarca, abarradar, abarrotar; abarshe, abarsheda, abastoar, abhonia, abhonir, abonia, abòr o agòr o agòrra e derivats agorrejar etc,;  abalòt, abalotar; abauc e abauquit; abueja, abuhar, aburar, aburguerar, aça, acajolar, acojolar, ahíger; ahirar; ahonar; ahur, ahurar; alèb, alebar, alebat (< alapare); alifatar; apèr; aplec, aplegar;  acarassà's, arcast; a(r)rianglo, arla,  arlà's , arlant e derivats, arronsar;  arroncilhar; arruc (≠ arruca); arsec; atalaja cf. talajar; atruna; bana (en gascon: recipient e unitat de mesura, en occitan: còrn); batalhon (l'artesan); bluha, bluhar etc.  boha;  brau (= grau); horuc e derivats, bohalòc o boharòc; barlòc, buha, cajòla, cajolar, canèr e derivats,  cauerat o caverat, carlamusa, cohatar, cerimana, còishe , coishic, conhir, chanca, chanco chancar e derivats; changui-changòt;  chepic e derivats,  daubuas, deishudar, drin,eishobatar,  enlüar; entrebucar, esbarrir;  esbarrejar; esbrear; escabolhar, escamussar; esglachar; eslur, eslurrar; esperrecar o esperracar; esvarjar; galèra (en oc. androna),  galeta (la de la hont), galeton (en oc: bureta); galihèrna; galihòrça; gau; gave; gavidar; grava=grau = brau (lòc umide, palud) guimp-a, guimpar;  gusmèth, gusmerar e degusmerar; hap, hapar;  helèra;  híger;  horadar; hrèita, hreiterós; justagarra;  lagast / lagasta / lagarra; lana ≠ lan; lengueta (l'anatomica, lo lenguet de la garganta); lugran; macòrro; melic;  pachacar; pachic-pachòc; pamparra; panquesa, pèhorar;  pèhremar; pitrangla, pitranglar  e derivats; pros  ≠ (oc.) pros; puisheu ; quiraulejar; ronhèc; sabarco; saunei e saunejar; shebitejar, sirman; soala; sobac; shin o chin, shirga, shirgar; shirla,  tà,  talajar, taram,  tinha-hús;  truha;, truna; ustagar, ustagarra; troat, varam, varan e varanar etc, etc, etc per ne citar pas sonque quauques-uns, n’i a un hèish d’autes. La vertat qu'ei arrés no'us an enqüèra recensats tots.

A la question de saber per qué sonque hèra e's tròba hens la soa lista e non pas lo son petit companhon drin, Domergue Sumien que m'expliquè que drin qu'èra un "biarnesisme'. Be cau estar un lingüista pòc saberut en mestior de gasconisme tà pensar que hèra e seré mensh 'bearnesisme' que drin! E quan seré atau, despuish quan lo biarnés n'ei pas gascon? Qu'ei de cretinisme pur, aquò. O de marrida fé. En tot cas, n'ei pas ua mèrca de professionalisme ni de seriosèr.

Qu’ei evident las afirmacions de Sumien que son arbitràrias,  non suportadas per nat estudi scientific  quin que sia.  A mei, que's cau demandar quin seré lo resultat deu medish tipe d'estudi, dab lo medish metòde de comparason lexicau, aplicat au cas de duas lengas distintas com, per exemple, espanhòu e portugués? E pensa Sumien que espanhòu e portugués e son mei divergents enter si que l'occitan n'ac ei deu gascon (o vice-versa)? Dongas, que ns'ac demòstre dab lo son metòde deus mots mei "frequents"!  
E se lo resulta muisha que n'ei pas lo cas, se i son mei numerosas las diferéncias enter gascon e occitan que non pas enter portugués e espanhòu,  alavetz Sumien qu'averà ua bona rason entà considerar gascon e occitan com a duas lengas distintas, que non ua sola, segon aqueste critèri qui a causit eth medish. Qu'ei lo principi de l'universalitat deu critèri. Sequenon,  lo critèri n'ei pas  scientific, qu'ei arbitrari.

En un escambi dab Sumien, legeder hens los comentaris d'aqueste article deu jornalet , un messatge son que’m miè tà ua evidéncia navèra per jo :  Sumien n’a pas estudiat lo gascon de manèira pro pregona tà poder compréner lo nòste idiòma ad aise.  La prumèra pròva que l'èi avuda quan m’a explicat que lo parion deu mot gascon ahíger qu’existeish plan en occitan, e qu’ei afegir. En realitat, aquera afirmacion de Sumien n'ei pas briga exacta. Que'n seré per çò qui tanh au mot en catalan, on afegir i ei l’exacte parion etimologic e semantic deu gascon ahíger, sinonime d’ajustar (vediatz Palay e los diccionaris catalans). Lo mot híger o ahíger qu’ei lo mot corrent en aranés, ajustar dab aqueth significat no s’i ditz pas o n’i ei pas briga corrent. Totun, en occitan, afegir n’i ei pas briga sinonime d’ajustar! Lo mot occitan afegir que significa « rendre consistant comme du foie, fouler, tasser » segon Mistral.  N’i trobam pas briga lo significat d’ ahíger. Dongas, Sumien qu’a gran tòrt de con.hóner los dus mots. Que son  de  beròis « faus-amics », per  etimologicament parions qui poscan semblar.


De cas atau de "faus-amics", qui hèn mauaisida ua intercompreneson mutuau, que n’i a plen enter gascon e occitan.  Per exemple, bana en gascon n’a pas briga lo significat de còrn qui a lo mot en occitan,  mentre lo mot occitan bana non designa pas briga lo recipient com en gascon. Lo  mot gascon adirar n’a pas briga lo significat de l’occitan asirar ! Adirar qu’ei sinonime d'avejar e l'adirèr qu'ei lo mau d’amor, tot lo contrari d’asirar  qui significa odiar en occitan. 

E lo mot gascon pelha qu'a de s'arrevirar en vestit o  en rauba en occitan, mentre lo mot gascon perrec qu’a lo sens de l’occitan pelha.  La pelha deu dimenge qu’ei ua expression plan gascona qui no’s pòt pas briga arrevirar en « pelha del dimenge » en occitan !

Un aute exemple, enqüèra mei comic, que concerneish un mot gasconissime:  hrèita.

Enqüèra qu’aqueth mot e sia hòrt corrent en  gascon, que sembla  non-compreneder entà Sumien qui’u con.hon dab l’occitan fracha.  Totun, se l'etimon ei plan compartit, n'ei pas briga lo cas deu significat. 
En occitan, fracha  (fracho en grafia provençau) que significa "brêche, écornure, défaut dans une pièce de menuiserie, trou, cavité, fissure, crevasse de muraille, éboulis, écroulement,  grande fenêtre de grenier  à foin"   segon Mistral.
En gascon, hrèita  (rèyte en grafia febusiana) que  significa (sonque) "pénurie, besoin du nécessaire , misère" (vediatz Palay e Morà).  En gascon, n’i a pas nat vèrbe parion de l’occitan frachar.

Per contra, un hreiterós qu’ei un necerós, un praube.   Hreiterós e necerós, enqüèra dus mots exclusivament gascons!

L'expression aver hrèita de quauquarren qu'ei hòrt corrècta e hèra correnta en gascon.
L'expression "aver fracha de quicòm / quauquarren"no's diré pas en occitan contemporanèu segon Mistral,  n'i voleré pas díser arren.  

Dongas, contràriament a çò qui Sumien supausa,  fracha no's pòt pas har servir tà arrevirar hrèita en occitan, ni vice-versa. Sumien que s’engana en pensar hrèita que vòu diser  « fracha ». Qu'ei un bèth contra-sens.  Avetz dit intercompreneson? 

Quants de mots en gascon n’existeishen pas en occitan e vice-versa ? Nat estudi ne s'i ei interessat, ailàs.

Quants de mots « comuns » au gascon e a l’occitan, segon lo critèri etimologic de Sumien, qui an de significats plan distints  en las duas lengas (com, per exemple, travail e travel respectivament en francés e en anglés)? Nat estudi qu’ac indica tanpòc. Tot que demora tà har.

En realitat, los lingüistas occitanistas qu’an classificat lo gascon laguens l'occitan d'ua manèira completament  a priori, per comoditat o entà balhar mei importància au maine de l'occitan,  shens préner lo temps ni har l'esfòrç d'estudiar seriosament lo sistèma e lo lexic, exactament com ei a continuar d'ac har  Domergue Sumien. Qu'ei possible qu'aquera classificacion, au sègle passat, n'èra pas sonque ua simplificacion rapida e comòda, un bon pretèxte  tà desinteressà's de l'estudi deu gascon com a sistèma lingüistic. Classificar lo gascon com a "dialècte",  que't balha ua bona rason tà non pas aver a estudià'u seriosament, fin finala.  En efèit,  s’interessar  a un "dialècte" non podèva pas constituir ua prioritat de cara a l'estudi de l'occitan medievau deus trobadors (dont lo gascon èra de facto exclús) e de la soa version modèrna, lo magnific occitan "referenciau" aperat a vàder estandard de l'occitan. Lo gascon medievau n'èra pas guaire estudiat en França, qu'èra estudiat principaument en Alemanha peu romanista soís  Kurt Baldinger qui, eth, separava plan gascon e occitan (e qui arrecomandava d'ac har). Baldinger, romanista de reputacion internacionau,  que començè a publicar en 1975 dus corpus lexicaus hòrt importants, l'un d'occitan medievau;  l'aute de gascon medievau. Lavetz, qu'insisteishi, la classificacion deu gascon com a varietat de l'occitan  qu’ei estada ua decision  purament arbitrària, convencionau, shens supòrt d'absoludament nat critèri scientific. Qu'ei plan aquò qui ei complicat d'adméter peu monde occitanista. Totun, qu'ei vertat.

Que devem lo mondolh de dadas de l'Atlas Lingüistique de la Gascogne au magnific tribalh de collectage a carga de l'equipa de l'Universitat deu Miralh (Tolosa), gavidada per Séguy (un lingüista  gascon, fataument oblidat per la wikipèdia occitana, en realitat mei que mei occitanista), en las annadas 60-70.  Durant mei de 40 ans, aqueth tribalh qu'ei demorat scientificament inexpleitat per las rasons qui vieni d'expausar. Qu'a calut demorar l'an 2011, data de la parucion  de l'obratge  de Jan-Loís Massourre (un aute lingüista gascon, autanplan ignorat per la wikipèdia occitanista)  entà obtiéner, per fin, un prumèr estudi deu gascon com a sistèma, qui sia basat  sus las dadas de l'ALG.  B'ei vertat Massourre n'ei pas precisament un seguidor de la capèra occitanista. 

Qui pòt créder Sumien? Pas jo, en tot cas. Sumien que ne ditz sonque çò qui’u convien shens rapòrt dab estudis scientifics quins que sian. Non i a pas arren de sciéncia la-hens. Sonque convencion arbitrària  e  sustot doctrina, un còp de mei.

E puish n’ei pas briga segur que los critèris lingüistics causits per Sumien sian los mei adaptats tà la soa demostracion. Que valeré mei que validèsse l’apròchi en har l’exercici de comparar espanhòu e portugués dab lo son  metòde « scientific ». Que serí susprés se las duas lengas ibericas presentèssen diferéncias enter si segon aqueths critèris causits per Sumien, o en tot cas mei de diferéncias enter si que l’occitan respècte au gascon  o que lo gascon respècte a l'occitan.  

Que  tornaram  a l'analisi deus autes arguments presentats per aqueth autor, a gran tòrt, com a "scientifics", lo còp qui vien. Que parlaram donc d'intercompreneson (de seguir, donc). 

La teoria deu professor Thomas J. Walsh sus las particions dialectaus deu gascon e deu catalan.

Un lector interessat que’m demanda (que’u citi en italic e enter verguetas) : "Ne’ns poderétz pas explicar en qué consisteish aquera « teoria apitada peu lingüista american Thomas J. Walsh  entà explicar l’isoglòssa catalano-gascona» ? Mès que carré explics deu tipe « pour les nuls », eh!"

Bon, jo medish que'n soi un, de desentenut; totun,  que'm vau sajar de resumir l'ahar de manèira simpla, en tot adobà'u a la mia mòda. Se ac podetz, que vs'aconselhi de léger l'article redigit en catalan per Thomas J. Walsh (professor a l'Universitat de Georgetown, Washington DC, USA).

Com ac sabetz, los maines gascons e catalans que son dividits cadun en duas granas zònas dialectaus : lo gascon occidentau e lo gascon orientau de l'un costat, lo catalan occidentau (lo parlat a Lhèida, Valéncia etc) e lo catalan orientau de l’aute  (lo parlat a Perpinhan, Girona, Barcelona, las Islas Balear-a-s etc) . Lo gascon orientau e lo catalan occidentau que son en contacte enter si per la linha de cresta pirenenca, mentre lo gascon occidentau e  lo catalan orientau que son hòrt estremats l'un per rapòrt a l'aute, shens punts de contacte geografics enter si.

A maudespieit d'estar hòrt estremats l'un per rapòrt a l'aute,  lo gascon occidentau e lo catalan orientau que comparteishen mantuas caracteristicas lingüisticas qui’us uneishen e qui’us apartan de la rèsta de l’occitano-roman (gascon orientau e catalan occidentau inclús).

Que'n brembarèi sonque tres, de las mei tipicas e qui harèi servir tàd enclarir lo men explic.  Aquiu que las avetz:

1) Ua caracteristica fonetica : la confusion fonetica de la –e- de la –a- finau atònas, prononciadas /ə/. Per exemple, negra que's pronóncia exactament com negre, qu'ei a díser generaument  /nέɣɾə/, en gascon occidentau com en catalan orientau. Locaument, la é tonica que i ei prononciada com, o guaireben com, la e atòna finau:   /'nəɣɾə/  /'nœɣə/ (catalan balear,  gascon maritime; que i tornaram). 


2) Los temps deu subjontiu que presentan desinéncias  en –i de las plan caracteristicas. 

Com a exemple, comparem las conjugasons  deu vèrbe (h)aver au present deu subjontiu  en gascon occidentau e en catalan orientau:

        

En gascón occidentau normatiu, la conjugason de aver au present deu subjontiu  que hè: 

1- agi 2- agis 3- agi 4- àgim 5- àgitz 6- agin.

     

 En estandard  principatin, qui ei deu catalan orientau, la conjugason de haver  (en catalan, la h que i ei sonque ua convencion grafica eretada deu latin, shens valor fonetica) au present deu subjontiu que hè:

1- hagi, 2-hagis, 3-hagi, 4- hàgim, 5- hàgiu 6- hagin.

Dongas, que s’ageish exactament deu medish patron. Notatz aquera accentuacion "anormau" per rapòrt a l'occitan, qui ei ua caracteristica comuna qui cau soslinhar : àgim / hàgim, àgitz / hàgiu , versus las fòrmas  mei "occitanas"  ajam/hajam, ajatz / hajau qui trobam en gascon orientau e en catalan occidentau . 

Entà lo subjontiu present, lo gascon occidentau que respècta aqueth patron dab absoludaments tots los vèrbes de tots los grops. Per exemple:

Cantar :1- canti, 2- cantis, 3- canti, 4- càntim, 5- càntitz, 6- cantin. 

Florir : 1- floreishi, 2-floreishis, 3- floreishi,  4- floréishim, 5-  floréishitz, 6- floreishin. 

Lo catalan orientau qu'emplega un patron "ibrid" (lhevat lo cas de l'auxiliar haver) en i mesclar fòrmas "non-en-i" a la prumèra e  dusau personas deu plurau. Aqueras fòrmas "non-en-i " que son sovent identicas a las de l’indicatiu (en comun dab lo patron valencian qui èra lo de la lenga classica).  Que've rapèri la x catalana qu'equivau au digraf sh gascon. Atau los patrons de conjugason catalana (deu Principat) au present deu subjontiu de cantar e florir que son com segueish:

Cantar : 1- canti, 2- cantis, 3- canti, 4- cantem, 5- canteu,  6- cantin.

Florir : 1- floreixi , 2- floreixis, 3- floreixi , 4- florim, 5- floriu, 6-  floreixin.`


(Uei lo dia, las fòrmas cantem e canteu que son ambigüas, que s'emplegan a l'indicatiu com au subjontiu. N'èra pas lo cas d'autescòps puishque las fòrmas corresponentas deu present de l'indicatiu èran cantam e cantau. La confusion dab las fòrmas de l'indicatiu que s'arretròba dab mei d'un vèrbe deus autes grops, probablament per mimetisme).

3) Lo gascon occidentau e lo catalan orientau que presentan cadun ua zòna de parlar « negre » a l’estrem deu son maine respectiu : gascon maritime d’un costat, catalan insular (balear) de l’aute.  Qu'ei l'isoglòssa catalano-gascona dont parla Walsh e qui vau explicar un shinhalon mei. 

En balear com en gascon "negre" (gascon maritime),  la e tancada tonica que’s pronóncia com ua e atòna finau. Per exemple,  las duas e deu mot negre, o negue en gascon maritime,  que's pronóncian grosso modo parièr  en balear com en gascon maritime: /'nəɣɾə/, /'nœɣə/ . Que sabem aqueth tret comun enter gascon maritime e catalan balear qu’èra generalizat per tot  lo maine deu catalan orientau a l'atge mejan. Dit autament, a Perpinhan, Girona e Barcelona com per tot l'airau deu catalan orientau, que s'i parlava un catalan "negre" a l'epòca medievau.  Lo balear qu’a conservada aquera faiçon de prononciar qui èra la deus colons catalans arribats a Malhòrca arron la reconquista (sègle 13).

Thomas Walsh que hè mercar  tots aqueths trets comuns enter gascon e catalan,  beròi  particulars, hòrt distintius,  non pòden pas estar ua conseqüéncia deu simple hazard. Meilèu, qu'arrepresentarén  arcaïsmes qui arremontarén a la prononciacion especiau deu latin per tota la zòna pirenenca (o aquitano-pirenenca). O sia lo proto-romanç a l’origina de las nostas lengas en la nosta region aquitano-pirenenca qu’èra prononciat « negre »  e las desinéncias deu subjontiu en –i - que serén las mei ancianas en romanç, o proto-romanç, d'aquesta zòna.

Ara plan, tornem-nse’n  taus gascon orientau e  catalan occidentau.

1-Que podem constatar negre e negra que i son prononciats  de manèira plan diferenciada, pr'amor las pronóncias de la e  atòna finau e la a atòna finau que i son distintas.

2- Lo subjontiu present qu’ei deu tipe occitan, contràriament au cas precedent. Notatz en particular l'accentuacion regular(a) de las fòrmas tà las personas deu plurau. 

Verbe (h)aver (sub. present)

En gascon normatiu:
1- agi,  2- ajas, 3- aja, 4- ajam, 5- ajatz, 6- ajan.

En estandard aranés:
1- aja, 2- ages, 3- age, 4- ajam, 5- ajatz, 6- agen.

En estandard valencian (qui ei deu catalan occidentau) :
1- haja, 2- hages, 3- haja, 4- hajam, 5- hajau, 6- hagen.

Cantar (sub. present) :

Gascon or.. : 1- canti, 2- cantes, 3- cante, 4- cantem, 5- cantetz, 6- canten.

En estandard aranés : 1- canta, 2- cantes, 3- cante, 4- cantem, 5- cantetz, 6- canten.

En estandard valencian : 1- cante, 2- cantes, 3- cante, 4- cantem, 5- canteu, 6- canten.

Florir (sub. present):

Gascon or. (florís, florish): 1- florisqui, 2- floriscas, 3- florisca, 4- floriscam, 5- floriscatz, 6- floriscan.

Aranés (estandard) (hlorís):  1- hlorisca, 2- hlorisques, 3- hlorisque, 4- hloriscam, 5- hloriscatz, 6- hlorisquen.

Valencian (estandard) (florix) : 1- florixca, 2- florixques, 3- florixca, 4- florim, 5- floriu, 6- florixquen.

(Notatz que l'aranés com los parlars vesins s'estiman mei d'emplegar unicament la fòrma  pròpiament gascona hlorir per florir, alavetz 1-hlorisca etc…En gascon literari contemporanèu, tant florir com eslorir  -var. de hlorir- que i son emplegats, totun dab de nuanças semanticas plan idiomaticas. Un manuscrit florit non vòu pas díser que lo manuscrit sia eslorit).  

Thomas Walsh que's pensa qu'estó l’influéncia deu lengadocian de Tolosa qui va crear la dicotomia dialectau occidentau-orientau au còp en gascon e en catalan. Segon l'ipotèsi de Thomas Walsh, lo gascon occidentau e lo catalan orientau, en bèth compartir trets fonetics e gramaticaus deus hèra singulars, que testimoniarén de  l'evolucion especifica deu latin per tota la region pirenenca, mentre lo gascon orientau e lo catalan occidentau que representarén varietats « occitanizadas » deu fèit de la hòrta influéncia culturau  e politica de  Tolosa (-isc : florís, florísh meilèu que non–esc floreish etc). L'airau deu lengadocian qu'arribè dinc aus Pireneus catalans peu correder deu comtat de Foish. Aqueth comtat qu'èra geopoliticament catalan a l'epòca deu  rei d'Aragon Jacme primer el conqueridor: " E fe que deuem a Deu, pus aquels de Cathalunya, que es lo meylor Regne Despanya, el pus honrat, el pus noble, perço car hi ha ·IIII· (4) comtes, ço es lo comte Durgell, el comte Dampuries, el comte de Fois, el comte de Paylas:… " (etc).   (Llibre dels feyts). Lo tractat de Corbeil qu'amputè Catalonha deu son comtat transpirenenc (1258). En tot cas, l'influéncia tolosana  que's degó espandir de cap au sud en seguir lo camin de la Seu d'Urgell, plan abans lo sègle 13. A mei, Walsh que'ns rapèra ua gran part de la Catalonha occidentau que formava part deu comtat de Tolosa au sègle nau.  Entà resumir, segon lo vejaire de Walsh, l’influéncia de l'occitan tolosenc que provoquè la trencadura de l’isoglòssa catalano-gascona, mentre aquera isoglòssa qu'ei enqüèra plan conservada uei lo dia aus estrems  mei periferics deu  maine catalano-gascon (còsta landesa e islas balearas).   Dongas que parlam d'ua prumèra estrata lingüistica, hòrt antiga, cobrant tot l'airau catalano-gascon e reflectant l'evolucion deu proto-romanç aquitano-pirenenc  (fonetica "negra", desinéncias catalano-gasconas deu subjontiu en -i). Aquera prumèra estrata que va estar  recobèrta de (remplaçada per) ua dusau, mei recenta, sus ua zòna centrau espandida a partir de Tolosa. Aqueth influx allogèn, occitanizaire, qu'estó a l'origina de la diferenciacion en gascon orientau e en catalan occidentau (fonetica "clara" e subjontiu de tipe occitan. Aqueth tipe de subjontiu qu'èra, en règla ben generau, lo emplegat hens los tèxtes medievaus redigits en gascon o en catalan, per tot l'airau).  Los parlars "negres" que van progressivament retrocéder davant los parlars "clars",  tant en catalan com en gascon, dinc a subsistir sonque aus estrems mei periferics,  còsta landesa e islas balear(a)s.

Lo vejaire de Walsh qu'ei nau, revolucionari e hèra interessant, que tròbi jo. Qu'espèri aqueth petit exercici de vulgarizacion, hèit per un desentenut entà d'autes desentenuts, que vs'averà interessats a vosauts tanben! 

Aranés e occitan comun.

Los lingüistas (occitanistas o non) deu sègle XX n'avèn pas briga previst l'emergéncia  de la lenga aranesa. Los deu sègle XXI qu'an enqüèra un pòc de dificultat tà engolir aquera realitat qui deuré mià'us tà reconsiderar la lor vision deu món de l'occitan.

Qu'ei interessant - e ironic- de constatar quin los dus jornaus occitans en linha e son de redaccion bilingua. Lo jornalet qu'emplega l' estandard aranés e l'estandard lengadocian (o occitan) un chic farlabicats a la mòda personau de Sumien e de la soa "esquipa". Deu son costat, a voste qu'ei redigit en estandards gascon e aranés. Urosament que la lenga aranesa existeish, fin finala, atau los dus jornaus occitans que pòden compartir  un estandard en comun, pròva qu' aqueth "petit dialècte", com e'u designè de manèira mespresiva e ofensiva un praube president du CAOC, que sap  perfèitament jogar lo ròtle d'occitan comun.

Aranés e lenga aranesa.

En Aran, qu'an un parlar estandardizat com a lenga (co)oficiau. Qu'ei plan un parlar aranés qui i serveish de lenga oficiau, que non l'occitan (ni lo gascon) com a diasistèma o  com a grop de dialèctes e de parlars. Aquera constatacion, qui n'a pas arren d'anormau ni d'excepcionau, que'ns rapèra los sistematicians linguistics  n'an pas a impausar la lor vision deu món aus pòbles. Lo dret a decidir deus Aranés que concerneish tanben la causida de la lor lenga oficiau, qu'an perfèitaments lo dret de causir un parlar aranés, e donc de nomentar la lor lenga "aranés".

L'occitan com a diasistèma o lenga qu'ei ua lenga teorica, en realitat ua rubrica de classificacion qui englòba ua multitud de parlars. Ua lenga oficiau n'ei ordinàriament pas ua multitud de parlars. Qu'ei, en règla generau, un parlar unificat per tant que sia possible. Que n'avem l'exemple luxemborgués on i a tres lengas oficiaus; lo francés, l'alemand e lo luxemborgués. Deu punt de vista de sistematicians lingüistics, que n'i son sonque duas "lengas" arrepresentadas, e non tres, puishque luxemborgués e alemand e son considerats com a duas varietats d'ua medisha "lenga" segon la classificacion lingüistica "tradicionau". En la realitat, que i son tres, pr'amor, en la vita reau, las lengas oficiaus non son en generau pas de "lengas" dab l'accepcion que'u balhan los  nòstes linguistas au mot. Ua lenga oficiau qu'ei generaument un parlar estandardizat e pas arren mei.  Avisatz-vos, per exemple, que non ei briga la "lenga d'òil" (dab las soas varietats) qui ei oficiau en França, qu'ei sonque lo francés, qu'ei a díser un parlar, e pro. En la realitat, la lenga francesa, la lenga alemanda e la lenga luxemborguesa que son parlars, que non "lengas" dab l'accepcion que i vòlen balhar los lingüistas.  La lenga alemanda qu'ei comparabla au parlar batu (unificat) deus bascos, e la relacion enter luxemborgués e l'alemand qu'ei comparabla a la qui existeish enter, digam-ne, lo basco soletan e lo  batu (parlar basco unificat).  Lo soletan (estandardizat o non) n'ei pas ua varietat deu batu, ni lo batu ua varietat de soletan. De la medisha manèira, lo luxemborgués n'ei pas briga ua varietat de l'alemand (lo parlar estandard), ni l'alemand ua varietat de l'estandard luxemborgués. Tant l'un com l'aute parlar estandardizat que pòden perfèitament servir de lenga oficiau, segon la volontat deus locutors, adonc qu'ac ei lo cas au Luxemborg on los dus estandards alemand e luxemborgués e son lengas cooficiaus dab lo francés.  Un aute exemple qu'ei lo de Norvègia, on i son tanben oficiaus dus estandards distints. Norvègia qu'a donc duas lengas oficiaus, lo "bokmål" (lit. "lenga deus libes"), autanplan aperada riksmål (lit. lenga deu reiaume) e lo "nynorsk" (lit.  "neonorvegian").  Los lingüistas que pòden considerar, segon los lors critèris,  qu'aqueras duas lengas e son en realitat duas varietats estandardizadas d'ua medisha e soleta "lenga", ua lenga virtuau, teorica, aperada "norvegian".  Totun, aquera lenga norvegiana  virtuau que demora …virtuau, en fèit ua rubrica de classificacion shens existéncia en la realitat, mentre bokmål e nynorsk que son, en la realitat, duas lengas de las plan reaus e de las plan individualizadas,  emplegadas en concurréncia.  En Norvègia, cada comuna que pòt causir oficiaument ua lenga (bokmål o nynorsk)  o declarà's "neutrau" per arrapòrt  a la causida de la lenga.  Qu'ei de notar cada ua d'aqueras duas lengas norvegianas qu'a la soa wikipèdia pròpia.

Non cau pas oblidar que la sistematica lingüistica n'ei pas sonque un sistèma de representacion classificaira deus parlars.  N'ei pas la realitat. Non cau pas mesclar çò de virtuau dab la realitat. E que cau deishar los pòbles decidir quin(s) parlar(s) e vòlen oficializar com a lenga(s), qu'ei un dret fonamentau qui n'a pas a depéner de causidas classificairas  deus lingüistas. Lo dret a decidir, qu'ei tanben aquò. 

Unionisme e secessionisme o las valors d'un lingüista professionau.

Ua setmana a,  lo lingüista Domergue Sumien que dediquè ua de las soas rubricas setmanèras, hens lo Jornalet,  aus secessionismes linguistics qui afectarén, segon eth, l’occitan. Que’n cita tres : lo provençau, lo gascon e l’auvernhat.

 Totun, lo mot de secessionisme aplicat au gascon per arrapòrt a l’occitan no’m sembla pas briga apropriat, pr’amor de la cronologia istorica. No’m voi pas prononciar se lo gascon ei ua varietat de l'occitan o non, qu'èi dejà explicat perqué n'ac voi pas har e que vs'enviti a tornar léger l'article corresponent. Totun, aquerò non m’empacharà pas de raperar qu’istoricament, la concepcion que lo gascon ei ua lenga distinta de l’occitan que sembla hòrt mei anciana que non pas la d’ua lenga d’òc dont lo gascon e seré un dialècte. Que sufeish de brembar los noms deu  provençau Rambaud de Vaqueiràs (sègle 12) , deu catalan Cerverí de Girona (sègle 13), deu lengadocian Guilhèm Molinièr (sègle 14) e deu gascon Pèir de Garròs (sègle 16). Lo prumèr qu'ei l'autor d'ua poesia plurilingue on provençal e gascon i figuran au demiei d'autas lengas com lo francés e l'italian.  Cerverí de Girona qu'ei tanben l'autor d'un poèma plurilingüe on provençal e gascon i son cadun arrepresentats de manèira diferenciada au demiei d'autas lengas com lo francés e lo galaïcoportugués. Si lo gascon i ei clarament diferenciat deu provençau en la poesia plurilingüe de Cerverí de Girona, n'ei pas lo cas de la pròpia lenga deu trobador catalan, probablament assimilada au provençau.  Un sègle mei tard,  l'occitan Guilhèm Molinièr, l'autor tolosan de las Leys d'Amor, qu'indica lo gascon qu'ei tad eth un lengatge tant estranh com lo francés e lo lombard. Quant a Pèir de Garròs, que restrenha l'airau deu son lengatge gascon au triangle aquitan e non au-delà (cf. l'abans-díser de las soas poesias gasconas). O sia qu’en lòc de parlar de secessionisme gascon qui afectaré l’occitan, que valeré mei parlar, de l’estrict punt de vista cronologic, d’unionisme lingüistic occitan qui afectaré lo gascon.

En Domergue Sumien qu’escriu tanben (que’u citi enter verguetas):
 "Los secessionismes provençal e gascon, en mai d’èsser d’agents de la somission al francés, se caracterizan tanben per dos autres defauts:

 - Lor feblesa argumentativa e intellectuala. Lors arguments son pas acceptats coma serioses dins la recèrca scientifica en lingüistica occitana e en lingüistica romanica. Sol Blanchet pòt far illusion, de còps, perque arriba a se far acceptar al près de certans lingüistas imprudents que son pas especializats en occitan.

- L'esterilitat de lors òbras. Son incapables de far progressar la coneissença scientifica del provençal o del gascon. Lors òbras consistisson sustot en de polemicas sens interès contra los “occitanistas”. Quand vòli estudiar lo provençal, tròbi pas res de novèl ni de consistent dins Blanchet. Quand vòli comprene lo gascon, Lafita me fornís pas la mendre indicacion utila. "

Lavetz, aciu que’m cau reagir . Que lo gasconisme sia "agent de la somission au francés "no‘m sembla pas briga fondat. Lo gasconisme n’ei pas mei agent de la somission au francés que n’ac ei l’occitanisme. E n'ei pas briga provat que l'unionisme e sia la responsa mei adaptada tà lutar en contra deu procèssus d'extincion qui afècta los parlars gascons e occitans en generau.

Vediam los autes dus defauts descriuts per Sumien. Prumèr, lo feblèr argumentatiu e intellectuau. Qu’ei un trèit partatjat equitablament enter las duas capèras, ce’m sembla. Non podem pas díser que los arguments occitanistas e sian mei acceptaders scientificament que los deus gasconistas. On, o quins, son los critèris scientifics qui permeterén de classificar occitan, catalan e gascon en lengas distintas o en dialèctes d'ua medisha lenga? Ja sabem plan las causidas deus uns e deus autes que son deu maine ideologic o politic, que non scientific. La classificacion en aqueth cas non pòt estar sonque arbitrària, purament convencionau se voletz, pr’amor los critèris qui hèn servir que son non-, o hèra mau, definits d'un punt de vista scientific, non-quantificables o non-universaument admetuts,  shens consensus universau possible. Qu'ei precisament aquesta arbitrarietat qui permet a Pèir Bèc de har càber lo gascon laguens l'occitan en un obratge  (lo de la colleccion Que-sais-je?) e de separar l'occitan e lo gascon en un aute (lo de las edicions "Picard".) La classificacion aquiu n'a pas nada pretension de valor universau, n'a pas sonque ua valor de comoditat. Que sufeish de cambiar de critèris tà cambiar la classificacion.

Quant a "l’esterilitat" de l’òbra de Yann Lafitte denonciada per Domergue Sumien, aquesta afirmacion que’m sembla de non pas créder de part d'un lingüista. B’ei probable Domergue Sumien n’a pas jamei lejut nat article de Yann Lafitte ni las anotacions qui ondran la soa edicion deu diccionari Lespy-Raymond, senon n’auré pas jamei escriut ua contra-vertat tan monstruosa. Que’s pòt perfèitament non pas compartir las opinions de Yann Lafitte, aquò non deveré pas empachar d'arreconéisher la valor deu son tribalh scientific. Yann Lafitte, enter autas contribucions de prumèr òrdi, qu’estó lo prumèr a demostrar que la r finau de la terminason -ar (latin -aris)   qu’averè de demorar muda en gascon, que lo mot estosse un infinitiu (ex. militar en un partit), un adjectiu (lo servici militar) o un substantiu (un militar). Aquesta conclusion, basada sus l'analisi deus tèxtes ancians, que permet d'apressar la fonetica gascona occidentau de la deu catalan orientau medievau, conservada en balear contemporanèu. Aquesta descobèrta dont Lafitte ei l'autor, que permet d'ahíger ua pèira de mei a la teoria apitada peu lingüista american Thomas J. Walsh  entà explicar l'isoglòssa catalano-gascona. Y. Lafitte qu'a demostrat tanben qu'aquesta terminason –ar qu'averé de demorar normaument epicèna com ac implica la gramatica latina e com ac amuishan los tèxtes d'archius : lenga vulgar, cigala podanar  (Lespy, Palay), dongas ua defensa militar, que non *militara. La soa contribucion a l'estudi de l’evolucion deu /w/ intervocalic gascon  tà /ß/ qu’ei egaument de hòrt gran interés, en perméter d'arrespóner a ua question deishada shens arresponsa  per Pèir Bèc hens lo "Manuel Pratique de Philologie Romane"(Ed. Picard) qui vedèva mei probabla - a gran tòrt- l'evolucion invèrsa.

Segur, n’èm pas obligats d’aderir a las nòrmas graficas adoptadas per  Lafitte. Totun, que harèi arremercar lo quiti  Sumien qu’ei a har servir ua sòrta de gascon de la soa invencion, qui n’arrespècta pas briga los patrons de conjugason normada gascona establits de manèira consensuau peus lingüistas (occitanistas) Bianchi e Viaut de l’un costat, Narioo e Grosclaude de l’aute, e confirmats per Romieu e Bianchi hens la lor gramatica gascona. Lo quiti Yann Lafitte que'us arrespècta fidèument, quina que’n sia la grafia qui hè servir. Lo gascon de Yann Lafitte qu'ei, shens nat dobte, hèra mei respectuós de la nòrma que non pas lo de Domergue Sumien, se estremam la diferéncia de causida grafica qui cau acceptar com a fèit, ua realitat  qui cau préner en compte pr'amor que concerneish ua proporcion non negligibla de locutors.  Domergue Sumien, per lingüista professionau qui sia, n’ei pas, ailàs, la mei bona persona tà balhar leçons en mestior de nòrma gascona. En realitat, En Domergue Sumien, per ara, non contribueish pas sonque tàd atacar e aflaquir lo procèssus  de normativizacion deu gascon en bèth voler copar lo consensus normatiu. Pecat qu'ei.

L'ahur e lo trimfe

L'ahur e lo trimfe, ací qu'avetz dus mots gasconissim(e)s qu'èi seleccionat tà illustrar ua caracteristica de la lenga nosta qui sembla aver escapat a la sagacitat deus nostes lingüistas occitanistas: lo tractament de l'iat en gascon.
 Lo gascon qu'evita generaument los iats. La faiçon gascona mei correnta de resólver un iat a l'interior d'un mot qu'ei de'u copar en i  inserir ua h sonòra o unha auta consonanta enter las duas vocaus en causa. Mei rarament, lo gascon que pòt eliminar ua d'aqueras duas vocaus tà evitar que contribueishi a formar l'iat. Aus mots occitans e/o catalans aür , flaüta, gaús - caüs - còis, coerent, coet, veïcule-veïcle, trionfar etc que corresponen las fòrmas gasconas ahur; flabuta, flaguta, flahuta...; gahús, guèhus; coherent; cohet; vehicule; trimfar etc.

 Los lingüistas occitanistas non trantalhan en voler remplaçar lo mot urós (qui mèrcan dab lo lor sagèth infamant deu "francisme") per la fòrma anciana aürós. En occitan non-gascon, aquèra substitucion non pausaré dilhèu nat problèma, lhevat lo fèit que va en contra de l'usatge deus locutors naturaus. Totun, aqueth mot aürós n'ei pas briga acceptable en gascon, pr'amor  lo substantiu a la basa de l'adjectiu (aür en occitan non-gascon),  que s'i ditz plan ahur, que non aür. D'aqueth punt de vista, la fòrma "urós" que soa plan mei gascona que non pas "aürós" , puishque l'iat i ei evitat en la prumèra fòrma, que non en la dusau. Aürós n'ei pas briga un mot d'ahur gascon, mentre qu'urós, si. De fèit, l'esmudiment d'ua de las vocaus qui formarén sequenon un iat, qu'ei plan ua dusau manèira gascona de resólver lo problèma. Aquera solucion que s'arretròba dab los mots trimfe e trimfar atestats en gascon de l'epòca barròca, concretament hens Lo trimfe de la lengua gascoa, de Joan Guiraud d'Astròs (sègle 17). Malurosament, aqueths mots trimfe et trimfar, gasconissimes, que son estats hòrabandits peus occitanistas e remplaçats per trionf(e) e trionfar (o triomfe e triomfar). Totun, per un còp, los nostes braves lingüistas non pòden pas preténer que trimfe e trimfar e son "francismes". Non, ne'n son pas briga, que son gasconismes deus bons. E lhevar gasconismes deu lexic gascon, aquerò non seré pas har mustra d'un mesprètz shens limit envèrs lo noste idiòma? Que dèishin trimfar lo mot trimfe!

Puishque las quate sasons son
Los estafièrs de nòsta nimfa,
Son chivaus son los elements
Qui non dirà donc qu'era trimfa
E que trimfa supèrbiaments? 
E. L. (sègle 17) in Lo Trimfe de la lengua gascoa, J.G. d'Astròs, Ed. Per Noste 

Charlie Hebdo

Ua pagina que non ei ua paja.

Un lector saberut que'm da la coupa pr'amor qu'escrivi paja mentre qu'aurí d'escríver, segòn çò qui m'explica, pagina. Segon eth, lo mot gascon paja que seré empruntat au francés e que'u caleré remplaçar peu mot corrècte en occitan: pagina.

Jo ne'n soi pas d'acòrd. En efèit, los dus mots paja e pagina que coexisteishen plan en gascon naturau e n'i an pas briga la medisha significacion. Lo mot pagina que i ei considerat com un derivat diminutiu de paja, com ac suggereish la persisténcia de la n intervocalica qui coincideish dab la fòrma femenina de l'afixe diminutiu  -in: -ina (com hens berogina, anjolina, gojatina, Belina, etc on -ina  arrepresenta lo sufixe latin -inna) en contradiccion dab lo cas generau qui  vòu la n simpla deu latin  que s'i desapareishi: cosia, vesia, haria, garia, poria, mairia  etc. Andrèu Hourcade que ns'ensenhó pagina, en la soa lenga mairau,  que designava  especificament la huelheta de papèr qui serviva tà rotlà's la cigarreta de tobac, significacion qui n'a pas briga lo mot paja.
Dit autament, lo francés non hè pas briga besonh tà explicar la formacion deu mot paja en gascon. Que's deu tractar d'ua reconstruccion populara a partir deu mot sabent pagina prengut per ua fòrma afixada, d'aquiu la fòrma corta paja. Aqueth darrèr mot qu'ei a l'origina de mei d'un derivat afixat en gascon: prumèr, pagèra (unitat de mesura, lo mot qu'existiva en occitan ancian e en catalan ancian devath las fòrmas respectivas de pagela e pagella, cf. Coromines DECat) e pagerar, apagerar sinonimes de mesurar. Los qui afirman que lo mot gascon paja e seré un gallicisme, que son plan incapables d'i aportar la mendre pròva. Dongas jo qu'ac afirmi: las rasons que son bonas tà non pas remplaçar paja per pagina e guardem-nse plan de conhóner las significacions deus dus mots.

Lo shotish (l'escotisha) de Monsur Böl Olle

Aqui qu'avez un aire de dança pro simple qui m'agrada d'escotar, de jogar (e de dançar). Qu'ei ua escotisha qui's ditz shotish de Böl Olle (en suedés: Böl-Olles Schottis). Se non m'engani pas, Monsur Böl Olle (un petit nom, probable, n'avem pas guardat lo son nom de familha) qu'èra un musicaire (vriulonaire ?), hilh de Malung en la província de Dalarna (Suèda). Aqueth aire qu'ei tanben coneishut com a "Schottis från Malung " (Escotisha de Malung). Qu'a la particularitat que la partida A ei en tonalitat minor e la partida B en major. Qu'ei la rason màger qui hè aquera escotisha tan populara, que'm pensi. Que ne trobaratz mei d'ua interpretacion sus youtube, de tempo hèra variable segon los cas. Que vse'n prepausi duas versions qui m'agradan particularament.
 La prumèra qu'ei plan aunèsta,  interpretada "com cau"  (ua version, digam-ne,  "classica"):
 La dusau qu'ei ua version arrevesitada e un drin mei, digam-ne, "joena":

 La particion qu'ei en si minor/ Re. Se volem jogar lo trocet a la boha en tot respectar la tonalitat indicada per la particion com ac hèn los dus groups amuishats aquiu, que cau emplegar lo pihet en la, brunidèr levat, bordon mantiengut tancat tà la partida A (en si minor), bordon obèrt tà la partida B (Re). En la prumèra frasa de la partida B, la boha non pòt pas har soar las duas notas mei baishas (dab lo pihet en la: fa# e sol#), qui caden devath la tonica, dongas que i cau introdusir un contracantet qui respècti los acòrds.
 Segur, que podetz autanplan jogar aquera escotisha dab lo pihet en sol, alavetz que serà en la minor / Do. Atau, que haratz urós los diatonistas qui'vse poderàn acompanhar.

Lengadòc shens Gasconha ni Rosselhon.

Ja podem léger que la region navèra formada per la fusion de Mieidia-Pirenèus dab Lengadòc-Rosselhon  aurà de's díser "Lengadòc" e pro.
Los nòrdcatalans qu'an protestat dab rasons de las bonas.
E los gascons?
S'avetz entenut occitanistas a protestar en contra de la division deus país gascons e particularament la d'Armanhac per la frontèra qui assepara Aquitània de Mieidia-Pirenèus?
S'avetz entenut occitanistas a protestar en contra de l'abséncia de tota referéncia au fèit gascon en aqueth projècte de region navèra dita "Lengadòc"?

Protestar que cau, e dab votz ben hauta e ben clara. Non cau pas deishar que's compleishi un genocidi dejà plan entamiat e dont ua basa mei clara ei la non-reconeishença e lo non-respècte deu fèit diferenciau. Gascons, no'ns càrim pas se volem continuar d'existir!


EDIT Los senators qu'an decidit de non pas perméter la fusion de las duas regions. Dongas, Mieidia-Pirenèus e Lengadòc-Rosselhon que demoraràn separats. Aquera solucion tanpòc n'ei pas satis.hasenta puish que confirma la division de Gasconha enter duas regions distintas, com ei  lo cas tà Lengadòc. Que cau raperar (en particular) Lauragués e Armanhac que's tròban a cavath enter duas regions, d'un costat Mieidia-Pirinèus e, respectivament, Lengadòc-Rosselhon e Aquitània de l'aute . Ua fusion enter aquestas tres regions qu'auré permetut de resólver los dus problèmas.

EDIT2 Que nse'n fotem deus senators. La fusion de Mieidia-Pirenèus dab Lengadòc-Rosselhon (o vice-versa)  que's harà plan lo prumèr de genèr de 2016. Los presidents Malvy e Alary que's son encontrats a Cotlliure diluns passat entà ua prumèra reunion de preparacion . Quant au nom de la navèra region, pas arren d'òc, Malvy que prepausa Midi-Méditerranée e  tà Alary que seré meilèu Sud de France.