Diccionari gascon - catalan.

N’i averé hèra a díser sus los diccionaris occitan - catalan  on i son quauques mots de gascon perduts au demiei de mots occitans non-gascons. Aquestes diccionaris non son pas tostemps hèra hidables per çò qui tanh a la part gascona. Que son plan incomplets e que pòden estar conhits de pècas, accepcions aproximadas, simplificadas o  erronèas e, a vegadas, que pòden presentar dinc a mots imaginaris o mau tipografiats en plaça de mots gascons.  Mès com, uei, no’m hè pas gana díser  causas desagradablas suu tribalh deus lexicografes de bona volentat, que censurarèi la mea critica. Que m'acontentarèi d'aconselhar au lector catalanofòne temptat per  lecturas en gascon, de crompar lo diccionari Tot en Gascon, de Pèir Morà. Per melhorable que'n posqui estar, e que n' ei,  aqueste diccionari gascon de 30000 mots, escriut en gascon per un gascon, qu’ei plan mei hornit e de mei bon hidar que non pas las partidas gasconas deus diccionaris d'occitan editats en Catalonha. Enqüèra que redigit sonque en gascon, que's saberà har utile entau lector catalanofòne, en esperant l’edicion d’un diccionari gascon - catalan de bona qualitat.

Bascos o Indoeuropèus?

Que i a enigmas qui non son pas prèstas d’estar  resolvudas e qui divideishen los expèrts. En maine de la « protoeuscarologia » que n’i son hèras. Quin(s )tipe(s) de lengatge e parlavan los Caristii e los Verduli, davancèrs respectius deus Biscains e deus Guipuscoans : (proto-)basco o indoeuropèu ?  E quin lengatge èra parlat peus davancèrs deus bascos deu nòrd e deus gascons deu sud-oèst : los Tarbelli o Tarbèths d’Aquitània ? La vertat qu’ei n'ac sabem pas. 

Que i a mei d'ua escòla : que i a la de los qui pensan los Tarbèths qu'èran cèltas e qui explican lo mot peu celtic (dilhèu de taruos : lo taure) . D'auts que pensan qu’èran bascos e qu’ explican lo mot peu basco (dilhèu d’arbel : pèira negra). En tot cas, que podem explicar lo mot Aquitània peu nom latin deu capdulh deus Tarbèths : Aquis (uei Dacs).  Que supausam los Tarbèths qu’aplegavan quate nacions  (tarbelli quatuorsignani segon Plini) e lo bascològue Hector Iglesias que i ved l’origina de las quate varietats deu basco d’Iparralde. Que supausa los Tarbèths qu’èran (proto-)bascos e los Caristii e Verduli qu’èran indoeuropèus dont los hilhs e seràn basconizats (edit: "vascongados" en castelhan, cf. los comentaris) a ua epòca tardiva, istorica.

  

Que trobaratz lo son article en clicar aquiu. Que l'èi trobat hòrt plan documentat e interessant. 

Lo Jornalet: quants lectors?

Que'nse podem demandar quantas personas e constitueishen lo lectorat deu Jornalet. Los de l'equipa deu jornau que revendican 1000 lectors, çò qui, a l'escala de la geografia concernida, n'ei pas tròp. Totun, un sondatge recent publicat per aqueth jornau e datat deu 23 d'abriu de 2015 que'ns permet de concludir que, per petit qu'ac posca dejà semblar, aqueth nombre teoric de lectors qu'ei enqüèra hòrt subervalorat.

Aquesta enquèsta que concerneish la participacion deu lectorat a ua operacion de micromecenatge a favor deu Jornau. Cent un lectors que responon a l'enquèsta, çò qui ei estadisticament significatiu. Lo resultat deu sondatge que ns'indica quaranta per cent deus lectors que contribuin ad aquesta operacion financièra. Òr, que sabem dab precision quants son los contribuidors, la dada que's pòt trobar en la planta wèb de totSuma qui arcuelh aquesta operacion de micromecenatge. Qu'èran 76 a la data de la fin deu sondatge. Dongas, segon lo sondatge, aquestas setanta sheis personas que representan quaranta per cent deu lectorat, çò qui permet de valorar lo lectorat deu Jornalet a 191 personas.

Ua auta manèira d'estimar lo nombre de personas constituint lo lectorat deu Jornalet que's basa sus la participacion au sondatge. De las 76 personas qui an contribuit au micromecenatge, 40 qu'an participat au sondatge, ço qui representa un percentatge de participacion de 53 %. Aqueste percentage de participacion aplicat au nombre totau de participaires au sondatge (101) que permet d'evaluar lo nombre de lectors deu Jornalet a 192 personas.

Com a conclusion, que podem estimar lo nombre de lectors deu Jornalet,  valorat a la data deu sondatge,  a mensh de 200, a maudespièit de çò qui revendican los membres de l'equipa deu Jornau. La diferéncia enter las duas estimacions que's poiré explicar per un gran nombre de vesitas deu site deu Jornau qui non son pas deu fèit de lectors. Dit autament, un vesitaire n'ei pas necessàriament un lector.

Classificacion deu gascon: error de X. Gouvert o error de D. Sumien?

 Que’m permeteratz de citar un extrèit de la tèsi  qui lo lingüista Xavier Gouvert defenó lo 4 d’octobre de 2008 tà obtiéner lo grad de doctor de l’Universitat Paris IV (París-Sorbona) :

Nous reprenons ici, dans ses grandes lignes, la typologie de Bec (1971 ; 1986), dont nous n’ignorons pas qu’elle est sujette à discussion mais qui a pour elle le mérite de la clarté. Conformément aux conclusions de Chambon/Greub 2002, nous nous refusons cependant à ranger le gascon, comme le catalan, sous l’étiquette d’‘occitan’.

Aquesta tèsi que hasó l’objècte d’un comentari de part de D. Sumien (extrèit de la soa rubrica en Jornalet deu 24 d’abriu) :

La tèsi de Gouvert en particular, ven desenant una lectura obligatòria per tot occitanista que pretend far de toponimia (l’excelléncia dau trabalh de Gouvert l’a pas empachat de far d’errors pontualas, per exemple sus la classificacion dau gascon, mai aquò entrepacha pas lo bòn movement globau de sa tèsi).


Lo mot « error » emplegat per D. Sumien a prepaus de la classificacion deu gascon segon X. Gouvert, n’ei pas briga legitime. Tà classificar lo gascon hòra de l'occitan,  Gouvert que’s basa sus un estudi lingüistic seriós, publicat en ua revista dab comitat de lectura, mentre que los critèris qui mian Sumien tà classificar lo gascon hens l’occitan  non son fondats sus nat estudi scientific quin que sia, a maudespieit de las allegacions deu provençau. Que cau raperar la classificacion occitanista deu gascon que provien d’ua convencion arbitrària, non suportada per nat estudi scientific.  Sumien non dispausa de nat argument fondat tà poder afirmar que Gouvert s’ei enganat. 

Que podem sonque constatar los critèris qui Gouvert hè servir tà classificar lo gascon que son diferents deus causits per Sumien. Totun, nat estudi scientific non vien a corroborar las conclusions de Sumien qui demoran en maine deu « wishful thinking ». Sumien qu’admet com a vertat vertadèra « resultats » scientifics qui n’existeishen pas.  Los estudis correspondents que demoran per har. Dongas, las conclusions de Sumien  non son pas scientificament fondadas.  Que son arbitràrias e possiblament erronèas com ac suggereishen las conclusions de la famosa publicacion ja citada: J.-P. Chambon e Y.  Greub, Note sur l'âge du Proto-Gascon, Revue de Lingüistique Romane, 66(2002), 473-495.  En tot cas, qu'ei ua gran error de Sumien de considerar que's pòt parlar d'error a prepaus de la causida classificaira aplicada au gascon per X. Gouvert.  

Nota Bene: que vs'enviti a tornar léger los tres pòsts qui tractan de l'argumentacion de Sumien a prepaus de la classificacion deu gascon: partida 1, partida 2 e partida 3.

La filosofia de l'Ansèlm

" Ua epidèmia d’autisme o de desòrdi mentau d’aqueste estile, qu’ei çò qui’nse demora e qui  n'acabarà per de bon dab la plaga de l’umanitat en aqueste planeta, ja vederatz, ja ! "

L’Ansèlm, dab un vèire de bièrra a la man, que semblava hòrt seriós. Que parlava dab un ton pausat de conviccion tranquilla.  Que s’èra avisat qu’èri a léger un article consagrat a la catastròfa aeriana de Germanwings e non s’i èra pas podut refrenar.

Que i horní :

" Avetz arremercat lo nombre impressionant de destimborlats dont l’obsession ei de voler a tot hòrt còthtrencà’nse a vos, jo e a totòm?  Que n’i son mei anar mei, non ? E mei, e sabetz que la proporcion de malauts mentaus b'ei a créisher tot dia ? Pas arrés non sap ni lo perqué ni quin los caleré suenhar. Que parlan d’epidèmia.  Jo que vs’ac dic : dauna Natura qu’a trobat lo mejan de tirar deu puisheu aquesta plaga qu’èm nosautes, los èstes umans. Un virus, ua bactéria, qué sèi jo, qu’ei a hà’nse hòus o feblòts de la cerimana, e pim, pam, que’n serà lèu fenit per de bon, de l’umanitat ! "

E que s'engolí la bièrra  en silenci.  

Oralitat de Gasconha: un exemple de seguir.

Un bon exemple de çò qui’m sembla utile de har, quitament indispensable, qu’ei lo tribalh de collectatge qu'ei a har Eth Ostau Comengés, solet o en collaboracion dab Nosaus de Bigòrra (IEO 65),  peus parçans gascons pirenencs. L’airau cobrit que concerneish susquetot lo gascon sudorientau  dab quauques excursions peu maine deu centrau. Dongas que s’espandeish grosso modo de Tarba a Aulús.   Aqueth tribalh no’s limita pas au collectage per se, que i hèn tanben un esfòrç de difusion, sia per youtube, sia en commercializar DVDs tematics qui arrecomandi de tornar véder e escotar, enqüèra e tostemps.  Los locutors que non s’i exprimeishen pas sonque en gascon,  los devís que i pòden estar sostitolats s'ac desiratz. La lenga deus sostítolhs que’n pòt estar o lo gascon o lo francés, que n'avetz la causida. La grafia deus sostítolhs  gascons qu’ei hòrt respectuosa deu parlar. Non s’ageish pas d’arrevirar lo devís en "parlar academic", senon de transcríver fidèument lo devís en grafia occitana. Atau que i legeram  interessent , que non interessant, ueitar e non güeitar, etc, causida non solament respectuosa mès autanplan respectabla, ce’m sembla. E que i poderatz audir mots qui non trobaratz pas en diccionari de Palay. Que cau plan arreconéisher lo gascon sudorientau que i ei mau arrepresentat, en aqueth diccionari. Per exemple, en saborant lo DVD dedicat a la fabricacion deu hormatge, qu'èi podut apréner quin èra obtiengut lo maton, mot qui n'èi pas trobat en nat dicionari gascon dab aquesta significacion hormatgèra qui non sabèvi pas sonque en catalan (mató). 

Lo prètzhèit d'aquestes collectatges qu’ei doble. Lo prumèr qu'ei har devisar los locutors naturaus en la lor lenga mairau, lo gascon. Atau, la paraula publica en gascon qu'ei tornada en çò deus locutors naturaus.  E lo dusau qu'ei istoric e etnografic. Que son testimòniatges sus tecnicas,  costumas, la toponomia e d'autas brembanças d'un món qui ei a desparéisher quan n'ei pas dejà extint. La valor educativa deu tribalh deth Ostau Comengés qu'ei incommensurabla. Que poderatz avisar-vse'n en tot visitar lo lor navèth site "Oralitat de Gasconha" on i presentan los DVDs, CDs e libes qui podetz crompar on-line. Non poish pas sonque arrecomendà'vse d'ac har, non seratz pas decebuts. Que i poderatz escotar un hòrt beròi gascon qui'vse cambiarà drin deu lengatge deus neolocutors, pas tostemps tant atractiu.  Tornar escotar los ancians a parlar que pòt estar lo parat tà sajar d'alindar lo son gascon.

Crompar on-line en çò deus de l'Ostau que's pòt e que cau!

Que caleré har collectatges deus semblants  per tots los autes parçans de la nosta beròia Gasconha, que son testimoniatges qui interessaran las generacions actuaus e vienentas.  Qu'ac caleré har plan lèu, abans qu'estosse tròp tard. 

La posicion de la "Heidelberger Akademie der Wissenschaften" respècte a la question deu gascon lenga o dialècte.

Un lector que tròba que hasói tròp de publicitat tà la tèsi occitanista, unionista, quant a la classificacion deu gascon, e que'm caleré deishar la paraula aus tanhents de la tèsi autonomista. Alavetz, com non poish pas deishar díser que la posicion gasconista n'ei compartida per nat lingüista "seriós", que m'acontentarèi de'm referir au parèr d'ua equipa universitària solida, de reputacion internacionau. Dongas, que'm permeteratz de citar aquiu un tèxte de l'Acadèmia Heidelberguesa de las Sciéncias  (Heidelberger Akademie der Wissenschaften- Universitat de Heidelberg). Qu'ei tirat de l'introduccion qui obreish la presentacion deu Diccionari onomasiologic deu Gascon Ancian (Dictionnaire onomasiologique de l'Ancien Gascon- DAG). L'Universitat de Heidelberg qu'a ua longa tradicion d'estudi deu gascon medievau, fondada peu praube professor Kurt Baldinger, un romanista soís de gran reputacion. Que'u devem, en particular, un còrpus lexicau de l'occitan medievau e un aute deu gascon medievau. Aqueth diccionari de gascon ancian que compda 18 volumets peu moment, n'ei pas acabat, l'esfòrç tà espandí'u  qu'ei vadut internacionau. Segon Kurt Baldinger e los sons eretèrs de l' Universitat de Heidelberg, lo gascon qu'ei ua lenga autonòma plan diferenciada de l'occitan. Com lo tèxte qui vs'èi causit  n'ei pas redigit sonque en alemand, que vse'n èi hèita ua arrevirada. Totun, que vs'èi hicat lo tèxte originau  a la seguida de l'adaptacion gascona. 

Gascon, lenga autonòma o dialècte ?

Despuish hòrt de temps ençà, n’i a pas avut nat diccionari on i serè descriut lo lexic deu gascon ancian de manèira especifica. Lo solet tribalh lexicografic dont dispausam , plan incomplet, qu’ei un lexic parciau deu bearnés e deu dialècte baionés qui remonta a la fin deu sègle 19 (1897) e qui hasó en 1997 l’objècte d’ua reedicion revisitada, totun shens nada extension qui i incluiré mots addicionaus.

Lo gascon que pòt estar considerat, a costat deu francés, deu francoprovençau e de l’occitan, com a ua de las quate lengas  de la Galloromania.

Qu’ei debatut si lo gascon a d’estar considerat com a lenga pròpia o com a dialècte de l’occitan.

Lo  hèish d’arguments en favor  de l’autonomia deu gascon laguens lo maine sudromanic qu’estó establit  au sègle vint, en prumèra linha per Kurt Baldinger (1919-2007) e lo projècte de recèrca sus la lenga deu sud de França a l’atge mejan qu’espelí. En encapar lo diccionari de gascon ancian, òm que s’a interessat  a la partida lingüistica per lavetz mei negligida de la lexicografia romanica. Deu punt de vista lingüistic, lo gascon que fòrma un tot sui generis.  Las soas singularitats foneticas e lexicaus, la soa sintaxi que’u confereishen l’estatut de lenga autonòma. 

Enqüèra medish quan lo còs professionau  avè tendéncia a considerar lo gascon com a dialècte, aqueste idiòma qu’èra reconegut com a unic e particular  la-hens lo maine de l’occitan. Los estudis recents suu protogascon de Jean-Pierre Chambon e Yan Greub (Revue de Linguistique romane 60,2002,473-495)  qu’an hèit pes a la presa de posicion clara de  Kurt Baldinger sus la plaça deu gascon, en bèth muishar lo  proto-gascon qu’existiva dejà au sègle 600 mentre, deu son costat, l’occitan que non èra enqüèra constituit en aquera epòca.

La pronóncia gascona de la letra v com s’estosse ua b  qu’indusí lo famós jòc parauler qui Joseph Justus Scaliger (1540-1609)  e hasó a prepaus deus gascons : Felices populi, quibus vivere est bibere.

La geografia periferica de Gasconha  enter los Pirenèus, la mar de Gasconha  e Garona que i a faiçonat lo gascon deu punt de vista etnic com lingüistic.   Lo gascon que compda com a grop lingüistic de l’ensemble pirenenc  qui hè  pont enter lo gallo-romanç  e l’ibero-romanç.  En préner en compde l’examen deu gascon ancian com lo deu gascon contemporanèu, òm que's  pòt avisar per qué lo gascon èra percebut com a lenga distinta a l’atge mejan, e, tà’c díser peu mei baish cap, a despart de la gran lenga deus trobadors.  Hens las Leys d’Amor, un compéndium gramaticau e d’art poetica de la mieitat  deu sègle 14, lo gascon que i figura en bona plaça com a « lengatge estranh » juntament dab lo francés, l'anglés, l'espanhòu e lo lombard.

Gaskognisch, autonome Sprache oder Mundart?

Bislang gibt es kein Wörterbuch, das den Wortschatz der altgaskognischen Sprache gesondert darstellt. Das einzige umfassende lexikographische Werk ist ein Wörterbuch zum Teilgebiet der Bearnesischen und der Mundart von Bayonne aus dem 19. Jh. (V. Lespy/P. Raymond, Dictionnaire béarnais ancien & moderne, 1887), das in einer 1997 überarbeiteten, aber nicht erweiterten Neuauflage vorliegt.

Gaskognisch kann neben Französisch, Frankoprovenzalisch und Okzitanisch als viertes Sprachgebiet der Galloromania bezeichnet werden.

Es ist umstritten, ob Gaskognisch als eigene Sprache zu werten oder als Mundart des Okzitanischen einzugliedern ist.

Des Fragekomplexes zur Autonomie des Gaskognischen in der Südromania hat sich im 20. Jahrhundert vor allem Kurt Baldinger (1919-2007) angenommen und das Forschungsprojekt zur Sprache Südfrankreichs im Mittelalter ins Leben gerufen. Mit der Schaffung des Altgaskognischen Wörterbuchs (siehe DAO/DAG) begann man, das bis dahin vernachlässigte Sprachgebiet der Romania lexikographisch zu erforschen. In sprachlicher Sicht bildet das Gaskognische eine Einheit sui generis. Seine phonetischen und lexikalischen Eigenheiten, seine Syntax räumen ihm den Status einer eigenständigen Sprache ein.

Auch wenn die Fachwelt vermehrt dazu tendierte, das Gaskognische dem Okzitanischen als Mundart anzugliedern, herrscht Einigkeit über die Sonderstellung des Idioms im okzitanischen Sprachraum. Die jüngsten Forschungen zum Protogaskognischen von Jean-Pierre Chambon und Yan Greub (Revue de Linguistique romane 60,2002,473-495) festigten Kurt Baldingers klar getroffene Stellungnahme zum Gaskognischen und zeigten, dass sich bereits um 600 das Protogaskognische ausgebildet hat, also zu einer Zeit, als sich das Okzitanische noch nicht konstituiert hatte.

Dazu gehört auch bereits die Aussprache b für v, die Joseph Justus Scaliger (1540-1609) später zu dem berühmten Wortspiel über die Gascogner verleitete: Felices populi, quibus vivere est bibere.

Die geographische Randlage der Gaskogne zwischen Pyrenäen, Atlantik und Garonne prägte das Gaskognische in ethnischer wie sprachlicher Sicht. Es zählt zu der Sprachgruppe der pyrenäischen Einheit, die den Übergang vom Gallo- zum Iberoromanischen bildet. Schaut man sich die Einschätzung des Altgaskognischen von den Zeitgenossen an, so stellt man fest, dass das Gaskognische bereits im Mittelalter als eigene Sprache verstanden wurde, zumindest in Abgrenzung zur Hochsprache der Troubadours. In den Leys d’Amors, einem grammatikalischen und poetologischen Kompendium von ca. 1350 zählte es als lengatge estranh zu den Fremdsprachen, aufgeführt zusammen mit Französisch, Englisch, Spanisch und Lombardisch.

L'unica conclusion que'n tirarèi qu'ei la qui segueish: n'ei pas vertat que la classificacion deu gascon com a dialècte de l'occitan e hasca unanimitat en çò deus lingüistas. La formula "occitan gascon" en plaça de "gascon" n'ei, per via de consequéncia, pas ben trobada e qu'ei d'evitar, pr'amor en aqueste ahar, n'ei pas briga justificat de voler a tot hòrt impausar ua opinion classificaira com s'estosse ua vertat beròi acceptada per tots, en abséncia de critèris scientifics, valeders e acceptats per tots, qui pogossen har servir entà justificar-la. Voler impausar la soa ideologia qu'ei har mustra d'irrespècte e de mesprès envèrs tots los qui'n son d'ua capèra diferenta. La formula "occitan gascon" en plaça de sonque "gascon" n'ei en realitat pas necessària ni desirabla pr'amor non ahíg estrictament arren a la definicion scientifica de l'idiòma,  sonque tà entresenhar sus l'ideologia deu son autor,  çò qui, en realitat, cad complétament hòra subjècte.