La teoria deu professor Thomas J. Walsh sus l'origina comuna deu gascon e deu catalan.

Se comparatz, sus ua mapa, la Gasconha lingüistica e lo principat de Catalonha, que poderatz notar enter los dus territòris ua similitud de fòrma, com ua simetria inversada autorn d’un punt situat en quauque lòc deus Pirenèus centraus. Lo  principat de Catalonha com la Gasconha lingüistica que fòrman cadun un triangle. Lo prumèr qu’ei obèrt sus la mar mediterranèa  e barrat au nòrd per la cadia pirenenca, mentre lo segon qu’ei obèrt sus la mar de Gasconha  e barrat au sud per la medisha cadia pirenenca.  Catalonha e Gasconha que semblan virà’s de cuu un per rapòrt a l’aute e segon  un plan de simetria inversada centrat autorn d'un punt deu costat deus Pirenèus Centraus, enter Val d’Aran e Palhars-Ribagòrça.

Totun, lingüisticament, que i a ua seria de punts de similitud notables enter las lengas gascona e catalana qui permeten de distinguir-las de la tresau, l’occitan (non-gascon). Que’n podem citar mei d'un: per exemple, la reduccion de mb a m (ex. cama, que non camba), la de nd a n (demanar o  domanar enlòc de demandar, demandar qu'ei la fòrma occitana deu mot qui a acaçat lo mot genuinament gascon domanar o demanar qui trobam hens los tèxtes medievaus e qui ei enqüèra viu en Aran) , la conservacion de l’antic interfix incoatiu –esc ->eix / eish (a costat de las innovacions -ish /-ix e  -iss); lo tractament de la terminason latina -arius > -er /èr, èir, que non ièr, l'usatge deu subjontiu tà exprimir un futur circomstanciau (quan vinguis/venguis, en oc. quand vendràs) , l'utilizacion restrinta deu partitiu de: vull pà /volh,voi, vui pan, en oc. vòli de pan) etc, etc.

La  simetria  constatada au nivèth (nivèu) geografic que l'observam autanplan au nivèth de las particularitats linguisticas. Quauqu'uas que son especificament compartidas peu gascon occidentau e peu catalan orientau (centrau inclús), com, per exemple, la confusion fonetica enter  la e finau atòna e la a finau atòna e las desinéncias hort particularas deu subjonctiu en -i . Se comparam las duas lengas aus estrems maritimes deus airaus  qui’us corresponen, que podem notar  aquera correspondéncia  que vad enqüèra mei grana,  puish que i trobam ua caracteristica fonetica mei compartidas peu gascon e peu catalan: la prononciacion /ǝ/ de la e. Aqueth fonèma /ǝ/, qui trobam quitament en posicion tonica, qu’ei  emblematica  deu gascon extremoccidentau, dit gascon maritime o gascon « negue »,  e que s'arretròba en  catalan extremorientau (catalan balear). Simetria! Lo balear, varietat de catalan hèra conservadora,  qu'a autanplan conservadas las r finaus non sensiblas hens mots com amor, mar etc,  com en gascon occidentau. 

 Lo lingüista american Thomas J. Walsh (Universitat de Georgetown, Washington D.C.), non cred pas que s’agesca, perdon, que s’ageishi  d’ua coincidéncia o d’un ahar de simpla convergéncia enter las duas lengas, la gascona e la catalana.  Que pensa meilèu çò de contrari : aqueras particularitats foneticas compartidas per las modalitats orientau deu  catalan e occidentau deu  gascon que serén representativas de las fòrmas mei arcaicas comunas a las duas lengas, la gascona e la catalana. Dit autament, que representarén l’eretatge deu proto-roman pirenenc a l’origina de las duas lengas. Lo professor Thomas  J. Walsh que dehen l’ipotèsi que seré l’influéncia invasiva de la lenga deus Comtes de Tolosa qui seré responsabla de la desaparicion d’aqueths trets en gascon orientau e en catalan occidentau. Lo gascon orientau com lo catalan occidentau  que representarén versions « occitanizadas » de las lors lengas respectivas, çò qui’s tradusiré per la pèrta d’aqueras caracteristicas catalano-gasconas enqüèra  conservadas en las fòrmas mei perifericas, mei estremas, de l’airau catalano-gascon, las qui an podut escapar ad aquera influéncia estranha.

Hens un article publicat en 1985 e titolat: una isoglossa catalano-gascona, pareishut en çò de las edicions de l'abadia de Montserrat, que i escriu:

« Tenint presents aquelles similtuds, a més d’un nivell lingüístic, que serveixen per a diferenciar el català i el gascó per una banda dels parlars llenguadocians per l’altra, hom admet la hipòtesi d’una etapa comuna d’evolució lingüística per a tot l’àmbit dels Pirineus. Subsegüentment, s’ha de suposar que aquella primitiva unitat idiomàtica fou trencada per la penetració de la llengua d’òc, que va fer el mateix paper als Pirineus que el castellà a la península. Tornant a la configuració geografica dels dialectes, constatem que la llengua d’òc toca els Pirineus només en una franja estreta del departament de l’Arieja, que es projecta des de Tolosa directament cap al sud. Atesa la condició de capital cultural d’aquella ciutat, es comprèn facilment com el seu parlar hagués pogut envair l’àrea lingüística pirenenca a l’Edat Mitjana."

E lo professor Walsh que clava lo son devís atau:

"He proposat que la /ǝ/ tònica típica del català de les illes balears, i de tot el dialecte oriental a l’Edat Mitjana, i de les Landes occidentals, fou un tret del llati pirenenc que ha estat continuat en aquelles àrees laterals. He rebutjat per les raons seguents l’opinió de Ronjat i de Rohlfs segon la qual la pronunciació centralitzada de la /e/ seria una innovació recent a les Landes : 1) la posició de les Landes com a àrea lateral més aviat que centre de difusió lingüística 2) la poca probabilitat que un canvi fonològic d'aquesta mena occorregués independentment  i en epòques diferents a les dues regions ; i 3) l’existència tant a les Landes com a Catalunya oriental d’altres trets estructuralment relacionats (/ǝ/ àtona < /e/ i /a/ llatinovulgars) estranys a les varietats del Pirineu central. L’absència de /ǝ/ en posició tònica i àtona en el gascó oriental és, segon la meva hipòtesi, una conseqüència de la propagació cap al sud de trets provinents de Tolosa. Per defensar aquesta hipòtesi, he discutit el cas de l’interfix incoatiu, que mostra una configuració geogràfica gairebé idèntica de variants arcaiques (<ĒSC) i innovadores (<ĪSC). "

Aquera ipotèsi qu'ei interessanta. Totun, n'explica pas las diferéncias nombrosas qu'observam enter catalan e gascon com la pèrta de la s intervocalica en catalan (veí, veïna) e la pèrta de la n intervocalica en gascon (vesin, vesia), la diferéncia de tractament deu doble ll latin (castell - castèth; castellar -casterar) etc. En tot cas, que pausa lo problèma interessantissime de las similituds qui constatam efectivament enter lo gascon occidentau e lo catalan orientau, e mei particularament enter lo gascon maritime e lo catalan balear. Simpla convergéncia? Origina comuna deu gascon e deu catalan ? O ben influéncia /manlhèu ligat au repoblament de las Isclas per gascons de la còsta? Lo debat qu'ei obèrt. 

Un manuscrit catalan deu sègle 17 en lenga gascona.

L'emigracion gascona en Espanha de l'edat miejana dinc au sègle 18 qu'estó pro importanta e que i a deishat traças de las bèras jos la fòrma de noms d'arruas e de plaças un pòc pertot, com, per exemple, a Oviedo, la calle gascona; a Segovia, la plaza de los Gascones, a Salamanca la calle gasco qui èra d'autscòps el cal gascón o cal de los gascones. En Espanha, gascons que i fondèn quitament la colònia de Gascones,  un borg d'agricultors qui's tròba guaire luenh de Madrid etc. Tots aqueths noms que vienen deus establiments o "cals" ( carrèras)  on los gascons i avèn comunautas, sòrtas de ghettos obèrts qu'arretrobam per tot lo territòri espanhòu. Lo cas de Catalonha qu'ei un pòc a despart, pr'amor de la proximitat lingüistica enter las lengas catalana e gascona. Au Principat, que sembla los gascons que i èran hòrt nombrós, qu'avèvan  quitament los lors pròpis caperans  qui i predicavan en gascon, çò qui pausava un problèma aus parropians catalans e a l'avescat.  Qu'an arretrobat planhs d'aqueth escantilh hens los archius. Los gascons de Catalonha que i desvolopèn un parlar ibrid gasconocatalan au quau e hasó clarament allusion Cervantés (1616) quan, en Catalonha, Don Quishòte e's trobè presoèr deus bandolèrs gascons gavidats peu capitani catalan Roca Guinarda:

Uno de los escuderos dijo en su lengua gascona y catalana :

"Ese nuestro capitán  más es para frade que para bandolero. : si de aquí adelante quisiere mostrase liberal…"

Frade, gascon: frai (monge), qu'ei un mot espanhòu arreconstrusit a partir deu latin frater segon los modèles pater > padre e mater > madre. Aqueth mot qu'ei cadut en desús, remplaçat en espanhòu peu gasconisme fray adaptat en fraile.

 Traças deu parlar ibrid gasconocatalan que s'i tròban enqüèra hens lo diccionari catalan d'Alcover-Moll, pareishut au sègle vint (vediatz, per exemple, la frasa qui illustra l'entrada "frai" hens aqueth diccionari).

En Catalonha, que seré van de cercar referéncias aus gascons hens noms d'arruas o de plaças, en clar contraste dab la rèsta d'Espanha. Per jo, qu'ei la pròva d'ua assimilacion completa d'aquera populacion au Principat. Que pòt semblar de mau créder, totun non trobam nat nom de Gasconha, nada vila gascona (en dehòra d'Aran) com a nom de plaça o d'arrua en Catalonha, tanpòc a Barcelona on s'i tròban per tant tot plen de referéncias a vilas occitanas, essenciaument lengadocianas e provençaus . Totun, l'influéncia gascona en Catalonha que i ei plan reau, enqüèra que hòrt mei subtila. Qu'ei prumèr deu maine onomastic:  noms com Delseny, Alseny (d'Alzenh,  Seronés), Vayreda (de Veireda, Quate Vaths), Larreula (de La Reula, Bigòrra), etc, etc. qu'indican lo lòc gascon d'on èra hilh lo fondator deu linhatge. L'influéncia gascona que's ved tanben hens lo maine lingüistic. Mots e expressions ben catalans  com coet, galet, galleda , Déu n'i do, gaús, etc. que i semblan gasconismes vertadèrs, shens pausar la question de la coïncidéncia de las desinéncias en -i deu subjontiu qui caracterizan de manèira hòrt especifica au còp lo gascon occidentau e lo catalan orientau.

Un testimòni de l'usatge d'aqueth gascon catalanizat que ns'ei aportat per un manuscrit datat de 1650. Aqueth tèxte, de caractèr religios (nadalenc), qu'ei conservat a la bibliotèca publica "Lambert Mata" de  Ripoll. Que compòrta ua prumèra partida en castelhan, on s'i hèn servir digrafs a la catalana e mei d'un catalanisme: ninyo per niño, mosso, dansa y serdanilla etc., seguida d'ua partida sancèrament en gascon. Aquera darrèra partida qu'ei redigida en tot emplegar ua grafia fonetica catalana. Lo títolh d'aqueth tèxte gascon,  ua canta nadalenca, que demora en catalan: "Col.loqui de dos pastors en llengua gascona...".  La lenga d'aquera canta qu'ei en efèit ben gascona. qu'ei mei precisament de sud-orientau (coseranés) de l'arribèra, totun drin alterada dab fòrça catalanismes. Que i notam l'article tolosan le e las terminasons deus participis passats en /tʃ/  (grafiadas aquiu -ig a la catalana), qui son duas caracteristicas deu gascon sud-orientau de l'arribèra.  Que podetz léger aqueth tèxte aquiu. Aqueth manuscrit que degó estar redigit per un membre d'ua d'aqueras comunautats gasconocatalanas deu sègle XVII e tà l'usatge d'aquera medisha comunautat. Que podem supausar l'autor n'èra lo canonge Francesc Frade, de Manresa, dont lo manuscrit e pòrta la mencion deu nom. Que tròbi extraordinari lo dit Francesc que pòrte precisament com a nom aqueth mot castelhan  frade que Cervantés prèsta aus bandolèrs gascons.

Lo banjo de las originas

A l'origina probabla deu banjo que i ei un instrument de l'Africa de l'Oèst , aperat ekonting (o akonting, econtine), buchundu, etc, segon los diferents idiòmas de las ètnias qui'n jògan. Que'u trobam en Gàmbia, au Sud-Senegau e en Guinèa-Bissau. Lo margue d'aqueth instrument qu'ei hèit d'ua cama d'ua planta e lo cap qu'ei hèit d'ua coja cavada recobèrta d'ua pèth de craba. Qu'a tres còrdas.

 L'ekonting qu'ei l'instrument jogat peus Diolas de Casamança.
 





 Buchundu, buchundo o bunchundu qu'ei lo mot entà designar l'instrument en la lenga de l'ètnia manjago.
Lo mot banjo que'n poiré viéner de la deformacion d'aqueth mot "buchundo" o d'un aute semblant.
 

 En America, l'instrument african que's degó crotzar dab un lahut europèu deu tipe guitarra  tà balhar lo "fretless" banjo. Las fòrmas mei ancianas que  s'assemblavan au "gourd banjo" (banjo-cuja),  instrument tornat a la mòda uei lo dia. Na Rhiannon Giddens que'n jòga aquiu.




(Que m'agrada la Rhiannon, vriulonaira e banjoista de gran talent. A mei d'estar beròia, que sap cantar com cau. Que tira lo son nom gallés deu pair, un immigrant naturau d'aqueth país. La Rhiannon que parla mei d'ua lenga celtica, apresas a l'Universitat. Que gavida la bandeta deus "Carolina Chocolate Drops")





Bon, back to the banjo.  Lo cap de l'instrument que's va modificar, lo cujon qu'estó remplaçat per un varan de husta (d'aseròu, cerisèr o noguèr) qui pòrta la pèth de vetèth o de craba. Atau que vadó lo banjo appalachian, instrument tradicionau enqüèra jogat uei lo dia. Clifton Hicks que nse'n hè ua demonstracion aquiu .

Lo banjo modèrne, tau que'u coneishem dab las barretas suu margue, que data de las anadas 1870, haut o baish.

Aumiatge tà un blogaire gascon: "Georges dou Cadet"

 Georges Pérès, alias Georges dou Cadet, de Miranda (Gers), qu'ei probablament lo blogaire mei atjat de la gascosfèra. Qu'a hèit 80 ans que i a pòc. La soa lenga mairana qu'ei lo patoès gascon, com ac ditz eth medish. Lo Jòrdi deu Cadet n'a pas jamei deishat de'u parlar. Tot çò qu'i escriu hens lo blòg, que i ei tostemps en version bilingüa: en francés e en gascon. A jo que m'agrada de léger los sons soviéners escriuts en patoès: un blogaire de 80 ans, qui lo gascon ei la soa lenga mairana, pensatz!  Qu'escriu lo gascon de manèira fonetica, dab ua  grafia personau inspirada de la francesa qui ei l'unica qui sap.  Atau tot lo monde deu son parçan e d'aulhors, los joens en particular,  que'u pòden léger e apréner la lenga mairana. Qu'ei un aute biaish d'assegurar la transmission. 

Uei, que'm hè gai de deishar la paraula au noste decan Jòrdi deu Cadet :

Un Patouès Gascoun. Alabèts qué s’awbrèch dawan jou la naw’ièmo décénio, quèy bézouy dé m’arrèstà éntà hai un pétit éxamèn dé counciènso, é surtout rémèrçia lou créatou dé m’awé déchat sur tèrro accoumpagnat pèr Lucièno démpuch cinquanto cinq’ans. Nostés dronlés, e mous frays, cadun diguén un chapitré différént nous awéwon hèstéjat  ‘royalomén’ aquét canbiomén dé décénio. Aquéts mouméns, sou mouméns privilégiats, surtout quant on ‘éy én crwasièro sur nosto caro Baïzo, à la méditatioun  é a las counfidénsos. Imaginats, Papa, Mama, é lous très dronlés, diguén lou carrat dou capitani,  évolua sur l’ayguo péndén uo journado, rémémourant lou témp passat : y fabulous. Toutés lous mouméns passats, mèmo la mémwèro dé moun « blog », é lou prumè tomo dé moun libé én bénto. Et diguén la discussioun qui Alain,l’Aynat dé la tribuo quén dit tout géntimén : toun libé counté téngut dous noumbrous Patwès Gascous sé déwré apérà : Un patwès Gascoun (ah aquéts ‘puristos’ !), qué pénsi qu’én ténguérèy counté. Et oui, ag’awrat bièn coumprés tout mé ramio  én aquéro lénguo, la prumèro à sorté dé ma bouco, é qu’èy apprés aw vénté dé Mama « La lénguo Mayrano », doun awén touts , qui qué siam, uo èxpréssiou naturèlo, é éntàjou qui ‘un’ Patwès Gascoun. Diguén quawqués més paréchérà lou ségoun tomo d’un Patwès Gascoun, à la démando dé noumbrous locuturs, qué n’am pas éncwèro abandounat lous libés, mèrçio à érés, més qué pénson dé més, à pèrsounos qué nou pratiquon pas l’informatiquo, d’awé éntré las mas un documén qué lous pèrmétto d’és rappélà aquéro lénguo qu’an counégut, ét qué pouscon raffrésqui. Emprémou éntà jou, é crézét mé, qué préngui més dé plazé a éscriwé lou « phrazat » dé moun Patwès, qu’a racountà ma bito, pèr countro, qué m’a aydat bélèw a satisfaizé duos catégorios dé lècturs différéns, é éntà jou, a déroulà un courdèt qué m’a façilitat lou trabail. L’appui dou lèxiqué dé Jacques Tujague, m’a pèrmés dé vérifià quawqués mots déjbrémbats, é dé m’én téngué à uo ligno dé counduito bouludo qu’és résumo én quawqué punt qué bous baw rappèlà. Louou et lou w séran utilisats éntaw mèmo phrasat. Loue n’y jamés nutré qu’éy é ou è. La tounalitat dou mot y baillado pèr un accent sur la léttro. Aquét tomo séguirà lou précédént, dé cinquanto chapitrés suppléméntaris dabé photos én coulou. Aquéro lénguo matèrnèlo, caro à cadun dé nouzaws hai partido dé nosto bito, qu’éy prioritario à toutos las awtos éntà nouzaws, qu’éy lou lièn dé nostos raçinos, é nou pot èsté coumparado à las quwaté ou cinq lénguos qué parlon lous éridits multi lénguistos, é aco y valablé pèr toutés lous homés ou hénnos dé toutos coulous. Nou sé qu’aw pas troumpà, digun n’à lou drét d’identifià aquéro lènguo, qu’éy naturèlo. Pèr countro la libèrtat dé cadun d’appréngué la lénguo dé soun chwès (après l’offiçièlo) y tout awtan naturèlo, més la « lénguo Mayrano » nou sé rémplaço pas, qu’éy uo é indélébilo. Qué nostés amics occitans, doun hèw partido, nou prénguon oumbratgé d’aquéros affirmatious, qué soun valablos à touto pèrsouno, qué soun transmézos dabé plus ou méns dé rondou d’éscriwturo, nou soy ni un éscruwèn, éncwèro méns un roumanciè, pèr countro qu’assaji dé transmétté dabé moun co, las cawzos qu’an guidat ma bito.

De las classificacions respectivas deu gascon e deu panda gigant.

Un lector drin enmalit e guaire cortés que m'arrepròcha d'emplegar l'expression lenga gascona e que s'i hè a'm voler demostrar que lo gascon n'ei pas ua lenga, sonqu' un dialècte de l'occitan.

 Non cau pas mesclar las causas ni jogar dab los mots. Lo gascon qu'ei la lenga deus gascons com lo catalan ei la lenga deus catalans  e lo francés la lenga deus francés. Aquò n'empacha pas que lo francés sia un parlar o un dialècte de la lenga d'òil.  De qu'ei la lenga d'òil? Ua rubrica de classificacion lingüistica, pas arren mei. La question de la lenga gascona com a occitana o pas, aquerò qu'ei tanben ua question de classificacion. E la classificacion que depen deus critèris causits. E, malurosament, en aqueth ahar de gran sensibilitat ideologica, qu'ei sovent la fin qui justifica la validitat deus critèris causits, mentre qu'auré d'estar lo contrari, qu'ei a díser qu'aurén d'estar los critèris qui justifiquèssen la conclusion.  La classificacion deu gascon repècte a l'occitan qu'ei arbitrària, en realitat ideologica, pr'amor los critèris qui los linguistas e poderén har servir tà concludir  non son pas briga plan definits, ni quantificables, ni acceptats e compartits per tots.


Ja sabetz que soi scientific de formacion, biologista e naturalista. Dongas que'm permeteratz ua analogia simpla, de bon compréner.  Quan èri joen, los sistematicians n'èran pas tots d'acòrd sus la classificacion d'aqueth mamifèr simpatic qui ei lo panda gigant (Ailuropoda melanoleuca). La gran majoritat deus sistematicians que'u classificavan hens la medisha familha que l'aute panda, lo petit panda o panda ros o panda arroi (Ailurus fulgens), qui vedetz sus las dusau e tresau fotos.

Segon aqueths sistematicians, los dus pandas qu'èran membres de la  familha deu  raton-lavaire, los procionids. Ua petita minoritat  n'èran pas d'acòrd dab aquesta classificacion, qu'afirmavan que calè hicar lo panda gigant dab los ors (familha deus ursids).  Quin explicar aquera divergéncia d'opinion? Simplament pr'amor los sistematicians de l'epòca n'èran pas tots d'acòrd sus los critèris qui calè considerar tà classificar lo panda gigant. Atau que i avè dus camps opausats sus aqueth ahar de la classificacion deu panda gigant. E puish,  mercés a las navèras tecnicas de biologia moleculara desvolopadas despuish las annadas 80 ençà, los critèris qu'an podut evoluar, que se son plan afinats e non son pas mei demorats just anatomics. Per seqüenciacion de l'ADN genomic, que s'an podut comparar los genòmas deu panda gigant, deu panda ros e d'autas espècias d'ursids e de procionids de manèira hidabla e quantificabla. Uei lo dia, qu'ei vadut clar, e acceptat per l'ensemble de la comunautat scientifica, que lo panda gigant qu'ei plan un ors (90 % d'omologia enter lo genòma deu panda gigant e lo de l'ors brun), mentre l'aute panda qu'ei vadut l'unic membre enqüèra viu d'ua familha creada especiaument mercés ad eth: los ailurids (que i estó arrejunhat per d'autas espècias extintas).  Quina conseqüéncia aquest cambi de classificacion a podut aver entau panda gigant o entau panda ros? Absoludament nada, de segur. Arren n'a pas cambiat. Lo panda gigant o lo panda ros que demora un panda gigant o un panda ros, cadun dab las soas exigéncias biologicas, ecologicas e nutricionaus pròpias, quina que'n sia la classificacion. Dongas, la classificacion, que la podetz oblidar. Tot aquò n 'a estrictament nada importància per lo beròi òmi, qu'interessarà sonque aus especialistas qui vòlen compréner l'istòria evolutiva deus mamifèrs.

Com jo non sèi pas los critèris qui'm permeterén de decidir se lo gascon ei occitan o pas, que'm guardarèi plan de préner posicion sus l'ahar de la classificacion deu gascon. A mei, que'm guardarèi plan de créder qui que sia, especialistas o non, en abséncia de critèris clars e quantificables. Qu'èi aprés, com a biologista, que los sistematicians e's pòden enganar per coupa de critèris mau causits o mau definits e que pòden cambiar d'opinion quan los critèris e vaden clars e acceptables per tots. Per çò qui tanh a la relacion deu gascon dab l'occitan, n'i èm pas briga. De critèris clars, definits, quantificables e admissibles per tots non n'i a absoludament pas nat aquiu. Sequenon, tot aqueth beròi monde de la lingüistica que s'aurén podut botar d'acòrd sus ua solucion o l'auta. N'ei pas briga lo cas.

E lo men agnosticisme qu'ei partatjat per d'especialistas arreconeishuts deu gascon com lo professor Thomas Field (lingüista occitanista e gasconista de l'Universitat de Maryland, USA) e lo lingüista bigordan (e locutor naturau de gascon) Jean-Louis Massourre. Totun, Th. Field que'ns rapèra que, per de romanistas  de reputacion internacionau com Achille Luchaire, Edouard Bourciez o mei recentament Gerhard Rohlfs e Kurt Baldinger, tots quate grans especialistas deu gascon, lo gascon qu'ei ua lenga distinta de l'occitan. Au centre deus arguments qui sostienen aquera opinion, que i trobam l'auta question, simetrica de la nosta,   a saber se lo catalan ei ua lenga distinta o non de l'occitan. Tà resumir, lo rasonament qu'ei com segueish: se lo catalan a d'estar considerat com a lenga distinta de l'occitan, que non com un deus sons dialèctes, alavetz lo gascon qu'a d'estar considerat  tot parièr com a lenga distinta de l'occitan, pr'amor  las diferéncias qui separan lo gascon de l'occitan e son mei granas que non pas las qui separan lo catalan de l'occitan (que podetz léger aqueth tèxte deu prof. Th. Field, au demiei d'autes autant interessants, en picar aquiu). Lo romanista britanic Max W. Wheeler qu'estima  la distància qui separa lo gascon de l'occitan n'ei pas mei petita que la enter arpitan e occitan.  (Wheeler, Max (1988), "Occitan", in Harris, Martin; Vincent, Nigel, The Romance Languages, New York: Oxford University Press, pp. 246–278). 

Aqueras opinions de linguistas reputats que son mei frequentas que çò qui'n vòlen díser los occitanistas. Que sufeish d'espiar la mapa de las lengas romanicas de la wikipèdia tà i véder que lo gascon i ei plan arrepresentat com a lenga distinta de l'occitan : picatz aquiu (mapa en anglés) o  clicatz sus la mapa que vedetz a l'esquèrra (en catalan). Aquera mapa qu'illustra los articles de wikipèdia en anglés e en catalan sus las lengas romanicas (romance languages en anglés, llengües romàniques en catalan).  Que la trobaratz tanben en rus, en ongarés e en d'autas lengas.

Lo gascon qu'ei tanben arreconeishut com a lenga vertadèra per l'UNESCO. Qu'ac cau soslinhar e tornar díser. Los lingüistas de l'UNESCO non pòden pas estar acusats de parcialitat o de desir de "separatisme". Aquera institucion de l'ONU n'ei pas briga ua sucursala de l'Institut Bearnés e Gascon.

Per jo, qui èi recebut ua educacion scientifica, lo problèma deus critèris que demora sancèr e shens nada arresponsa satis·hasenta. Quin se pòt quantificar la distància d'ua lenga o d'un parlar tà ua auta o tà un aute? Mistèri. Lo copacap que'm sembla enqüèra mei bèth quan e sabem que i a parlars de transicion qui son autant lengadocians com gascons (o vice-versa), o autant catalans com lengadocians (o vice-versa), o autant catalans com aragonés (o vice-versa), etc.  Francament, pelejà's per de questions de classificacion deus parlars que'm hè pensar a las guèrras completament absurdas de lasquaus Gullivèr estó lo testimòni en la novèla de Jonathan Swift. Los parlars que son las lengas vertadèras. La rèsta non ei pas sonque convencions, sovent alimentadas per lo nacionalisme o per d'autas rasons non lingüisticas, quan non son pas desirs de dominacion o de substitucion lingüistica.

 Com ac podetz véder, n'i a pas nada rason tà tirar la pèira sus los qui afirman que lo gascon n'ei pas occitan.  E que cau arrestar de hicar au medish nivèu la question deu gascon versus l'occitan  e la deu valencian versus lo catalan (òc, que soi estat tractat de "blavèr", figuratz-vos). La problematica n'ei pas briga la medisha. Lo valencian n'ei pas arreconeishut per nat romanista com a lenga distinta deu catalan. Lo valencian que  resulta de l'evolucion deu catalan aportat peus colons au país valencian arron la reconquista. La lenga valenciana qu'ei un aute estandard catalan, en vigor en la comunautat qui'u correspon.  Las diferéncias enter catalan principatin (catalan deu Principat de Catalonha) e valencian au nivèu de la lenga escriuta que son petitonetas, que  concerneishen mei que mei punts de conjugason. Mantuas d'aquestas diferéncias que i estón provocadas per las causidas normativas deu quite Pompèu Fabra. N'existivan pas abans. Per exemple las desinéncias verbaus deu subjonctiu en -i , caracteristicas deu catalan orientau (parlat a Barcelona, Palma, Perpinhan etc) e adoptadas com a fòrmas normaus per Fabra, qu' èran consideradas d'autscòps com dialectalismes d'evitar en la lenga escriuta, quitament per los quites  catalans deu Principat e deus Comtats deu Nòrd. Lo valencian, qui  n'a pas aqueras desinéncias en -i, ni en la lenga parlada, ni en l'escriuta,  qu'ei demorat fidèu a la tradicion deu catalan classic. D'aqueth punt de vista, qu'ei lo catalan principatin qui s'ei aluenhat de la nòrma  deu catalan classic, que non lo valencian.  Lo gascon, eth, que resulta de l'evolucion deu latin parlat au territòri deus Aquitani e mei d'un romanista seriós e reputat considera lo gascon com a lenga distinta de l'occitan. Quant a la lenga aranesa, qu'ei un estandard gascon, lo en vigor en Aran, pro diferent de lo qui soi a emplegar aciu. L'aranés estandard o lenga aranesa qu'ei basat suu parlar de Vielha e Mijaran (que i son uèit parlars gascons distints a la Val d'Aran) e qu'ei oficiau en Aran e au principat de Catalonha.


Dongas, tà resumir, la lenga d'aqueth blòg qu'ei plan gascona, totòm qu'ac pòt constatar e arrés no'm contradiserà. Que sia o non occitana,  qu'ac poderatz decidir vosauts medishs s'ac voletz, cars lectors. Jo n'ac harèi pas, pr'amor los critèris qui cau aplicar tà poder arrespóner ad aquera question, jo no'us sèi pas. A l'evidéncia, aqueths critèris n'existeishen pas, o en tot cas pas de manèira objectiva, hidabla, quantificabla e universaument arreconeishuda. E, fin finala, jo n'èi pas a decidir se lo gascon a d'estar classificat o non com a occitan. La classificacion deu gascon, que me'n chauti com d'un calhau sus la lua o com de saber si lo panda gigant e seré un procionid o un ursid.  Jo ne soi pas a deishar la lenga gascona a dormir hens un calaish (ua tireta) dab ua etiqueta classificaira hicada dessús, com s'estosse un parpalhòu esplingat laguens ua bòstia de colleccionaire o d'un musèu.  Jo que m'esfòrci de har víver la lenga gascona en tot har víver aqueth blòg. E, que jo sàpii, a la lenga gascona pas mei qu'au panda gigant,  no 'us hè pas briga hrèita nada classificacion tà poder víver e estar emparats de l'extincion abans que sia tròp tard.

La dusau edicion deu Tot En Gascon

Amics, uei que'm hè gai de partatjar dab vosauts aquera notícia: la dusau edicion deu diccionari Tot en Gascon qu'ei sortida aqueste estiu! Que l'arreceboi quauques dias a, mercés au son autor, lo letrat e escrivan landés Pèir Morà. Que l'arremercii per aqueth beròi present! E que'us arremercii a tots los qui an crompada la prumèra edicion. Qu'ei lo succés inesperat d'aqueth obratge autanplan com lo desir d'amelhorança de part de l'autor qui an permés l'espelida d'aquera navèra tièra. La publicacion d'aqueth diccionari, escriut sancèrament en  gascon, que s'ei hèita  shens nada subvencion, qu'ac cau soslinhar. A l'evidéncia, lo public gasconofòne, o interessat peu gascon, qu'èra a l'espèra d'un obratge d'aqueth escantilh.
Pèir Mòra qu'a hèita ua òbra mei qu'utila tà la vitalitat de la lenga nosta.
Hargar un diccionari n'ei pas ua tasca aisida. Aquò que demanda un tribalh dessenseat, encaborrit,  ua motivacion shens deca, dab, a la hèita fin, nada esperança d'ua arreconeishença quina que sia, senon sonque criticas e mei criticas. Hens un diccionari, que son los mots qui lugrejan, que non los autors.

D'aulhors, pocs lingüistas que s'i son hicats. E que'n coneishi qui critican los nostes lexicografes en tot exprimir lo degrèu qui'us causa lo hèit qu'aqueths e son amators e non pas lingüistas diplomats de l'Universitat. Segur, amators qu'èran P. Guilhemjoan, M. Grosclaude e G. Narioo, quan e harguèn lo diccionari francés-gascon, pareishut en 2003, seguit d'ua version corregida en 2004. Totun, amator non vòu pas díser ignorant. Que n'èran de saberuts a mei de motivats.  Que'us an arreprochat  de non pas estar lingüistas diplomats de l'Universitat. Aquò n'ei pas grèu. N'i a pas nada pròva que de lingüistas diplomats en mestior d'occitanisme sian capables de hargar un diccionari de mei bona qualitat ni quitament capables de'n hargar un de gascon.  Que'u demoram enqüèra, lo diccionari gascon elaborat per de lingüistas diplomats : non n'an pas hargat nat en mei de seishanta ans! Ni jamei. Dongas, la critica d'amatorisme, que se la pòden guardar on vòlen.

Ua causa qu'ei segura: shens aqueth diccionari en dus volumes de Per Noste, aqueth blòg n'auré pas jamei podut existir. Jo que'n soi hilh d'aqueth diccionari. Quan entinoèi  aqueth blòg, non sabèvi pas alinhar dus mots de gascon ni d'occitan. Urosament que l'aví, aqueth diccionari de Per Noste, ja!  Uei lo dia, au cap de tandas annadas de blòg en gascon, ne'u consulti pas tan sovent; de fèit,  meilèu rarament.  No'm hèn pas mei hrèita las neurònas de la francofonia tà escríver en gascon. L' aute circuit neuronau,  mei  joenòt e drin valent,  lo de la gascofonia, qu'a podut préner la relhèva. Mission accomplished, mercés aus sénhers Narioo e Guilhemjoan e au praube Grosclaude e a tota l'equipa de Per Noste. Que'us serèi arreconeishent envèrs eths dinc au darrèr sumsit.

Uei lo dia, au cap de tandas annadas, o anadas com m'ac caleré escríver tà hicà'm a la mòda gascona, las neurònas gasconofònas que m'ahiscan a seguir lo Tot en Gascon. Que'm hè gai de horucar en bèth huelhetar aqueth diccionari, que i soi a casa, que m'i senteishi plan. Que soi com un chin -perdon, com un shin- qui ei a descobrir la soa lenga.   Evidentament, qu'ei possible de recuperar la lenga gascona. E qu'ei possible per un gascon qui que sia o ua persona quinsevolha d'alindar-se-la. Los utís que i son tots.  La lenga gascona, produit de l'evolucion deu latin parlat peus Aquitani qui èran los davancèrs deus gascons e deus bascos d'Iparralde,  que representa l'esséncia  de la cultura gascona, de l'amna gascona, deus País Gascons. N'i a pas lenga mei fina e mei beròia que lo gascon e arrecuperà'u que's pòt e que cau.

La navèra edicion deu Tot en Gascon que s'assembla hòrt a la passada, totun dab un hèish de correccions, quauques mots de mei e...un prètz qui a baishat de manèra significativa. Non discutarèi pas de la causida de bèras fòrmas ni deus accents sus tau mot o un aute, non soi pas lingüista, Diu me'n guarde.  Per contra, que i a mots qui'm mancan e qui jo i aurí hicat (per exemple: ahíger, ahur, ahurar, avalòt, etc...). Lhèu n'i auré d'autes (pas guaire) qui n'i aurí pas hicat o en tot cas pas sonqu'en mencionar  que son manlhèus recents de l'occitan non-gascon (onguesismes, com e m'agrada de'us aperar) , com vam com a sinonime d'arsec o d'estrambòrd, capitar dab la significacion d'escàder-s'i, o mena com a sinonime de traca, escantilh... enter autes..Totun, aquò qu'ei causa negligibla, considerant que i son dejà mei de 30000 mots qui deven representar, a vista de nas, mei d'un tèrç deu lexic generau de la lenga gascona contemporanèa.

 Aqueth diccionari que compren los mot mei corrents e mei utiles. Qu'espèri qu'un jorn e poderam publicar o botar en linha la seguida deu Tot en Gascon: un diccionari  de 50 000 mots, en demorar lo de lhèu 100 000, en tot continuar l'excellent e meritòri tribalh de Pèir Mòra.

La videoneta dab Henri Darteyre

Uei, que'm soi volut regalar dab ua videoneta en gascon, ua petita antologia de cultura tradicionau. Aquera video que'nse vien deu nòrd de Gasconha. Qu'arremercii hòrt los valents companhs de l'associacion Lo Sarmonèir (region de Bordèu),  qui la m'an hèita conéisher.


 Lo praube Henri Darteyre qu'èra un gemèr retirat a Sent Lobert, deu costat de Lengon.  Que's morí en 2012, a l'atge de ueitanta-nau ans. Com ac digó eth medish hens aquera video, lo son prumèr contacte dab lo francés qu'estó a l'escòla. No'n sabèva pas nat mot abans. Que l'agradava de cantar, en gascon com en francés.

En aquera video, lo praube Enric que i testimoniava de l' epòca qui la boha (lo "truc", lo "machin", la chalemina, qué :-)) i estó acaçada per l'acordeon.




 
Henri Darteyre (Sent Lobert) cantas gasconas per garrocs


 S'encontratz problèmas tà espiar la video qu' amuishi amont, que la podetz véder dirèitament  e mei aisidament suu site de dailymotion en clicant aciu.

De fòrum tà horucar en passant per fòr e horuc e dinc a foraco / buraco

Uei que'm soi volut interessar a un aute mot gasconissime: horucar. Ja qu'aqueth vèrbe e sia hòrt corrent en gascon,  lo diccionari de Mistral que l'ignora completament.

Los significats de horucar (var. hurucar, horugar) que son :

1- cavar (cat. practicar un buit, cavar, excavar)
2-  horrolhar, hodilhar, hurgar, har lo hurt, cercotejar (cat. forfollejar, furgar, remenar, escorcollar) .
Horucar peu cabinet = hurgar per l'armari  (tà cercar quauquarren).
3- (fig.) pechicar, tarritar, brutar, tahurquejar, tiscar, cercar bregas (cat. amoïnar, xeringar, empipar, cercar bregues): Qu'ei tostemps a horucar: qu'ei tostemps a pechicar, a cercar bregas  (a emmerdar, qué).

Lo vèrbe horucar qu'ei construsit a partir d'un substantiu m. horuc qui significa:
1- trauc, recanton escur. Au figurat: deute esconut (Lespy).
2- utis tà cavar, tà horucar.

Lo mot qu'existeish en catalan jos la fòrma foruca qui designa un tipe d'espluga (cf. Alcover-Moll).

L'etimologia de horuc que's deu assemblar a la de horat (de fŏrātus, participi passat deu vèrbe fŏro).  Foratus- / horat qu'apareish com  un "faus" substantiu, qu'ei a díser un substantiu reconstrusit a partir d'ua fòrma verbau de  fŏro (gasc. horadar). Lo substantiu vertadèr que sembla estar estat fŏrum (var.  fŏrus ) qui va balhar en gascon lo mot fòrum (de discussion) e lo mot fòr (los fòrs e costumas de Bearn...). En catalan, fòr que s'i ditz fur, de comparar dab lo portugués furo e lo castelhan hura qui significan trauc, horat. En gascon ancian, fòr que s'i escrivèva for, fuer, feur e fur (cf. lo glossari de Luchaire). La grafia biarnesa foo que'ns senhala que la r finau non èra sensibla. Lo mot prononciat fòrr qu'ei un gallicisme. Lo mot pròpiament gascon qu'auré d'estar hur /hy/ segon Yan Lafitte, dab arguments deus bons.
ns.

 Qu'ei probable lo noste horuc que vienga de *forucus, derivat afixat de fŏro  (qui pòt sia viéner de fŏrum o de fŏrus. La formacion de horuc qu'apareish similara a la d'ua seria de mots gascons com peruc (de pèth; lat. pellis),  peluc (de pèl, pèu; lat. pilius), trabuc (de trava), entrabuc (entrava). L'afixe qu'ei -uc(u), -uca, que l'arretrobam en aqueste mot deu catalan occidentau pirenenc: foruca (còva). Que's pot tractar de l'afixe romanic -uc(u), uca, enqüèra hòrt viu en espanhòu regionau on i a ua valor diminutiva e afectiva, com hens lo mot  "tierruca" deus Cantabres de uei lo dia.  En occitano-roman, aqueste medish afixe o un afixe omonime que's hè servir  entà derivar  adjectifs tanben com  "astruc", "pauruc", "pesuc" etc. Qu'èra autanplan lo cas en latin ("caducus" de cadeo, tomber). En gascon, aquestes dus afixes que's pòden con·hóner enter si: la fòrma femenina de pesuc que's pòt har en pesuca en plaça de pesuga cf. Palay.
 
Los nòstes mots foruc e foruca qu'an prengut la significacion de trauc,  d'espluga.  De horuc que se'n va derivar lo vèrbe horucar, horugar, qui va estar con·honut  semanticament dab hurgar pr'amor de la similitud fonetica enter los dus vèrbes.  Aquera confusion semantica que va balhar lo dusau significat de horuc: lo de l'utís tà hurgar, tà horucar.

Aparentament, lo mot *forucus n'ei pas arrepresentat en espanhòu, sonque se horaco (sinonime de horado, gasc.  horat, trauc) ne derive. En gascon, lo mot latin eruca que balhè lo mot arruca en gascon de l'arribèra, totun lo mot qu'ei vadut arraca a la montanha. De la medisha manèira, que podem imaginar ua evolucion foruco->foraco,  sostienuda per la fonetica deu son sinonime forato o forado (horat, trauc). Deu mot foraco que derivan l'espanhòu horaco (trauc) e probablament  tanben lo son sinonime ispanoportugués, l'enigmatic buraco (qui significa trauc e espluga).  La formacion de buraco qu's pòt explicar per derivacion de horaco, o horaco -> o boraco -> buraco, la consonanta iniciau jogant lo ròtle de copar l'iat creat per l'amudiment de la h castelhana. Que podem notar la c intervocalica qu'ei conservada intacta hens horaco e buraco, un trèt caracteristic deu romanç pirenenc. De horaco que vien lo vèrbe espanhòu horacar (sin. de horadar, id. gasc.). Per contra,  buraco non formè nat vèrbe. Lo portugués qu'a furar, vèrbe qui devè existir en espanhòu d'autes còps (*horar). Lo cantabre qu'a enqüèra  jorau  =  cast. horadado ( cf. lo diccionario castellano-cántabro de Marco A. Roble Bárcena publicat per l'A.D.I. C.). Qu'ei probable qu'estó lo doble sens de "horado" (s.m. : horat e v. p.p.: horadat)  qui va indusir la reconstruccion de "horadar" en espanhòu e en las autas lengas vesias. En portugués, furadar qu'a un sens mei especializat que furar, respectivament taraverar e horadar.  Atau, las duas formas que i pòden coexistir en portugués, mentre, en gascon, horar que i suberviu a gran pena, e pas sonque hòrt locaument, victima de la soa omofonia dab l'aute vèrbe horar (< fullare).


En occitan non gascon,  forugar non significa pas briga  hurgar ni cavar com en gascon, sonque "s'agiter"  (sic) segon Alibèrt. Sauv error de part mea, lo mot n'ei pas hens Mistral. Que supausi aqueth significat  estranh que vien deu horucar ( = hurgar) tà activar las eslamas d'un huec. En tot cas, que  representa un gasconisme mau comprés.

Lo significat de horucar que pòt autanplan estar  intellectuau. Lo detective que  horuca en la vita privada d'un suspècte tà elucidar ua enigma: que pausa questions, interroga testimònis e documents etc. A jo que m'agradan los mots e que m'a calut horucar per las pajas de diccionaris tà sajar de compréner d'on èra podut sortir, aqueth. Qu'espèri lo resultat que vs'a interessat!

N.B. EDITS
Edit 1-  Pèir Morà que m'avisa deu mot landés (Marensin e Lana Gran)  horcurar, sinonime de horucar.  Lo mot que'm sembla estar ua deformacion de horucar o deu son variant horrucar (medish significat) per atraccion de horc, horca. Com m'ac escriu lo Pèir: "Sembla ací derivat de la familha horc, horca, e ahortís l'imatge de l'accion : sorguilhar dab ua horca." Que'm brembi d'aver rencontrat aqueth mot horcurar hens lo diccionari de gascon landés de l'abat Foix.  Per contra, lo mot horuc que i ei absent, possiblament acaçat deu lexic landés per la confusion dab horc. O serà lo noste praube abat qui l'aurà oblidat de la soa lista.

Edit 2- Octavià Alexandre que m'avisa l'equivalent aragonés de  horucar qu'ei foricar, çò qui supausa un forico equivalent de horuc. Lo mot qu'ei efectivament atestat en aragonés com foricón (trauc, espluga). La mutacion de u cap a i que i podó estar estada facilitada per dus factors: l'influéncia de la prononciacion gascona de  horucar, dab la  u /y/ adaptada en i en aragonés, e  l'existéncia d'un sufixe diminutiu afectiu -ico, d'emplec hèra corrent en Aragon, e dab loquau l'autre sufixe degó estar con.honut de manèira inconscienta. D'aquí lo sufixe -ón de foricón, augmentatiu, aqueth. Un sinonime de foricón en aragonés qu'ei foricacho, de formacion similara dab un aute sufixe augmentatiu -acho.

Conegude cause sie

Au demiei de las borridas e arreborridas occitanistas qui podem léger regularament,  n’i a ua qui m’irrita particularament : l’afirmacion que los gascons medievaus n’escrivèvan pas en gascon senon en « occitan comun». N’ei de segur pas briga vertat, en dehòra deu genre poetic trobadorenc occitan, on s'i èran hicats quauques gascons com d'autes, catalans, aragonés o nòrd-italians. 

En seguint, que trobaratz quauques exemples de tèxtes medievaus escriuts en lenga gascona. Que n’i a un heish d’autes  qui podetz consultar per l'internet,  mercés a un gasconista  (au sens qui l'enteni: academic, que non ideologic) american, lo professor Thomas Field de l'Universitat de Maryland (USA), qui n'i a hicat mei de 310 e qui continua de'n penjar. Que'n sia arregraciat! 


Que cau tanben arremerciar los bascos, en particular au professor Ricardo Cierbide de l'Universitat de Vitòria-Gasteiz, qui an publicat on line tèxtes en gascon de Sent Sebastian e de Baisha Navarra. Que i trobaratz tèxtes deus interessantissimes, qui cau léger, en particular ua letra redigida en gascon blos peu senescau de Bigòrra e capitani de Lorda, Johan de Bearn. Qu'ei adreçada au rei de Navarra, tanben comte d'Evreus /Evreux, Carles  II dit lo Mau o lo Marrit peus francés. Perfèitament bilingüe (francofòne e ispanofòne) qu'èra, aqueth rei. La lenga administrativa emplegada peu rei Carles II qu'èra lo navarrés (lenga iberoromanica de Navarra) qui, a l'epòca, s'assemblava dejà hèra au castelhan, lhevada l'f iniciau tostemps conservada. Totun, la lenga administrativa en vigor hens la partida nòrd deu reiaume de Carles II, la Baisha Navarra, qu'èra lo gascon. La lenga d'aquesta letra que m'interèssa particularament pr'amor n'ei pas de gascon juridic, per un còp, senon ua lenga de quasí tot dia (totun dab l'estile requesit quan t'adreças a un rei). Lhèu que i tornaram mei tard.

Lo prumèr tèxte de la mea lista que remonta a la dusau mieitat deu sègle 12. Que l'èi causit pr'amor qu’ei redigit per un personatge prestigiós : En Ricard, duc d’Aquitània, hilh deu rei Enric II d’Anglatèrra e d’Eleanòr d’Aquitània. Que s’ageish dongas deu futur rei Ricard prumèr d’Anglatèrra, dit Còr de Leon, neishut en 1157 e mort en 1199. La lenga en laquau ei redigida aquera letra qu’ei de gascon maritime (lo gascon dit "néguer"). Que i podem notar en particular  la forma maritima de l’article definit femenin le , que non la. Que i trobam tanben quauques "baionesismes" com, per exemple,  la forma ciptadan per ciutadan. Notaratz que l’a atòna finau, aquiu, que i èra plan arrepresentada per ua e, en conformitat dab la pronóncia deu gascon occidentau. Aquera grafia de l'a atòna n’èra pas limitada aus tèxtes en gascon maritime, qu’èra pro generau en gascon occidentau e quitament centrau, com ac vederam mei luenh. La j que i ei notada per ua y o ua i, tostemps en conformitat dab la pronóncia gascona. La grafia dou deu mot deu (las duas grafias coexisteishen en aqueth medish tèxte) n’ei pas briga ua grafia afrancesada. Que la tornam trobar hens d’autes tèxtes en gascon de l'epòca, com lo deus archius municipaus de Sent Sebastian (Guipuscoa) (1304), los deus archius generaus de Navarra (Pampalona, Navarra) (1385-sqq) e lo de Moliets (1289) qu’amuisham ací-devath. Que supausi que d'aqueth temps,  aqueth mot que's devè prononciar /dœw/ en maritime.

 En tot cas, lo men prumèr tèxte, aquiu que l'avetz:

CONEGUDE cause sie a todz aquetz qui son ni qui seran que io R. Filh d’Enric rey d’Anglaterre, comte de Peytau e duc de Guiayne, ey dat e autreyat aus nos amatz ciptadans de Baione costumes e dretz per tustems, los quaus W. comte de Peytau, present Ramon de Martre abesque de Baione, autreia a lor quent (n. b. quan) Baione comensa a hedificar. So es assaber : Que todz hom (totòm) qui es bincut (n.b. vingut, p.p. de vier) a Baione e y biera per estar, sauie que nos l’avem autreiat tote le frenquesse en terre, en mar, e en bosc, e en anes, quant poir anar e tornar per un die. E despuis que an e die aura continuat, saub que qui aqui aura terre, que soubie cascun an los diers que deura au seinhor de le terre. E dous tribails e clams qui aqui se feran, se hom s’en clame au seinhor o a son vicari, aquet qui aura feite le injurie que paguera VI. ss. E se augun estan en Baione s'en volera issir e anar estar en aut log, que aie poder de bener so qu'a, se bener bou. E tods hom qui mei senescaut es, quou deu tier guidat per tote ma terre e outre tant cum pusque. E se per aventure auguns hom fei tort au mei senescaut o ad augun mey .... hom, dou tort prener dret e a beniarlo, quou seguiran tut ; e totz hom qui seguir nou bolera, et paguera sieys ss.E.si-I senescaut, prese le pecunie e hom que no l’age (feit) augun tort a luy ny aus sons, vou anar en augun loc, nou segu (ira lo) poble. E ey establit que totz antz me don hom hun marc d’argent .... per so que hom los demandaue (de) le baleye ; e de cascune nau (que es de le biele de Baione. II.ss. en cascun torn. Autressi ey autreyat aus homis (de Baione que porten por tot ont se boleran) lors pesqueyries chetz costume, si ab homis estrainhs (no) hauen compagnie ; e si ab homis estrainhs hauen compagnie, que pagueran le costume cum avant part. Los eys mes autreyat que lo senescaut qui aqui sera, los fase segrement de thier aquestes costumes. Testimonis son desso : En Fortaner, abesque de Bayonne, en W. Arn. abesque Dacxs, en W. Maino, en ....."

Lo tèxte qui sèc que data de 1289 e que vien de las Lanas (mei precisament de Moliets, en Marensin), alavetz en territòri anglés. La lenga qu'ei enqüèra de gascon maritime. 
Notatz tres occuréncias de l'article le en lòc de la: les nostres maisons,  le queuseyre (la caucèira) e le costume (la costuma). L'article femenin le qu'ei ua  marca deu gascon maritime. 

Conegude cause sie a toz acidz (n.b. aquiths = aqueths) qui la present lettre veiran ... que nos fray Helies Amaniu caperan comendador de la mayson dou Temple de Bordeu de Jherusalem et de totes les autres maysons de Guascoyne qui son dou Temple, per nostre agradable ... e de la nostre voluntat, per nos et per nostres successors hauem affiuat a Guiraut de la Perade e assos [hers] e a son ordeinh tot lo casau que lodit Guiraut tie à le Queuseyre (caucèira = horn de caucear)  deu Temple e tot l'autre terre de Massanges deu Temple qui mau deudit casau, in tau maneyre que lo dit Guiraut e sons hers et son ordeinh qui lo dit casau ni la dicte terre ab sas aperthienses tieran ni possediran nos deuen dar e pagar de fiu ii ss. de Morlas et 1a garie, pagadeys lo dit fiu totes sen Martins, an per an, à la nostre mayson deu Temple de Moleiz.

Es assaber que lodit Guiraut e sos hers han pres ladite terre hen fiu, au for e a le costume de Marencin; e nos dit fray Helies avenz promes e autreyat audit Guiraut e a sos hers e a son ordeinh per nos et per nostres successors, qui seran per temps, que nos lo thieram la dite terre bone e ferme e estable inperdurablemens, lodit / Guraut e sons hers pagan lodit fiu, cum subdic es.

Tesmons son de queste cause: En Domenjon de l'Esbay, caperan in aquest temps de Moliez; Domenjon dou Traut; Vidau dou Pin trapenadant [?] d'Ax; Laurens de Cauroyre, regnant Hadoard, rey d'Angleterre, A. de Viele, abesque d'Ax.

In testimoniatge de vertat nos dit fray Helies hauem dade audit Guiraut e à sos hers la presente lettre sagerade deu nostre saget.

Dade à Moliez, lo dilus prosiman dauant l'annunciation beate Virginis Marie, anno domini Mo CCo octoagesimo nono.

Lo tresau tèxte que vien de la Gasconha centrau, en Astarac, guaire luenh d’Aush (en territòri francés). Que remonta a 1259. Notatz l'escriba qu' emplega los occitanismes non gascons fraires e paires tà designar monges, en concurréncia dab lo mot pròpiament gascon frai. Aquò qu'explica lo doblon fraile / fray qui trobam en espanhòu, on lo mot fray i ei pres, a tort, per ua abreviacion de fraile. Lo mot espanhòu fraile que provien probablament d'ua adaptacion deu gasconisme fray prengut com a substantiu, lhèu influenciat per fraire.  En efèit,  la terminason -ay d'un substantiu com fray que soa mei qu'inadaptat  en espanhòu qui a besonh d'i hornir, com a minimum, ua e de sosten. Atau, fray, plur frayES > frailes >fraile. De la medisha manèira, los anglés qu'an lo mot friar (monge d'un òrdi mendicant), qui, hòrt probablament, deriva deu mot gascon fray, que non deu normando-francés (frère) contràriament a çò qui solem léger.


La partida en latin a la fin deu tèxte que'nse rebremba Aush qu'èra la sed d'un arquevescat deu quau non depenèvan shens los avescats gascons, senon los de l'ex règne de Navarra (nòrd e sud, Pampalona inclusa) tanben. Aqueth eretatge de la "Vasconia" antiga que durè dinc au sègle 21 (2002). 

Conegude cause sie alz presens e als venedors que io Bernard Daubian e ma sor na Alazetz et Gualard, file de la dite Alazetz, donam, autreiam, confirmam totes las terres on queus frais de Sancte Marie de Berdonis tenon en quauque arazon d'en Rotbaut de Sent Xristau deuant lo Gerz e darre lo territori en la onor de Sent Xristau. En sobre tot aizo jo Bernard sobre dit Daubian e ma sor sobredite Alazetz, e sa file sobredite Gualard donam, lauzam e autreiam e confermam e definim toz los dons e las terras quen Espan Daubian nostre paire de a Deu e a Sencte Marie e la maison de Berdones deuant Gerz e darre en la onor de Sent Xristau. Mes ia que B. dit Daubian e ladite ma sor Alazetz e ladite Galard donam e autreiam e confermam e defenim a bona fee tots los dretz que nos i auem ni aueri deuem ni demanar i podem per nulle arazon en las sobre dites terras. Tot aizo cum es sobredit autreiam nos sobre ditz donadors per nos e peus nostres presenz e venedors, e plus quen B. dit Daubian es recebud per fraire per vestir quan a lui plazera en la maison de Berdones e ladite Alazetz es recebude per seror in las causes esperitaus e que a sepulture en la maison de Berdones. De questes causes sobre dites son testimonis : frai Guillems, abad de Pairiac, frai P. de Cortade, prior Berdonarum, frai V. de Ponzan, cellarer maior, frai J. de Seviag, frai A. Guillems de Las, frai A. W. de Laroche, frai Bertran de Laroche, frai Od de Sent Roman, monachi, frai S., granger Desparzag, P. Graas, R. de Laporte, ciutadanz Dauxs, Ramundus Sancii Molier, publicus scriptor civitatis auxitane qui hanc cartam scripsit. Nos frater Willelmus dictus abbas parianer presentibus litteris sigillum nostrum duximus apponendum. Datum apud Auxim in vigilia Sancti Andree, anno Domini MCCL primo, regnante Ludovico rege Francorum, domino Ispano existente archiepiscopo auxitano. E plus que io B. dit Daubian iure sobre sans evangelis que tiere e conservare a bona fee totes aquestes causes sobredites.

Enfin, qu’avetz un quatau texton, ua letra deu comte de Bigòrra (sègle XIII, domèni francés). Acerà, l’a atòna finau que soa intermediària enter /a/ e /œ/,   un pòc com l’a atòna deu catalan orientau. Totun, en gascon de Bigòrra, l'a atòna finau que's diferéncia foneticament de l'e atòna finau qui trobam, per exemple, hens lo mot home (gasc. occ. hòmi, uei lo dia grafiat òmi).  Tà representar aquesta a atòna finau, l'escriba que trantalha enter emplegar ua e, a la manèira deu gascon occidentau, e ua a,  a la manèira deu gascon orientau e de l'occitan non gascon. La scripta biarnesa de l'epòca qu'emplega de la medisha manèira indiferentament aquestas duas letras a e e: ex. maneyre o maneyra. 

Notatz lo genre deu mot « beziau « (la vesiau = la comunautat) e sustot lo de Nadau (totas Nadaus). Nadau qu’èra femenin en gascon (com Noël en francés d'autescòps).

Conegude cause sie a totz aquetz qui aquestas letras bezeran ni audiran que la beziau de Lezignat es franca deu castet de Lorde per totz temps a secula seculorum e dan .V. solis de franquetat a totas Nadaus au castet de Lorde : aquetz V. s. que deuen ester pagatz au die de Nadau e.l senhor deu castet de Lorde que los deu amparar a son [poder] e [...]de [...] de [...]e deu da[r] totz [ans] XII per ces en tote sa bite e lo senhor de [Lorde los deu amparar] a son poder de totz homes e garde [de mau].

Com vse'n podetz avisar, lo gascon medievau que s'escrivèva perfèitament,  autan plan com l'occitan non gascon, tant hens la partida francesa de Gasconha com hens l'anglesa e l'espanhòla (règne de Navarra) e aquò de manèira arrasonablament unificada, fin finala.  

Chanc, chanca, chancar, chancaire...

Un mot gasconissim(e) qu'ei chanca. Aqueth mot emblematic de las Lanas qu'ei desconegut en occitan non gascon mentre lo gascon que'u comparteish dab lo catalan (xanca; var. xanga) e dab l'espanhòu (zanco), tots tres dab lo medish significat d'escassa. L'etimologia d'aqueth mot qu'ei discutida. Coromines que'u hasè derivar deu latin zanca o tzanga (cf. lo  Gaffiot) qui designava ua sòrta de bòta de cuer tipica deus guerrèrs parts. Lo mot latin qu'ei de segur un manlhèu. En farsi ancian (lenga pèrsa),  zanga que volèva díser cama segon lo DLE. Lo mot qu'ei indoeuropèu, que l'arretrobam hens las lengas germanicas: baish alemand Schanke (cama), alemand e neerlandés Schenkel (cama, cueisha),  anglés modèrne shank (cama, partida inferiora de la cama, lo mot que vien de l'anglés mejan shanke), norvegian skank etc.


De fèit, en espanhòu, lo mot zanca que designa la partida mei longa, inferiora, de las patas deus ausèths.

En portugués, um chanca que designa "um  pé grande" (un pè gran). Que designa tanben ua sòrta de cauçadura rustica e que pòt voler designar ua cama d'òmi, particularament ua cama longa e prima. Locaument (Tras-os-montes) que i trobam lo mot sanca, variant  dialectau de chanca, qui significa cama.


Segon lo lingüista basco Txomin Peillen, zango, var. zanko, zankho que significa cama en basco, lo mot corresponent en viscaïn qu'ei zanka, txanka. Unh aute mot basco tà diser "cama" e qui a acaçat en mei d'un dialècte basco la fòrma zanko, qu'ei anka. Jo que supausi aqueth cambi que's devó har per  influéncia deu mot romanic (d'origina francica ) (h)anca qui va balhar lo noste mot anca.  En basco, zango qu'ei autanplan emplegat en composicion tà designar varias partidas distintas de la cama: zangokabil (cavilhar: lit.  cama cavilhar), zangokidal (tíbia: lit. cama cama), zangomakil (tíbia, lit. cama baston), zangosarar (popa de la cama lit. cama poma), zangolepo (popa de la cama, lit. cama còth) etc, etc.
Com lo mot cama en gascon, zango qu'ei autanplan emplegat en basco  tà designar la cama d'objèctes inanimats o de plantas: mahainzango ( lit. taula cama), artazango: tanòca (lit. milhòc cama); azazango, lit caulet cama etc.
Quitament qu'avem en basco  lo mot zankape o zangope, qui significa dominacion.

En espanhòu, lo mot zanca (partida inferiora de la pata d'ausèth, autanplan cama d'òmi, particularament ua cama longa e prima,  e zanco (gasc. escassa) qu'an balhat ua familha pro importanta de mots taus com zancudo / zancuda (gasc. camalong, -a, camelat-ada; eusk. zankaluze, zangil, zankailo), zancada (gasc.  encamada; eusk. zankaldi); zancadilla (gasc. dravada, entercamada, camatrava; eusk. zankarte), zancajo (gasc. talon, eusk. zankaztal). Que sembla lo (o un) significat prumèr de zanca qu'èra plan lo de cama, en espanhòu com en basco.

L'espanhòu qu'a dus  mots de mei de la medisha familha etimologica, qui son chanca e chancla. Que designan sòrtas de cauçaduras rusticas (cf. chanca en portugués). Aquiu la relacion quitament semantica dab lo latin zanca/tzanga "sòrta de cauçaduras" qu'ei dirècta.


En gascon,  lo vèrbe chancar qu'a un doble significat: 1- caminar en sautar sus un pè solet (har chancs), tortejar (en cat : coixejar) 2- caminar en emplegar las escassas, o sia las chancas.
Un chanc que pòt designar lo saut hèit peu caminaire qui camina sus un pè solet autanplan com lo pas deu chancaire (lo qui camina dab chancas).
Ua chanca qu'ei l'escassa deu chancaire. Lo mot catalan xanca (qui significa escassa com lo noste chanca) qu'ei un manlhèu probable deu gascon, qui averà tanben podut influenciar lo significat d'escassa de l'aragonés chanclo  e deu castelhan zanco,  qui n'arretrobam pas dab nat mot de la medisha familha en portugués on escassas  s'i disen "andas" o "pernas de pau". D'autescòps, lo mot espanhòu zanco que devè aver lo significat deu gascon chanquet, chancòt, qu'ei a díser tòrt (esp. cojo), lo mot qu'a conservat aqueth significat en espanhòu de Guatemala. D'aulhors, lo gascon qu'a autanplan lo mot chanco tà díser tòrt, la fòrma deu mot qu'ei un ispanisme evident.

Chanca que designa autanplan l'empara de l'infirme qui camina dab dificultat (en catalan: crossa). Que supausi aqueth significat qu'èra la significacon prumèra deu mot, abans de designer las escassas hens las Lanas.

Lo chancat o changat qu'ei sinonim(e) de chanc. Com a adjectiu, chancat que significa hicat sus chancas e, per extension, bastit sus pauhics.  Lo mot qu'ei passat en francés regionau. Une " cabane tchanquée"  designa ua cabana bastida sus pauhics au País de Bug, on las cabanas d'aqueth escantilh i son tipicas.

Lo chancaire qu'ei lo qui camina en sautar sus un pè solet o qui camina dab chancas.

Un chanquet o chancòt qu'ei un tòrt (en catalan: coix e, locaument, xanc)
Lo chanco que camina en sautar sus un pè solet (un ispanisme, cf. zanco).
Un chancotèr o changotèr qu'ei au persona qui torteja sovent, que se'n ditz que  chancota, changota o chancoteja, que va changui-changòt, que va a pè-chanquet o  que va chanquet-chanquet.
Un chancun (ua chancua) qu'ei un tòrt, ua tòrta (en cat: coix, -a).


Lo chancapè qu'ei un jòc de mainada qui s'i sautan sus un pè, qu'ei tanben coneishut com a pè-ranquet, carrat, carrelet, mac, seminari, matarruet, pairòla, capcasau, segon los lòcs (en catalan: xarranca, palet, marro).

Lo mot xanca (var.dial.  xanga) non ei atestat en catalan sonqu'a l'epòca modèrna (sègle XVI), e que i ei isolat.  Qu'a lo significat d'escassa deu gascon chanca, que non n'a lo de l'empara de l'infirme qui s'i ditz crossa.  Dialectaument, lo catalan qu'a tanben lo mot xanc com a sinonim(e) de coix  (cf. Alcover-Moll), o sia tòrt en gascon, qui ei l'exacte significat deus mots gascons chanquet  e chancòt, fòrmas afixadas, diminutivas, de chanc. Aqueth darrèr mot xanc n'ei pas acceptat peus diccionaris de catalan normalizat. Tant l'isolament d'aqueths dus mots en catalan com la correspondéncia perfèita -morfologica e semantica- dab los lors corresponents gascons que son las marcas claras de gasconismes (o quitament de "landesismes"). Aqueths dus mots que son estats  eretats deu vocabulari deus pastors  de  Catalonha, qui n'èran pas catalans senon "aquitans", tant los deu Principat com los deus Comtats deu Nòrd, segon los pròpis mots deu cronicaire rosselhonés Francesc Comte (sègle XVI):

 Y entre los dos de un regne y altre pàssan moltes conversacions perquè los guardians dels bestiars catalans també son de nacion francesa, y los demés son aquitans, perquè la complecció de la nació catalana no s’és poguda may conduhir ni inclinar en obres servils ni villanescas, ans bé, de los que los castellans anomènan villans, ells anomènan pagesos, y són de tant punt y honra molts d’ells, que per ella competexen ab qualsevol cavaller català ; per pobre que sian, per lo que toca a la honra, ab qualsevol senyor de títol, per poderós que sia.


Txomin Peillen qu'exprimeish dobtas quant a l'ipotèsi generaument admesa de l'origina latina deus mots zanca / chanca. La localisacion estrictament peninsulara e aquitània deu mot e la soa preséncia en basco que'u hèn pensar lo mot que poiré aparténer au hons lexicau preromanic de la peninsula iberica. Lo Txomin que suggereish zango e  zanco que poirén vier d'un mot de tipe basco *zaniko, dab la particula -ko qui poiré representar un genitiu. Atau *zaniko >zanko>chanc. Totun, jo que soi segur  lo mot qu'ei perfèitament indoeuropèu enqüèra que present hens lo lexic basco. Que podem remarcar la similitud perfèita enter los nostes mots chanca, zanca, zanco e lo mot anglés shank (antigament shanke) qui significa cama o qui designa mei especificament  la partida inferiora de la cama o  la cama d'un objècte inanimat (stem en anglés). To shank que significa caminar a pè. Mei probablament, lo mot latin (puish iberoromanic) zanca / tzanca qu'avè dejà los dus significats de cauçadura e de cama o de pè.   Alternativament, lo mot chanca que poiré estar d'origina germanica, possiblament anglesa (anglés miejan shanke), passant peu gascon tà las lengas d'Espanha. Deu romanic, los mots que podón estar manlhevats peu basco. E lhèu shens que peu basco: que cau notar chanka qu'ei lo mot tà díser cama en quechua.  Com ac vedetz, lo debat sus l'etimologia de chanc, chanca, chancar be demora ubèrt!