Las papilhòtas de Jansemin.

Dimars passat qu’èri a Montpelhièr entàd assistir a ua conferéncia qui Sandrine Victor (de l'Universitat Champollion d’Albi) e hasó sus las relacions enter judius e crestians en los mestièrs de la construccion en la Girona deus sègles 14 e 15. A jo, que m’interèssan los estudis sus aqueth periòde negre marcat peus terribles avalòts antisemitas qui precedín l’expoliacion e l’expulsion deus judius d’Espanha.

En tornar-me’n  tà la gara, que passèi per la libreria Sauramps  tà causir-m’i un libe de léger durant la pausa deu viatge. Que’m crompèi lo prumèr volume de Las Papilhòtas  de Jansemin reeditat peu valent Eric Chaplain a l'escadença deu centenari de la mort deu poèta agenés. N’arremerciaram pas jamei tròp l’Eric Chaplain per la soa tasca d’editor e de difusaire de la literatura gascona e d’òc en generau (e shens que).  Contràriament a unha auta edicion recenta de l’òbra qui hè servir ua arrevirada (o adaptacion) gascona de l’òbra de Jansemin juntament dab ua arrevirada francesa, Chaplain que demora fidèu au tèxte originau en  balhar-nse’n duas versions :  la de l’autor dab la grafia fidèument arrespectada  e  unha auta, en exactament  la medisha lenga, totun  en har servir ua grafia occitanogascona  mei a la mòda de uei (en  i escríver, per exemple : pròishe, devath, conéisher, daishant en plaça de proche, debat, counéche, dachan….). A jo, aquò que’m sembla la mei bona de las solucions : duas versions graficas. Conservar la grafia originau d’ua òbra poetica que’m sembla necessari per un doble respècte : lo a l’autor e lo a la fonetica. En efèit, la musicalitat  deu vèrs qu'ei la d’un parlar, que non d’un diasistèma, e qui pas sonque ua grafia de valor simpla, precisa, estricta, e pòt rénder. Au delà, que compreni que n'i posca aver, per de rasons de pedagogia o d'autas, ua version suplementària en ua grafia mei escolara. Totun, la dusau non deveré pas jamei remplaçar la prumèra. La grafia emplegada peu poèta que se’n pòrta la signatura e qu’a d’estar arrespectada. Se i a enqüèra un brave gent, saberut o pacant,  per i trobar motius de « vergonha », que’m pensi la solucion n’ei pas briga de cambiar la grafia - qui, de tota faiçon e qu’ac sabem plan, incomodarà tostemps l'un o l'aute. Que valeré mei suggerir, dab tota la compassion necessària,  ad aqueste brave gent que's hasca suenhar en çò d’un bon psicològue entà s'i har levar la vergonha.

Jansemin qu’èra un escrivan e un diseire de lenga d’òc conegut e apreciat dinc a  París qui’u dediquè ua arrua. Ua estacion de metro que pòrta lo nom deu poèta, hicat a la mòda francesa : Jasmin.  Non sèi pas se aquò explicarà lo desdenh actuau de l'intelligéntsia occitana envèrs lo poèta agenés, o se serà meilèu lo son parlar de transicion. En tot cas, a jo que m’agrada de léger Jansemin : un poèta shens nat dobte gascon  (enqüèra que de lenga lengadociana), occitan, francés e universau. 

Renada-Laura Portet o ua votz catalana e femenina de la Fenolheda.

Qu'ei largament admetut que lo catalan rosselhonés confronta l'occitan de Fenolhet. Totun, largament non significa pas universaument. Com ac èi dejà  escriut, lo resultat de la classificacion lingüistica n'a pas nada valor universau, los critèris estant arbitraris. Qu'ei un pòc com lo nombre de colors qui presentaré l'arcolan de Sent Martin. Lo nombre que'n pòt variar segon las culturas, segon los pòbles. En França com en Anglatèrra,  qu'ei admetut que n'i son sèt, chifra establida arbitràriament per l'anglés Isaac Newton (1643-1727) , mentre  per d'autas culturas que n'i son sonque tres e per d'autas  que n'i son nau. Los fisicians que'n distingueishen fòrça mei.

 En tot cas, per la hemna de letra na Renada-Laura Portet, lingüista e escrivana, hilha de Sant Pau de Fenolhet, totun de mair rosselhonesa, n' i a pas nat doble que la lenga que los pairs parlàvan a l'ostau qu'èra la catalana e non pas l'occitana. Segon son vejaire de fenolhedesa, la lenga parlada a Sant Pau, lo capdulh de la Fenolheda,  qu'ei autant catalana com occitana. La frontèra enter los comtats catalans deu nòrd e La Fenolheda que remonta au tractat de Corbeil (1258) qui'n fixè un traçat  shens nada consideracion deu tipe lingüistic ni etnic (la frontèra gessida deu tractat deu sègle 13 n'èra pas mei legitima que la nava deu tractat deus Pirenèus au sègle 17) e  qui non corresponèva e non correspon pas a nada isoglòssa capabla de discriminar lengadocian e catalan.  La Fenolheda qu'èra perfèitament catalana dinc au moment de la signatura deu Tractat de Corbeil (com ac èra lo comtat de Foish) e la lenga administrativa que i continuè d'estar lo catalan longtemps après l'annexion a França. Lo tèrmi despreciatiu de gavatx qui los  rosselhonés emplegan tà designar lors vesins de la Fenolheda   que provien d'ua confrontacion nacionalista enter dus Estats,  Espanha e França, qu'ei ua conseqüéncia d'aquèra antiga  frontèra estatau aragoneso-francesa dessenhada peu tractat de Corbeil, totun que non repausa sus nada isoglòssa quina que sia. E lo catalan de Perpinhan que demora fòrça pròishe - lingüisticament com geograficament, deu parlar  occitan deu fenolhedés (o vice-versa) mentre l'occitan (lengadocian) estandard que n'ei mei estremat de l'ensemble. 

Donc, la fenolhedesa Renada-Laura Portet (Sant Pau de F. , 1927)  que's considera com a bona catalana. E tant de bon per la lenga catalana! Aquesta letrada qu'ei l'autora de tres recuelhs poetics: Jocs de convit (1990), Una ombra anomenada oblit (1992) i el cant de la Sibil.la (1994) e un gran nombre  de novèlas e d'assais, dont Castell negre (Prèmi Victor Català, 1981), L'escletxa ( finalista deu prèmi Sant Jordi, 1982) , Rigau e Rigaud (finalista deu prèmi Josep Pla, 2002) e Una dona t'escriu (prèmi Ramon Juncosa 2004). L'òbra de na Renada-Laura Portet que hè aunor a las culturas catalana e universau. Qu'ei publicada a Barcelona com a Canet e lo son nom que figura en bona plaça en las antologias de la literatura catalana pareishudas en Catalonha, autanplan com en las pareishudas aus Estats-Units, en Itàlia, França e Alemanha.

Lo 14 de mars, que i averà lo tradicionau "dictat" (dictada) en catalan a Perpinhan, e lo tèxte causit qu'ei precisament tirat de l'òbra literària de na Renada-Laura Portet. 

Non sèi pas perqué la wikipèdia occitana ignora complètament Renada-Laura Portet, si serà lo tropisme catalan d'aquesta hilha de Sant Pau o simplament lo fèit qu'ei ua hemna. En tot cas, qu'ei ua vergonha qu'ua escrivana de gran talent com era i sia completament ignorada, quan i calculam lo nombre impressionant de mediòcres  (tots mascles, de segur) qui i an cadun un article consacrat a la soa petita persona en aquesta wikipèdia.


Aquiu que podetz véder e escotar  a na Renada-Laura (qui s'i exprima en catalan principatin):

PS Lo nom de l'autora,  Portet, qu'ei en realitat lo nom deu praube marit. Que podem supausar lo prumèr deu nom, un ajòu deu marit, qu'èra gascon, hilh de Portèth, sia la vila au ras de Tolosa, sia lo vilatge biarnés o ua de las duas comunas comengesas d'aqueste nom.

A prepaus de Pedro de Santamaría y Rutie, governador de la Val d'Aran e Castèth-Leon.

L’aute dia qu’èri a seguir, per l'internet e dab un retard de quauques mes, ua conferéncia sus la guèrra de succession en la Vath d’Aran, qui Patrici Poujade  hasó a Barcelona. Que comencè lo son devís en son occitan, puish que'u continuè en catalan e que'u clavè  en arremerciar l’audiéncia en aranés.  Que m’agrada hòrt quin Patrici Poujade e parla occitan, de manèira hòrt limpida per jo. E qu’èi podut enténer que parlava beròi plan catalan, dab un bon accent e l’encant de quauques occitanismes, la vertat: ben poquets,  qui n'escuravan pas briga lo son devís.

En tot escotà'u, que vedoi a aparéisher ua diapo qui reprodusiva  la cobèrta d’un libe deu sègle 18,  on i figurava lo nom deu governador de la vath d’Aran de l’epòca, lo brigadèr Pedro de Santamaría y Rutie. Qu'ei ad aqueste personatge que devem l'iniciativa de l'edicion d'aqueth libe en 1752, qui èra, en realitat, ua reedicion de las Ordenaciones etc qui eston promulgadas e pareishudas en 1613 per mandat deu rei Felip III d'Espanha e a las quaus hè explicitament mencion la navèra lei de regim especiau d'Aran adoptada peu parlament catalan, pòc de temps a. Los legedors qui seguitz regularament aqueth blòg  non seratz pas susprés de l’interés qui pòrti tad aqueste personatge. A maudespieit deu nom d’ahur plan castilhan, Pedro de Santamaría qu’èra un basco de lenga gascona, un vascon com ac diseré Halip Lartiga dab tota la rason, un navarrés en tot cas,  neishut a Heleta en Baisha-Navarra, a un trentenat de quilomètres de Baiona. Lo gascon, qui èra lo romanç parlat en Baisha-Navarra despuish aumensh lo sègle 12 abans d'i estar acaçat e remplacat peu francés arron la revolucion francesa, qu'èra la lenga mairau deu noste Pedro de Santamaría. L'ostau de Santamaria, on vadó don Pedro,  qu'existeish enqüèra uei lo dia, que'n podetz véder la maison hens la fòto, a man esquèrra respècte a la glèisa parropiau Senta Maria de Heleta. La bastissa tau com la vedem uei , dab las soas dependéncias  (antigament corts) que deu remontar au sègle 17,  qu'ei a díser que devè dejà existir apuprès atau deu temps deu noste Pedro. Que i podetz dromir, que hè de casa rurau.

La mair de Pedro de Santamaría, na Gràcia de Rutie (oficiaument Gracie de Charitte de Ruthie en francés), qu'èra l’ainada d’ua frairèra de sèt. Lo castèth de Rutie, on neishó na Gràcia , que's tròba a Aussuruc, en Sola. Rutie qu’ei l’adaptacion gascona d’un toponime basco,  uei lo dia Ürrütia .  Totun, la filiacion qui arreligaré lo nom gascon Rutie au mot basco Ürrütia que pausa un doble problèma. Lo prumèr qu’ei lingüistic. La correspondéncia enter lo mot soletan ürrütia e lo gascon rutie n’ei pas de las mei simplas. Lo dusau, enqüèra mei problematic, qu’ei semantic. Urrutia que significa lòc estremat, lòc apartat. Òr, l’ostau de Rutie n'ei pas briga estremat, que’s situa au bèth centre deu vilatge d’Aussuruc. Lo castèth que’s quilha au pè d’ua galihèrna, au pregon d’ua vath on i cor l'arriu Guessalia. Au som d’aquesta galihèrna que s’i tròba la glèisa deu vilatge. Alavetz, jo qu'èi hèita l'ipotèsi que lo nom gascon de l'ostau, Rutie, qu'a de suggerí'nse un aute en basco: Arrütia (que non Ürrütia)  qu’ei a díser exactament lo lòc de galihèrnas en basco (arrutia = place of charms, lugar de barrancos ). Arrütia, prononciat Arrutie en gascon soletan (qui èra deu gascon occidentau, solide), que's degó estar transformat en Rutie per ipercorreccion, la sillaba "arr" estant assimilada a la particula prostetica deu gascon (com en arriu, arrespóner etc.), qui èra considerada com a trèit vulgar d'evitar.  Arrütia que degó vàder ürrütia per confusion plan sharnega:  Arrütia-ko (etxea) -> (l'ostau) d'Arrutie >de Rutie> d'Urrutie> Ürrütia-ko. Urrutia qu’ei un nom hòrt mei frequent que non pas Arrutia, enqüèra que Arrutia e sia plan atestat au còp com a nom de lòc e nom de persona. Enfin, que n'ei sonque l'ipotèsi qui'vse prepausi, pas arren mei.

En tot cas, Tristan de l'ostau de Santamaria de Heleta, eth medish de mair soletana, que maridè ua soletana, Gràcia de Rutie, lo 9 de junh de 1690. Qu'avón quate hilhs. 

L‘ainat de la frairèra, lo futur mèste de l’ostau deus Santamarias a Heleta,  Peiròt o Pierre, que vadó lo capitani de la plaça hòrta de Sant Joan Pè de Pòrt, dongas au servici deu rei de França. Lo capdèth, Pedro (n'èra pas lo prumèr cas de dus frairs dab lo medish petit nom en aqueste ostau com en d'auts) que se n'èra anat  tà Espanha tà hicà's au servici deu rei d’Espanha com a militar. Jehan, lo tresau, lo caperan de la frairèra, qu'estó canonge a l’Isla de Baish, en Gasconha. De joenet,  Jehan n’avè pas podut obtiéner l'ofici de caperan de la parròpia Senta Maria de Heleta,  pr’amor lo son oncle  Arnauton de Rutie,  un frair  mei joen de la mair, que i èra enqüèra e tostemps.  Aqueth darrèr no’s morí pas sonque  en 1737, tostemps caperan de la parròpia. Lo quatau,  Armand, qu'èra oficièr de la marina francesa e que's morí de la pèsta a Tolon.

Per tradicion despuish l’epòca deu rei Francés prumèr de França, los de Rutie qu’anavan servir lo rei de França, çò qui permetèva aus capdèths (qui n’eretavan pas arren, n’ac cau pas oblidar) de’s véder recompensar  en recéber  dinèr e pensions. Atau, lo capdèth Peiròt de Rutie, eclesiastic e confident deu rei Enric II de França  e de Diana de Peitieus, que's podó crompar arren mensh que lo castèth de Cheverny  dab totas las tèrras e lo títolh per 45000 liuras en 1547 (que cau léger l'estudi de Joël Larroque, de l'associacion ikerzaleak de Mauleon). En generau, en aqueras familhas infançonas  pirenencas, un deus capdèths, a cada generacion, qu'èra destinat a har de caperan, mentre los autes que hasèvan de militars. L'arrèr onco de Pedro de Santamaria y Rutie, Pierre  de Charrite de Ruthie, un frair deu pairan deu costat de la mair, qu'estó un teologian prestigiós. Qu'estó arquidiacne de Sent Bertran de Comenge e puish que vadó avesque de Rius (Volvèstre) de 1706 dinc a sa mort en 1718.  Lo capdulh deu Volvèstre que guarda la memòria de Pierre de Charitte de Ruthie, ua placa en son aunor que i ei estada hicada sus un mur de l'antic palais episcopau.


  Los  de Santa Maria (o Santamaría), per contra, que se n'anavan tà servir lo rei d’Espanha en seguir ua tradicion familhau plan navarresa, qui remontava plan abans lo règne d'Enric IV e non s'èra pas arrestada desempuish, dinc a la revolucion. Lo reiaume vascon de Navarra (capdulh: Pampalona), fondat au sègle 9 peu comte de Bigòrra e de Sobrarbe Énec Arista, que demorè independent dinc a l'annexion de la partida sudpirenenca per decision de  Carles Quint, seguida, quauques decadas mei tard, per l'annexion de la rèsta deu reiaume a França peu fèit deu coronament deu rei de Navarra  com a Enric IV de França (sègle 16).  Dongas los capdèths navarrés de l’ostau de Heleta, quan n'èran pas caperans, que hasèvan de militars prumèr au servici deu rei d'Espanha puish,  arron lo règne d'Enric IV, autanplan au servici deu rei de França, segon los cas.  Los capdèths de Santa María  (escriut autanplan Santamaría) que fondèn ostaus per tota Espanha com ac hason los de Ruthie en França. Los Santamaría que hasèn partida de la "hildalguía" espanhòla, çò qui explica la fòrma espanhòla deu nom de l'ostau de Heleta, Santa María o Santamaría meilèu que non Sente Marie o Sentemarie qui èra la fòrma pròpiament gascona qui trobam hens los manuscrits en gascon conservats aus Archius Generaus de Navarra, a Pampalona.  Aquò qu'explica tanben quin èra possible qu'un capdèth « francés » (en realitat navarrés) e podèva arrepresentar lo rei d’Espanha, dab tots los poders deu rei per procuracion, com a governador en Aran. Abans eth, que n'i avó d'autes , deus capdèths de l'ostau de Santa Maria, tà har de corregidores o governadors. Lo darrèr capdèth heletar abans lo noste Pedro a n'estar  governador que n'èra un aute Pedro,  un sègle abans, Pedro de Santamaría y Santamaría qui estó  governador de Saragossa en 1627. Eth tanben qu'èra neishut a Heleta après lo règne deu noste Enric, dongas qu'èra en principi un subjècte deu rei de França.   Lo noste Pedro  S. y Rutie que fondè lo son pròpi ostau a Barcelona, on s'i morí en 1758. N'èra pas l'unic ostau de Santamaría a Barcelona, los Santamaria catalans com los deu nòrd d'Espanha (Bascoat, Aragon, Cantàbria e Castilha, mei que mei), shens parlar de los lors parents sudamericans com los Santamaría de Colombia e los de Chile, que son  tots descendents de mei d'un capdèth de l'ostau de Heleta, mentre, arron la revolucion, los Santamaria francés que vadon Saintemarie ou Sainte Marie, dab descendents qui pòrtan enqüèra aqueste nom uei lo dia.  

Ei occitan, lo gascon? partida 3 (fin).

En los dus pòsts passats, que vedom quin los arguments  lingüistics expausats per Mossur Sumien entà "provar"  l’occitanitat deu gascon n’èran suportats per absoludament nat estudi scientific. Qu’èran assercions shens fondament e, a còps, beròi inexactas.

La lista de las inexactituds non s’arrèsta pas aquiu. Que n’i a d’autas.

Prumèr, lo caractèr  « marginau » deu movement gasconista respècte a l’occitanista en Gasconha, en adméter qu'aquò e seré de préner en compde tà la classificacion deu gascon (çò qui non pensi pas), qu'ei pausat com a  fèit « incontestable » per Mossur Sumien.  Per tant, aqueth  fèit, a  jo no’m sembla pas tant evident. No'm pensi pas que lo movement  gasconista e sia  mei petit que l’occitanista peus País Gascons. L’IBG revendica  mei de 500 aderents (segon çò qu’indica la planta web d'aquesta associacion), e la tendéncia n’ei pas de cap a la minorizacion. Los de l’IBG qu’an publicat metòdes d’aprenentissatge de gascon e volontaris de l’IBG qu’ensenhan lo gascon en las escòlas com a « activitat extra-escolara » , dab l’ajuda deus municipis, en dehòra deu circuit de l'Educacion Nacionau. Tant de bon entà la lenga ! La grafia de l’IBG   qu’ei perfèitament adaptada tad aqueth ensenhament e los de l’IBG que defenen l’autenticitat de la lenga.  Com a comparison, lo jornau occitan jornalet, on Sumien e predica,  non revendica pas sonque 1000 legedors. A l’escala de la geografia pan-occitana,  n’ei pas tròp.   La comparison de las duas chifras, malurosament tròp petitas en los dus cas, que parla clar, ailàs. Non pensi pas que los defensors deu gascon e de l’occitan en generau e’s poscan  sortir ahortits  d’aqueras pelejas inutilas a prepaus de la classificacion deu gascon. La classificacion deu gascon  n’a pas nada importància, non serveish pas ad arren en la vita vitanta. Parlar gascon shens preocupà's de la classificacion deu lor idiòma qu’ei çò qui an hèit los gascons durant mila ans. Non podem pas díser que la classificacion lingüistica deu gascon apòrte qué que sia d'utile. Lo gascon qu'a hrèita d'estar sabut, estudiat e emplegat, que non d'estar classificat. 

Domergue Sumien que’m hè pensar a un predicator mormon, persuadit d’aver rason a maudespièit de totas las evidéncias.  E mei, que vòu convertir los defunts a l'occitanisme com ac hèn los mormons  qui tornan batejar tots los morts segon la religion mormona!  Qu’ei hòrt, aquò! Mesclar consideracions  de scripta medievau dab lo debat de la classificacion deu gascon qu’ei unha auta bèra asoada.  Prumèr, la causida grafica n'ei de segur pas jamei un critèri de préner en compde tà classificar un parlar o ua lenga quin que sia. E lo gascon que s’ei tostemps escriut en har servir tot plen de causidas graficas distintas a totas las epòcas, segon  las mòdas de l’epòca, lo lòc , lo contèxte geopolitic e las causidas personaus de l’escriba. Que podem díser tant la grafia de l’IBG com la de l’IEO que son au còp distintas de, e eretèras de, las grafias medievaus deu gascon.  Que suggereishi a Sumien de (tornar ?) léger  lo recuelh de tèxtes medievaus  de Luchaire,. E que's poderé interessar aus archius generaus de Navarra a  Pampalona, on i son aplegats ua colleccion de mei de 300 manuscrits redigits en gascon deus sègles XIV-XV. En consultar los archius navarrés, que s'i poderà avisar d'un gascon de facto cooficiau au reiaume e, lo mei sovent, eishenge de signes grafics tipics de la scripta tolosana. La grafia que i èra  deu tipe navarro-aragonés (com la deu catalan de l'epòca), plan segur dab quauques adaptacions entau nòste idiòma.

E shens aver a traversar la frontèra pirenenca,  que podem comparar las grafias emplegadas en tres tèxtes gascons deu sègle XIII dab las gasconas de uei lo dia.  

Shens anar tròp luenh de Tolosa, a Aush, en 1259:

 Conegude cause sie aus presentz e aus abenidors que nos, Arnaud B  d’Armaiac , fil d’en Rodger d’Armaiac, que Dieus aie bona mercher, rechoneisem qu’en Guiraud d’Armaiac, nostre frai, comte de Fecenzac e d’Armaiac, no forzads ni contreiz, mais per sa bone e agradable bolentad, ab cosehl   e ab otrei  e  ab bolentad de nos, a dad en aumoine e quitad e asolt per toz temps franquemenz, per si e toz los seus, peus presenzs e peus abiedors, lo casau qui's ten de laune part, dab la bighe deus canonihes e de l'autre part, dab lo riu d'en Teue e's ten dab lo camin de Sent Iacme, a Dieu e a la maison de madaune Sencte Marie d'Auxs e aus canonihes de la dite maison, aus presents e aus abienidors.(…)E rechoneisem que dels dits .D. sols, ab autrei de nos, lo dit comte, nostre frai, n'a pagade la terre que ab autrei de nos aue comprade d'en Guillem de Lafaurge e de sa moler na Sisera...

Un estrèit deu libe d’aur de Baiona (fin XIII) :

En Semen Garciez, fil en Garcielanz de Irurite, seiner de Bastan e de Maier, si auzigo lo fil de sa seror qui ao nimi Semen Sans e cum se pendi de sos pecaz e de le mort que feit aue de son nebot, si de Sancta Maria de Maier a l’abesque e a Sente Marie de Baione, franquemens que onc arrei  no si artingo a son linadge , e per mediis aquez pecat, si de III vieles Ares, Longares, Perfite e Torrebent, a Sente Marie de Nazare, e iatz mediis a Sentiurdi ed e sos linadges. De Sente Marie de Maier fo tiedor l’archidiagne  en Garcie per le man de l’abesque de Baione en B. qui puijs fo arcibesque de Auhx e l’archidiagne en Garcie fo abesque de Baione. E per le man de l’abesque en Garcie de Baione, fo tiedor en Guillem Jordan, canonge de Baione e archidiagne de Bastan, de Sente Marie de Maier. E mort l’abesque en Garcie, fo abesque n’Arremon de Martes ; e per le man de l’abesque  n’Arremon, fo tiedor n’Arnaut Lup e l’archidiagne en Felip ahon feit arric lo log de Sente Marie de Maier, per embeie de l’arriquesse, si forsa en Pedro Fortun e l’archidiagne en Felip, e si meto son fil Pedro Peditz ab sa force. E escominau n’Arnaut Lup l’abesque Pedro Peritz e  son pair e Pedro Fortuino e le glizie de Maier. Etc etc

 De la medisha epòca, a Tarba (1285):

 Conegude cause sia (sic) a totz homes qui aqueste present carte bezeran ne auderan que io, Adam Feaa , de Mascaras, fil d'en Testes de Mascaras, no forzsad ne decebud ne enganad per nulle persone, mes de boo grad e de bone bolentad, autrei que ei dade e renunciade  tote la dezme que io preni ne deui prener ne dar en la biele de Mascaraas, defor ne dedenz, e la que tot mo lignadge  y aue prise ne dade, tota la e dade e renunciade a Dieu etc...

En contra de çò qui's sembla pensar o de çò qui preten Mossur Sumien tà deféner l'occitanitat deu gascon (!), que podem constatar qu'aqueras grafias non s'assemblan pas mei a la de l'IEO qu'a la de l'IBG. Notatz , per exemple:

Hilh que i ei notat fil en aquestes tres manuscrits

Senhor :/ sénher que i ei grafiat seior (a Aush, segon la pronóncia locau) o  seiner,  (cf. yn o ynn en grafia navarro-aragonesa)

Armanhac: Armaiac (a Aush)

Conselh que i ei grafiat cosehl
Vinha: bighe (a Aush, parièr en un aute manuscrit auscitan de 1256) 

Molher: moler 

Guilhem que i ei grafiat Guillem

Auch que i ei notat Auxs o Auhx
Frair: frai 

medish: mediis, (aulhors medixh…)

puish : puijs
canonges: canonihes (mei d'un còp)
linhatge: lignadge, linadge
viela : biele
autregi = autrei,
reconeishem qu'ei grafiat  rechoneisem, ch a valor de c, is a valor de ish; atau mediis = medish.
etc, etc…

La nòsta a finau atòna , representada per ua e en la grafia de l'IBG, qu'ei arrepresentada en aqueths tres tèxtes per ua e, que non ua a.
Notatz l'article femenin deu gascon negre: le.

La polemica deu digraf  ou versus o   tan simbolica de la diferéncia enter las grafias de l'IBG e de l'IEO n'a pas a estar transpausada au sègle 13,  aqueth fonèma i estant representat per …u: Lup, cum, renunciad. 

Lo debat sus la classificacion deu gascon, mentre la lenga qu'ei a mori's, a jo que'm sembla van e shens interés per las rasons qui èi dejà exprimit mei d'un còp.
N'ei pas ua rason tà non pas protestar contra ua pseudosciéncia qui Mossur Sumien preten har servir  tà voler impausar  lo son punt de vista. Convencion e opinion non hèn pas sciéncia. Que cau arrestar de mau rasonar en presentar arguments dignes d'un peish endrogat. De peishs endrogats, ne n'èm pas.
E har com se los tanhents de l'aut camp n'existissen pas o desprecià'us n'ei pas la causa qui cau har, ça'm par. Los gasconofònes qu'èm ua espècia en gran perilh d'extincion. Las fatwas e la censura n'ajudaràn pas briga a mantiéner la lenga viva.

Lo gascon qu'a hrèita d'estar sabut, estudiat e emplegat, que non d'estar classificat.

Ei occitan, lo gascon? partida 2.

Aqueste messatge qu'ei la  la seguida de l'article de la setmana passada .


Hens l’article deu jornalet, Domergue Sumien qu’afirma que las particularitats deu gascon n’empachan pas l’intercompreneson, que lo diasistèma garanteish au còp l'unitat e la diversitat de l'occitan.

Sus quin estudi lo noste magnific lingüista  e’s basa tad afirmar que l’intercompreneson enter occitan e gascon ei bona ?

N’i a estrictament nat estudi  qui preten mesurar l’intercompreneson enter occitan e  gascon.

L’intercompreneson qu’ei ua nocion tà díser subjectiva, que depen de mantuns factors, dont la competéncia lingüistica deus locutors.  E shens que. Per exemple, quan un entrainaire espanhòu  d’ua  equipa portuguesa de fotbòl (per exemple Mariano Ortega, entrainaire deu Benfica) ei entervist a ua ràdio o a ua tv portuguesa  las questions que’u son pausadas tostemps en portugués e eth que las arrespon en castilhan, shens necessitat de traduccion quina que sia, ni de l'un costat, ni de l'aute. Lo telespectator portugués que s'acontenta dab l'arresponsa en espanhòu e pro.   E quan Salvio,  jogador argentin deu Benfica, ei entervist a la medisha tv portuguesa, las questions que'u son pausadas tostemps en portugués, eth qu'arrespon en mesclar castilhan e portugués, ua sòrta de "portunhòu" estranh qui incita la tv a sostitolar lo son devís en portugués.

E non crei pas los devís deu deputat aranés  e son jamei estats arrevirats simultanèament mentre qu'ei a parlar en aranés au parlament catalan. N'ei pas necessari. 

E enter compréner arren  e ac compréner tot, que i son grads qui non sabem pas quantificar de manèira hidabla.  Qu’ei per aquesta rason qu’aqueth critèri n’ei pas scientific. A mei, on Domergue Sumien a podut trobar un gascon monolingüe e un occitan monolingüe? Qu’ei sovent  entenut a diser de que los locutors de gascon qu’an mensh de dificultats tà enténer l’occitan que l'invèrse, çò qui pausa un problèma interessant. Quin ei possible que la distància deu punt A tau punt  B non sia la medisha que la deu punt B tau punt A ? La causa que n'ei la coneishença deu francés, plan segur. Lo bilinguisme occitan-francés n’ajuda pas briga l’occitan a enténer lo gascon, mentre lo bilingüisme gascon-francés qu’ajuda lo gascon  a compréner l’occitan. L'occitan qu'ei enter gascon e francés. L'estructura de la frasa e la fòrma deus mots en  occitan que s'assemblan hòrt a las en francés parlat. Ne veiram exemples mei avath. 

Totun, que vedom lo còp passat que i avè  mots gascons a fanegas qui n'èran pas briga compreneders  en occitan (e reciprocament), causa qui Sumien non semblava pas saber. Sumien, eth medish, que's deishè gahar  en con.hóner ahíger dab lo mot occitan afegir e hrèita dab lo mot occitan fracha. Dus contrasens deus bèths. Donc, adara que sap que s'ei enganat en pensar que l'intercompreneson ei automatica. 

Jo, per exemple, ne m'i èri pas escadut a léger lo prumèr tòme de Verd Paradís de Max Roqueta. Lo lexic occitan de Roqueta qu'ei tròp escur per jo, mentre la version catalana de l'òbra, recebuda mei tard, que no'm pausa nat problèma. Perqué? Simplament pr'amor  lo catalan qu'ei ua lenga qui èi aprengut. B'ei probable d'aquí a quauque temps que poderèi afirmar n'èi pas nada dificultat tà léger Verd Paradís en occitan, pr'amor l'edicion catalana deu libe, en fèit, que compren las duas versions, l' originau occitana e l'arrevirada catalana.  De la medisha manèira, que poish díser que n'encontri pas nada dificultat de compreneson en léger los blògs  en aragonés, quina que'n sia la varietat.  Los quauques mots estranhs qui m'èran incomprensibles quauques annadas a, qu'èi acabat per sabe'us, shens aver besonh un diccionari d'aragonés quin que sia. De tota faiçon, no'n n'èi pas nat.   Notatz plan que disi apréner, que non estudiar.  N'èi pas jamei estudiat l'aragonés. Qu'èi aprengut a saber l'aragonés, o aumensh a'u compréner,  com ac hè un chin dab la lenga mairau, simplament que m'a calut "un pòc" mei de temps. Tot aquò tà vs'explicar que l'intercompreneson qu'ei un argument pòc hidable, pòc credible en l'ahar de la classificacion deu gascon. 

E puish que i a los idiomatismes, las expressions,  ua nocion qui sembla ignorar lo noste magnific lingüista provençau. Ua lenga no’s pòt pas resumir en un lexic e ua gramatica, que i a tanben los idiomatismes qui cau conéisher.  Los idiomatismes non son pas, per definicion, directament transpausables d'ua lenga tà l'auta. Que son sustot los idiomatismes qui empachan google d’arrevirar corrèctament las frasas. Per exemple "ciel ! mon mari ! " no’s pòt pas  briga arrevirar en anglés en "sky ! my husband! ". En anglés, aquò non vòu pas díser arren.

 De la medisha manèira, Domergue Sumien  qu’escriu hens l’article deu jornalet :

"Aqueste sistèma de correspondéncias hòrtas entre dialèctes s’apèra lo diasistèma e garentís l’unitat de la lenga dens la diversitat."

Aquesta frasa non vòu pas díser arren en gascon.  La diversitat n'estant pas briga un espaci, no's ved pas quin l'unitat de la lenga e's pogosse estar garantida DENS la diversitat (pas mei que sus, devath o dehòra).  Aquesta frasa qu'ei de segur un calc d’un idiomatisme françés, un  bèth gallicisme qui n'ei pas briga corrècte en gascon.  La frasa de Sumien n'ei simplament pas corrècta, quan  seré comprensibla.

Qu'ei susprenenta l'obsession de Sumien a voler "purificar" la lenga en remplaçar mots plan enrasigats despuish sègles, jutjats per Sumien com a incorrèctes pr'amor de la soa fòbia aus gallicismes lexicaus,  e la gran tolerància qui muisha envèrs l'introduccion de neogallicismes qui, eths, e son beròi incorrèctes, en tots los cas.

La frasa corregida qu’ei dongas:

"Aqueste sistèma de correspondéncias hòrtas enter dialèctes que s’apèra lo diasistèma e que garanteish au còp l’unitat e la diversitat de la lenga."

Lo gascon qu'ei conhit d'idiomatismes qui'n son de hòrt mau compréner, quan e son comprensibles, tà un non-locutor de gascon, estosse occitanofòne o pas.
Per exemple: 
- No'm viengas pas copar la cerimana, cap boharòc! Se volem arribar au truc de la gaha, ja nse'n cau anar, ja!
- A non!! Que cad de galet dehòra!

Lo "diasistèma" qu'a las soas limitas.

Adara, vam véder un pòc mei aqueth sistèma de « correspondéncia hòrta » aperat diasistèma segon l'excellent lingüista provençau. Que prepausi un petit exercici aus nostes legedors non-gascons.

Trobatz lo mot occitan (lengadocian) parion deu mot gascon:

1- ajoelhar

2- horar

3- gusmèth

4- aueitar

5- gariòta

6-  gau, galet

7- porin

8- graèr
9-pèhremar
10- hrèita
11-lana
12-auherir
13 - sèra
14- sela , asselar,

etc, etc..

Responsa:
1-agenolhar . Jolh o joelh que's ditz genolh en occitan.
2-folar -que non forar. Horadar qu'ei forar. Notatz lo gasconime pèhorà's: "se marcher sur le pied, se fouler le pied" (Palay)
3-cussimèl (sinonime de cabdèl). L'occitan "cabdèl" o "capdèl" non s'arrevira pas en capdèth en gascon! D'alhors, lo mot gascon capdèth qu'ei estat manlhevat per l'occitan, totun notaratz que lo mot en occitan s'i escriu diferentament qu'en gascon: cabdèt. Aqueth fèit non s'explica pas aisidament se s'ageish d' ua unica e soleta lenga, per contra se s'ageish de duas lengas distintas, alavetz nat problèma.

4- agachar. Notatz los idiomatismes gascons: aueitar lèg e aueitar esparricat, qu'ei a díser espiar de tòrt (J.P. Ferré). La g de agachar que provien d'un /w/ germanic qui ei lo mei sovent conservat en gascon o a còps prononciat /gw/: uarir o guarir (oc. garir), ueitar o güeitar (oc. gaitar), uardar o guardar, guaire, antigament: guarentir  etc…A l'orientau aueitar que correspon l'occidentau argüeitar, totun los significats deus dus mots que son distints. Lo mot orientau qu'a lo significat d'espiar en occidentau (fr. regarder), mentre argüeitar que significa regarder attentivement, guetter, significats compartits dab talajar. Güeitar que pot locaument significar guardar (conservar) en occidentau, mentre guardar que pot aver lo sens d'espiar drin pertot.

5- galinòta (galineta)
6- canal, canalet.  Lo "beure a galet" deus catalans qu'ei un gasconisme, que non l'invèrse. Gau qu'ei de formacion populara (pèrda de la n intervocalica), canau qu'ei la fòrma sabenta deu medish mot (conservacion de la n intervocalica). Atencion aus "faus-amics"! En gascon, lo mot galeta que designa lo canèth de la hont. E la galèra qu'ei lo mot gascon equivalent au "canar" deus catalans, qu'ei a díser l'androna, lo passatge estret enter las maisons per on s'i corrèvan las aigas (las deus larèrs com las plujaus) d'autscòps. Lo mot francés e occitan galet (calhavet arredon) n'existeish pas en gascon (on s'i ditz arrebòt) ni en catalan (palet). Lo mot galeta tà designar ua sòrta de pastís arredon, ua còca, qu'ei un gallicisme ("francisme" o occitanisme) en gascon com en catalan e en espanhòu (galleta). Per fin, pòth e hasan que's viran en gal / gau en lengadocian.
7-polin
8-granièr
9- gasconisme tipic: pè- frem (fèrme)- ar (de prononciar pèrremà).
10- gasconisme: misèria, necessitat, besonh. Que notam la h sonque entà har l'etimologista content e tà emmerdar los escolans. Totun qu'ei sonque ua convencion grafica, n'a absoludament nada valor fonica ni nada utilitat aquiu, n'ajuda pas briga a compréner lo significat deu mot. Qu'ei atau.
11 landa, plan segur, que non lana. Lan qu'ei lana.
12- ofrir
13- sèla (la sèra d'un shivau)
14- abric (acès), abrigar  (acessar). Qu'ei un gasconisme e/o ispanisme. En espanhòu : sel, aselar. Totun, la grafia mei espandida en noste sistèma grafic qu'ei cela, acelar, per confusion dab celar (escóner, amagar) qui ei d'etimon distint .
etc, etc...

Notatz que los mots occitans e son sovent partatjats dab lo francés o aumensh las fòrmas deus mots e son hèra vesias en francés e en occitan. Atau, comparatz:  agenolhar  (oc.) -agenouiller (fr.) -ajolhar o ajoelhar (gsc);  folar- fouler-horar , forar-forer-horadar, canal-canal-gau, polin-poulin-porin, granièr-grenier-graèr, landa-lande-lana, ofrir - ofrir- auherir…Las correspondéncias enter los mots francés e occitans  que son hòrt mei evidentas que non pas las enter los mots gascons e occitans.
Lo gascon qu'ei beròi estremat mentre occitan e francés que son hèra pròishe l'un de l'aute.


Autanplan: fach- fait - hèit . Com ac hè arremercar l'aute:  enter fach e hèit, n'i a pas sonque qu'ua letra en comun: la h. Qu'ei dejà quauquarren ;-).

Avetz dit diasistèma qui garanteish qué, dejà??

Lo còp qui vien, que clavaram lo debat en  parlar de grafias, enter autas causas.

(de seguir)

EDIT Ua legedora fidèu que'm demanda quauques explics a prepaus de las frasas idomaticas. Dongas, aquiu que'us avetz.

No'm viengas pas copar la cerimana = no'm viengas pas copar lo cap (o sia: emmerdar). La cerimana que designa prumèr lo piterau cabelhèr d'ua bastissa (P. Morà, Tot en Gascon), ací que vòu díser cap.

cap boharòc =  lit. cap vueit. Que's ditz d'ua persona qui manca de jutjament o qui s'ac cred. Normaument l'adjectiu boharòc que s'aplica a las frutas vueitadas peus vèrmis  (P. Morà, Tot en Gascon).

Arribar au truc de la gaha: arribar au moment de disnar (P. Morà, Tot en Gascon). La gaha que designa lo culhèr pregon deu topin.

Que cad de galet:  Que plau hòrt (com lo liquide qui chorra deu galet d'ua botelha). En gascon, que podem béver de galet (l'aiga que chorra deu galet de la botelha dirèctament laguens la garganta deu beveire) com béver a galet (l'aiga que chorra dirèctament laguens lo galet deu beveire, qu'ei a díser la garganta) per oposicion a bever a pòt (los pòts deu beveire que tòcan la botelha mentre qu'ei a béver).  Lo significat prumèr de galet (deu mot gascon gau  = canau) qu'ei canalet en fòrma de honilh, d'embut (Palay), que pòt designar autanplan lo còth de la botelha com l'embut anatomic: la canau de la faringe o sia la garganta (Palay). Lo mot gascon que i ei estat adaptat dus còps en espanhòu: gallete (garganta) e galillo (lengueta, l'anatomica: fr. luette, esp, cat.:  úvula ), tres en compdar galleta qui significa galeton, en occitan: bureta. Uei lo dia en gascon, la galeta que designa lo canèth de la hont d'on chorra l'aiga (Palay), d'autescòps lo mot galeta que devè probable designar autanplan la sòrta de flascon dab lo còth prim e long o pishader, deu tipe galeton (en occitan : bureta). Lo catalan qu'a galet e galleda (d'autescòps galleta), de medisha etimologia gascona enqüèra que la significacion de galleda non sia pas lo canèth de la hont (qui, hèra locaument en catalan pirenenc occidentau, e's pòt díser galet, totun), mès lo herrat o la selha.   En aragonés, lo mot "gallo" (pòth, hasan)  que significa autanplan chorrada de liquide, per interferéncia deu noste mot galet vadut gallete e gallé en aragonés; mentre lo mot "gallina" (garia) que  significa tanben "galeta" (còca), pr'amor de l'aute mot galeta (fr. galette; oc. galeta), vadut "galleta" en las lengas romanicas d'Espanha.   En portugués, que i arretrobam galhete sinonime de garganta  e galheta  qui s'arrevira exactament en galeton en gascon.  Los nostes mots gascons b'an viatjat en traversar la peninsula!

(de seguir)