Mots gascons: gamà's, tinhahús, tumahús; mots catalans: gamar-se, gamarús.

En aqueste article, que  ns'interessam a dus mots catalans d'etimologia enigmatica o controversada qui botam en relacion enter si: gamar-se (id. gascon "gamà's") e gamarús (cavèca).

Gamar-se (Gasc. : gamà's, gamar-se): id, ved. Palay e Alcover-Moll.
Lo vèrbe qu'ei  pan-occitan, dab significacions divèrsas en relacion dab la santat (Mistral). De manèira notabla, n'ei pas sonque pronominau en catalan com en gascon, çò qui n'ei pas lo cas en occitan. Lo gasconisme en catalan qu'ei probable, lo mot n'i ei pas atestat sonque a partir deu sègle 17 e que presenta - de manièra sonque colloquiau - totas las significacions deu mot gascon en parlars de la Catalonha nòrdorientau, region istoricament de hòrta immigracion gascona.

En catalan normatiu, lo tèrmi qu'ei  limitat au  lexic veterinari, que designa un tipe de parasitòsi qui afècta lo bestiar. Per contra, en catalan dialectau, lo sens deu vèrbe que i presenta totas las nuanças que i  trobam en gascon.  Lo gascon, e qu'ei autanplan lo cas en catalan colloquiau,  que sap aplicar lo mot shens qu'entaus animaus o umans, autanplan entà las plantas (gamà's : gahà's l'eslor, lo póire tà ua planta, dessecà's tà ua planta o un organe com lo palmon, malautejà's tà un animau o un uman ) (ved. Palay). A Massat, gamà's  que significa "maigrir beaucoup" (J.P. Laurent, Le dialecte de la vallée de Massat, 2002).

Que cau precisar qu'en lenga catalana, lo mot que vien deu lexic pastorau segon Alcover-Moll. En aquesta lenga, l'atestacion mei antiga n'ei pas sonque modèrna segon lo G.D.L.C (a partir deu sègle 17), çò qui va plan dab l'ipotèsi d'un gasconisme.  Lo lexic gascon qu'a los mots "gamàs" e "gamassa" qui designan un matàs, un broishòc (Rohlfs, Palay), aqueths mots qui'nse poderén miar tà un "gam"o ua "gama"tà designar ua planta caitiva, pauqueta o seca, totun lo mot non-afixat n'i ei pas atestat dab aquesta significacion . Qu'ei possiblament extint o l'etimon qu'ei disitint. Per contra, que i ei plan lo mot gama qui designa lo póire sec qui arroganha la husta. "Gamat" que significa cussoat ( per la husta), esblasit, dessecat (per ua planta) e, peus umans e bèstias,  aflaquit, afeblit, mingòt. En rosselhonés, gamat que significa autnaplan "caquectic", "caitiu", "aflaquit", "mingòt" (Dicc nord-cat, Camps-Botet). Lo mot que s'aplica autanplan a las plantas en rosselhonés: "esblasit", "passat", "dessecat", com en gascon. En Conflent, d'ua persona qui s'ei arremetuda d'ua malautia, que's ditz que "s'ha purgat el gam" (Dicc nord-cat, Camps-Botet).

Lo catalan normatiu qu'emplega lo mot "gam" tà designar la distomatòsi (infestacion parasitària causada per nematòdes) o, de manèira generau, ua malautia lenta qui hè pérder progressivament las fòrças a las bèstias.  Que i son tanben gamadura, sinonime de gam, e gamadiu: un prat gamadiu que provoca la gamadura en los ruminants qui i pèishen, segon ua credença populara (Alcover-Moll,. tanben en Roergue, ved. gama hens Mistral). De fèit, la malautia que's gaha generaument per ingestion d'ua cuca infestada (un òste intermediàri com l'arhomic o un gasteropòde, aquò que depen deu parasite implicat. La cuca que s'infesta per contacte dab la cagalha deus ruminants). En catalan normatiu, l'acepcion que n'ei dongas hòrt mei especializada, qu'ei vadut un tèrmi exclusivament veterinari, eretat deu lexic deus pastors qui eran gascons o gascocatalans.

L'etimon deu vèrbe qu'ei controversat:

Segon lo GDLG (qui n'i a pas vist lo gasconisme, com a la costuma ):

[1602; d'origen incert, probablement de l'àr. ġamm 'entristir-se; sufocar-se', possiblement difós a través de les escoles de veterinària i medicina de Salern i Montpeller, de notable influx àrab

Segon  l'Alcover-Moll, après Dauzat, lo mot que seré un germanisme, probablament visigotic, de wamm o wamb.

Jo qu'èi hèita l'ipotèsi lo vèrbe gamar qu'entra en la composicion deu mot catalan d'ahur gascon gamarús ( *gamar-hus) (gasc. cavèca, gavèca): o sia ausèth nocturn qui balharé (supausadament, praubet) la malautia. Ved. gamarús

 Gamarús. Cavèca (Strix aluco).  Lo mot qu'ei d'atestacion pro recenta (sègle 19). Que provien deus parlars de las regions septentrionaus de la Catalonha istorica, com ei lo cas dab los mots babeca, lo vèrbe gamar-se e un gran nombre d'autes gasconismes en catalan, particularament los d'origina pastorau. Ua explicacion etimologica tàd aqueste mot que nse'n hè hrèita. La terminason "-ús" deu mot - qui s'assembla a la de "gaús" en catalan, que'm hè pensar a ua construccion especificament gascona qui implica  l'element "hus" (hus= ausèth - o voladiu assimilat - nocturn, cf. lo mot basco hontz, navarro-lab. :  huntz, soletan: hüntz , sinonime de  gauhontz, gauhuntz etc o sia gahús en gascon). Aqueste "mot"  qu'entra en la composicion deus mots tinhahús (grafiat tigne-hus per Camelat e Mistral,  tignehùs per Palay) e tumahús (= tumar-hus, grafiat tumahùs per Palay. Notatz plan la distincion fonetica de la vocau qui precedeish hùs, plan marcada per la grafia febusiana: tignehùs e tumahùs, sinonimes d'ausèth-tinha etc. (cat. ratapinyada, rat penat etc). Los gascons que con·honen o assimilan  sovent los tinha-hús e los ausèths de la familha deu gahús. Locaument, peu parçan de Tarnós en las Lanas, lo gahús que's ditz garahús.
En aquesta ipotèsi, se la darrèra sillaba deu mot gamarús compren plan "hus", lo prumèr element deu mot compausat que poderé simplament estar lo vèrbe gamar qui vienem de véder. "Gamarús" que poderé representar *gamar-(h)us exactament com, en gascon, lo mot tumahús e representa tumar-hus. Lo vèrbe gascon "tumar",  que significa "dar un còp dab lo cap", n'ei pas coneishut en catalan, lhevat lo rosselhonés. A prepaus d'aqueste gasconisme en rosselhonés, ved. aquiu.  Per contra, lo vèrbe gascon "gamar" que i ei estat adoptat, quitament en catalan normatiu. La sonorizacion de la r de gamarús que s'explica per la pèrda de la h aspirada. Segon aquesta interpretacion,  la cavèca que seré dita "gamar-hus" pr'amor de la soa mala reputacion d'ausèth-broish, acusat de mala sòrt e de provocar malautia e misèria. Babèca qu'a exactament aquesta significacion en gascon, la de mala broisha, ved. babeca.

En Santa Pau, vilatjòt de la Garrotxa (region volcanica deu pièmont sudpirenenc, de capdulh Olot, a un quarantenat  de quilomètres de Figueres), qu'estó arrecuelhuda ua legenda com n'i a tandas peu parçan. Un paisan deu vilatge vesin de Mieres qu'avè un problèma dab lo son tropèth de bovins. Tot an, peu dia de la Hèsta Major deu vilatge, ua  bèstia, la mei bèra deu son tropèth,  que's moriva shens que lo malurós i pogosse har arren entà sauvar-la. Alavetz, un bèth dia, lo paisan que fení per tuar un ausèth d'un còp d'escopeta. Un còp mòrt, l'ausèth que's tornè gahar ua fòrma umana: qu'èra la sògra deu païsan, qui èra broisha  (contat per Teresa Freixas, 1951, J. Romeu i Figueras, Llegendes de la Garrotxa, Farell).

 Lo mot "gamarús", desconeishut deus lexics gascons de uei lo dia, que poderé estar simplement  un calc deus mots gascons "tumahús" e  "garahús".

Qu'ei dedicat une article suus gasconismes segurs, probables o possibles en catalan, que'u podetz arténher en clicar acitau.

Diccionari gascon de las Vaths de Lus, de Varètja e de Gavarnia (Hautas Pirenèas) (J.-.L. Massourre)

L "Enstitut Biarnés e Gascoû" que ns’avisa d’ua publicacion venidera deu lingüista bigordan J.-L. Massourre. Hilh de Shèsa (Hauta Bigòrra), J.-L. Massourre qu’ei locutor naturau de gascon, d'ua familha de paisans qui non s'exprimivan pas sonque en aquesta lenga. Lo son prumèr contacte dab la lenga francesa no’s hasó pas sonque a l’escòla. J.L. Massourre qu’ei « agrégé de lettres » e doctor en scièncias deu lengatge. Qu’escrigó mei d’un obratge consacrat au son País Tòi e au gascon d’aqueste parçan, la soa lenga mairana. Qu’ei tanben l’autor d’un obratge de referéncia consacrat au maine lingüistic gascon, pareishut en çò de las edicions Honoré Champion. Aqueste libe que's basa sus las dadas de l'Atlas Lingüistic de Gasconha (ALGc), dadas dinc adara tròp ignoradas o pas briga espleitadas peus autes lingüistas.

 J.-L. Massourre qu’ei suu har paréisher un diccionari. Que’u citi:

"La version définitive de mon Dictionnaire, intitulé Dictionnaire gascon des vallées de Luz, de Barèges et de Gavarnie (Hautes-Pyrénées) en regard avec les données de l'Atlas linguistique et ethnographique de la Gascogne paraîtra cours janvier 2016. Il contient donc une mise en miroir avec les 1638 cartes ALGc qui sont synthétisées dans chaque article. Mais l'ouvrage contient davantage d'entrées, 3433 exactement dont beaucoup développent, de surcroît, de nombreux points concernant l'ethnographie ou l'histoire.

Son prix réel est de 25 € TTC. Toutefois, une remise de 20% sera consentie aux défenseurs du gascon ; le prix remisé est donc de 20 € - comptez 3, 80 € de frais de port, soit un total de 23, 80 € pour ceux qui désireraient recevoir un exemplaire à domicile.

 Il vous suffit d'envoyer un chèque à mon adresse (v. ci-dessous)

N. B. : Si vous connaissiez un ou des collègues susceptible(s) d'être intéressé(s) par cette offre, je vous remercierais infiniment de leur transmettre ce message.

MASSOURRE Jean-Louis
 Pech de Rayssac
47300 Villeneuve-sur-Lot

Tél.: 05 53 40 21 82

http://jlmassoure47300.wix.com/gascon
---------------------------------------------------------------------
Tot just  que comandi aqueste diccionari.

N.B. La  fòto qu'ei tirada du site de J.-L. Massourre. http://jlmassoure47300.wix.com/gascon

Mots gascons: babau, babèca, gavèca. Mots catalans: babau, babeca.

Aqueste article qu'ei tirat de l'article precedent consacrat aus gasconismes en catalan. Que m'a semblat pro long e interessant tà'n har un article en si. Los mots en italic que son los mots catalans qui èi volut comparar aus mots gascons.


Babau:  Lo gascon, l'occitan e lo catalan que comparteishen aqueste mot. Lo mot n'ei pas atestat en catalan abans lo sègle 14, çò qui poderé har-nse'n suspectar un manlhèu. La significacion qu'a lo mot en catalan qu'ei "nèci", ""persona nècia. N'ei pas briga la significacion qu'a lo mot ni en gascon ni en occitan. En gascon, lo mot que designa un personatge mitic, fantastic, orrific, broish, animau imaginari o monstre hèra lèd. Aquesta significacion qu'ei atestada locaument en catalan (significat dialectau segon lo G.D.L.C.). Dongas, aquiu plan que i ei, lo gasconisme clar. Lo babau gascon que'm sembla derivar, mitologicament se non etimologicament, d'un personatge de la mitologia vascona, lo "Gaueko", l'Esperit de la Nueit en çò deus bascos, que i tornarèi mei avath (ved. babeca). Lo mot en gascon que serveish tanben tà designar cucas pas guaire simpaticas com la blata e d'autes "insèctes negres e lèds divèrs" (P. Morà, entrada "babau" deu Tot en Gascon).  Aqueths insèctes negrets e qui hugen la lutz que degón estar considerats com a unha auta manifestacion visibla de l'Esperit de la Nueit, en demei de la quita gavèca, d'aquiu lo nom babau reservat tàd aquesta traca d'insèctes e los mots babèr (sinonime de babau) e babeca tà l'ausèth.  Per contra, en  lengadocian, lo mot babau non presenta nada connotacion especiaument mitica, orrifica, nocturna ne inquietanta, que designa los insèctes o las bestiòtas assimiladas, en generau. Que pòt servir tà arrevirar simplament lo mot gascon cuca (segon lo diccionari d' Alibèrt). Los lengadocians que l'emplegan, per exemple, tà designar la coccinella (vòlamaria etc), çò qui seré un contrasens en gascon.

Babeca. Que designa lo gahús blanc (Tyto alba). Lo mot qu'ei gascon com n'ei dilhèu  gamarús -(<*gamar-hus) (Syrnium alico), lo catalan qu'a òliba (Tyto alba) (ant. e dial.  òbila, mot eretat deus visigòts) e que i trobam tanben lo mot xibeca, un aute gasconisme (de "chavèca", fòrma deu mot cavèca en las Lanas e en Bigòrra.  La fòrma landesobigordana xabeca qu'ei atestada en catalan rosselhonés (Dic. ros. P. Verdaguer) ved. xibaca.  Lo mot babeca que vien de "gavèca" (medisha significacion). La mutacion de g tà  b qu'ei frequenta e non significativa en gascon, la g e la b que i son sovent intercambiablas shens distincion semantica. Com a exemples, que podetz considerar agòr / abòr (en gasc. landés (la) gorra, aragonés agüerro, id., medish etimon que lo mot basco agor qui significa sec); grau / brau (cf. cat. grau, lo de València= fr. grève, de grauus / graua); dauguns / daubuns (cf. cat. alguns, id. ); gavet, gauèc / bauèc  (Rhododendron ferrugineum) cf. cat. gavet, gavec, id. )  etc, etc.. .

En gascon, la "babèca" qu'ei la mair "babau", ua broisha, ua vielha hèra lèda,  mentre lo mot landés "babèr" o "babè" que sap designar  la gavèca (l'ausèth) com lo quite babau (l'èste  mitologic gascon, lo pair babau com la mair babau) (Palay). Aquiu qu'avem los dus mots gascons babau e gavèca plan arreligats enter si. La rason que'n deu viéner de la confusion de l'etimon indoeuropèu *kau ( = cridasser, a prepaus d'un ausèth, segon X. Delamarre, dict. langue gaul. ) qui ei lo de gavèca e de ga(h)ús, ausèths nocturnes (los mots que'ns vienen deus cèltas),  dab lo mot aquitan e basco gau: nueit.

Que i torni tà explicà'm un drin mei.

Lo mot "gavèca" qu'ei etimologicament e semanticament identic a l' oc. (tanben gascon e rosselhonés) cavèca,  fr. chevêche, id.  L'etimon deu mot qu'ei compartit dab gahús e guèhus  (*"càu us", cf. oc: còis, caús , id.), totun lo mot qu'ei ací de fòrma femenizada e afixada dab l'afixe despreciatiu èc (*"Kau èkka").  Lo mot *kauèkka qu'ei d'origina celtica, com ac son "cauannus", probablament, segon jo, d'un mei ancian *"Kau amos" o sia , literaument "(ausèth) "hèra cridassèr, cridasserissime" > gasc. chavan (manlhevat deu santoniés), fr. chat-huant; autanplan "kau etta" -> fr. chouette; e, fin finala,  *càuus dont los autes mots dejà mencionats e son tots derivats afixats. Entà léger l'article consacrat a la familha etimologica de gahús, qui includeish "cauva" deu mot soritz-cauva (i en fr. chauve de chauve-souris) com los mots gascons cava (o caua) qui designa locaument l'agraula (un germanisme, deu francic kaua, agraula, medish mot que lo mot celtic *kàuos, *càuus, totun emplegat tà designar un corvid en çò deus germans; cf. tanben lo mot gascon chauga, manlhèu d'òil, qui designa ua espècia de corvid, Coloeus modenula) , ved. acitau.

 Lo" babèr" (qui pòt estar autanplan masculin com femenin, aqueste detalh qu'ei significatiu, que i tornarèi) qu'ei  plan sinonime de "gavèca" en gascon landés  e que sap autanplan significar "lo babau" com la "mair babau". Segon Palay lo mot babèca que designa especificament la "femelle du Babau" (sic),  ua broisha, ua vielha hèra lèda. Lo fèit que babèr- a l'evidéncia reconstrusit a partir de babèca- e pòt servir tà designar la mair babau e la gavèca e lo fèit que lo quite mot babeca en catalan e designa la gavèca que'ns permet de supausar la medisha dobla significacion tau mot babèca en gascon, aumensh en quauque lòc e en ua cèrta epòca. (EDIT lo 9 de gèr de 2016:  Efectivament, babèca que designa la cavèca en Lavedan (Ausèths, F. Beigbeder, d'après l'ALG).

Jo que crei la relacion semantica enter babau e gavèca qu'ei a cercà's en la mitologia vascona. En efèit, lo mot gascon "gavèca" que's pronóncia generaument (sauv en la zòna d'antiga influéncia navarresa autorn de Bearn com en d'autas zònas,  perifericas, de l'airau gascon) "gauèque"  o com lo mot  basco "gaueko"  (lit. "lo de la la nueit"). Gaueko qu'ei lo nom de l'Esperit de la Nueit en çò deus bascos. Que pòt demorar invisible o préner ua fòrma quina que sia, que 's transfòrma sovent en monstre o en animau nocturne e/o negre e inquietant com gahús, tinha-hus, lop negre, taure negre… A Gaueko non l'agrada pas briga que los umans e sorteishin de l'ostau de nueit. "La nueit entà lo de la nueit, lo dia  entà lo deu dia!!!" (Gaua gauekoentzat, eguna egunekoentzat!) qu'ei çò qui crida generaument  Gaueko quan rencontra un malurós (mei sovent ua gojata)  qui ei a har cuentas dehòra de nueit. E Gaueko de se l'emportar a tot jamei.   Lo babèr o babau gascon que'm sembla representar un avatar d'aqueste gaueko. Lo mot babèr e dilhèu babau que'm semblan poder derivar - au mensh en partida-  de gaueko a partir de la fòrma romanizada deu mot qui's confon dab gauèca -> *bauèca/babèca -> babèr e babau  reconstrusits o dedusits a partir de las arraditz supausadas de babèca e *bauèca. L'evolucion de gauèca  tà babèca que podó estar influenciada per un mot d'etimon indoeuropèu  (lo deu mot baboïn) emplegat tà nomentar personatges, sovent lèds e espaventós, de condes mainadècs en mantuas lengas europèas, dilhèu lo quite mot babau (plan atestat en francés ancian) o un mot foneticament pròishe. Totun la relacion estreta, au còp fonetica e semantica-qui uneishen lo mot babèca (la mair babau) e lo mot gavèca (l'ausèth) qu'ei significativa e tipicament vascona /gascona. Pr'amor de l'ahur deu mot babèca, aqueste mot qu'avè d'estar assimilat a un personatge femenin,  la mair babau.  Que calè dongas un mot entà masculinizà'u o mei precisament neutralizà'n lo genre. Qu'ei interessant de constatar lo mot babèr - qui sap designar lo babau, la mair babau e la gavèca- qu'accepta los dus genres, autanplan "lo" com "la" babèr (Palay). Gaueko n'ei pas sexuat, que's pòt gahar, per exemple, l'aparença de taure com la de vaca. Lo mot babau - possiblament adoptat per confusion dab un mot omonime o semblant com ac suggereish la significacion deu mot babau en catalan (absenta en gascon, en tot cas lo contemporanèu)-  que poderé aver, se non provocat, aumensh facilitat la transformacion gauèca -> babèca. Babau  que s'assembla au quite mot babèr en  presentant, faussament, l'"arraditz " bau (=gau, babèr = gaue o sia nueit en basco) de *bauèca.  Quant a la significacion particulara de nèci qu'a lo mot babau en catalan normat, que cau remarcar qu'èra precisament la deu mot de francés ancian "babau" sinonime de baboe (a l'origina deu mot baboïn). Gallicisme?  En tot cas, l'imprenta de la mitologia vascona que m'apareish hòrt clara en la definicion gascona deu mot babau e que l'arretrobam conservada en catalan dialectau, de fèit probablament gascocatalan.

N.B. L'imatge de Gaueko qu'ei emprontat a:
 http://cmapspublic.ihmc.us/rid=1GZP6HMTD-125Z46T-
VWJ/Recursos%20para%20mitolog%C3%ADa%20vasca

Los autes imatges que son tirats de wikipedia.

EDIT 9/1/2016 Lo babau (sic) com a personatge espaventós de condes mainadecs qu'ei espandit per Galloromania tota e peu maine italian (ved. lo prumèr  comentari). N'ei pas especificament gascon.  A l'evidéncia, lo babau qu'ei estat assimilat peus v/gascons  a un personatge de la lor mitologia, l'Esperit de la Nueit, lo gaueko deus bascos, d'aquiu lo nom de "babau" o "babèr"  balhat tà la gavèca (babeca en catalan) e tà la blata (Palay, Tot en Gascon) , animaus nocturnes o qui cèrcan l'obscuritat.  Que devón estar considerats, hens la ment populara, com a manifestacions visiblas de l'Esperit de la Nueit qui, en condes bascos, e's gaha sovent ua fòrma animau tà aparéisher aus umans.

EDIT 10/1/2016 Que caleré investigar la possibilitat d'un empront francés -aumensh semantic-  tau mot babau en catalan pr'amor de la significacion de nèci qu'a lo mot en las duas lengas, significacion qui pogó estar influenciada peu mot "bébête" en francés. De la medisha faiçon, aqueste mot francés babau con·honut dab bébête (qui a un doble sens: nèci e bestiòta) que poderé aver ajudat a la signifcacion de bestiòta qu'a gahat lo mot babau en lengadocian. 

Deus gasconismes en catalan e deus gascons en Catalonha.

La setmana passada, qu'avèvi mencionat l'emplec hèra localizat deu mot gascon cajòla en catalan segon l'Alcover-Moll:

CAJOLA f. 
|| 1. Forat o cavitat feta a la pedra (Ripoll, Borredà); cast. hueco. Encenen una llanterna que penja d'un broc plantat en una cajola de les pedres de la paret, S. Vilarrasa (Scriptorium, març 1924). 
|| 2. Cort de porcs (Les Garrigues).
    Etim.: del llatí *cavĕŏla, ‘enfony’.

Lo mot "cajòla", compartit dab lo basco,  qu'ei hòrt corrent en gascon. Non sembla pas present en occitan, en tot cas qu'ei desconeishut deu diccionari occitan d' Ubaud e deu de Mistral com deus diccionaris de catalan normatiu. Que'm sembla estar un gasconisme "pur e dur", un eretatge lingüistic de las ancianas comunautas gasconas e gascocatalanas en Catalonha.

Un aute mot gasconissime qu'ei jutipèri . A l'origina deu mot que i seré lo nom de Jupitèr segon ua tradicion gascona. Totun, aquesta ipotèsi etimologica  qu'ei fantasiosa, que resulta d'ua confusion a l'origina d'ua deformacion deu mot , com vs'ac vau explicar.

Se consultam Palay, que i podem véder duas entradas jupitèri. La prumèra que i admet un variant: jutipèri. Aqueth darrèra fòrma deu mot qu'ei de segur la mei anciana, l'originau, pr'amor que l'arretrobam esporadicament en rares parlars deu catalan septentrionau e de manèira plan mei generau  a l'aute estrem deu maine gascon-catalan, en las islas Balearas, dab ua significacion identica o plan similara a la deu mot gascon. Comparem las definicions balhadas per Palay dab las deu diccionari d'Alcover-Moll.

Palay ce ns'explica:

"Jupitèri, jutipèri; sm. Manigance à laquelle on a recours dans un cas embarassant, une extrémité ennuyante; simagrée.
Que se'n tire toustém dab quàuque jupitèri, il s'en tire toujours avec une manigance (Yan Palay); n'as pas besoungn de ha tan de jupitèris, il est inutile que tu fasses tant de gèstes, de simagrées, que tu jures tes grands dieux, etc…"

Adara vediam la definicion deu balearisme jutipiri (fòrma qu'a lo mot a Malhòrca e a Menòrca) o jutiperi (medisha fòrma deu mot qu'en gascon, a Eivissa) :

JUTIPIRI (mall., men.) i JUTIPERI (eiv.). m. 
|| 1. Gest estrany fet amb la cara o amb les mans o contorsionant el cos, per fer riure o per riure's d'algú; cast. mueca, visaje, escarnio. S'atlot de dins la cuina li fa jutipiris d'amagat i s'esclata de rialles, Rosselló Many. 146. 
|| 2. Gest estrany, que crida l'atenció i fa riure encara que no intencionadament; cast.mueca, visaje. Ara mateix vetx es penestatge an es cantó fent jutipiris mentres ella no cern de son cedàs, Roq. 22. 
|| 3. Persona que fa moltes contorsions o gestos estranys (Men.). «Aquest al·lot és un jutipiri!» (Ciutadella).
    Fon.: ʒutipíɾi (mall., men.); ʒutipέɾi (eiv.).
    Etim.: del llatí vituperium ‘insult’. Tal vegada en la modificació de l'element inicial ha influït el mot Iuppiter, però no creiem que aquest sigui precisament el mot fonamental originari, sinó un simple modificador analògic de vituperium (cf. Spitzer Kat. Etym. 29).

Dongas, l'etimologia deu mot qu'ei resolguda: latin vituperium, que non Jupitèr. Qu'ei probable aquera confusion dab lo nom de la divinitat romana qu'ei a l'origina deu variant jupitèri e de l'auta significacion deu mot qui non sembla valedera sonque a Lescar. Tornem-nse'n en çò de Palay:

"Jupitèri (Lescar): lieu haut, dangereux d'où on peut tomber, être précipité. Appliqué à une personne, a le sens d'aventureux et aussi d'espiègle. Qu'ère sus û jupitèri, il était sur un lieu très élevé; jupitèri de dròlle! Polisson!"

Dab aquera definicion de jupitèri  qu'arretrobam l'equacion lòc d'altitud =  precipici dejà mencionat entà galihòrça (cf. catalan gallorsa), deu quau lo jupitèri de Lescar ei haut o baish sinonime. L'origina etimologica deu mot de Lescar non deu  totun pas estar  diferenta de la deu mot gascon generau e balear, dab totun l'influx deu nom de Jupitèr assimilat au diable.

Jo que supausi lo mot balear jutiperi  qu'ei un gasconisme de mei, com ac son los autes mots o locucions balears pai (gasc. pair) , sa pare per es pare (tanben en gascon locau sa pair; cf. tanben lo mot coseranés enqüèra viu sapair per pair, construsit  dab agglutinacion de l'article salat femenin,  hens la locucion eth nòste sapair per eth nòste pair  segon ua comunicacion personau de l'amic Renaud Lassalle, collectaire per aqueths parçans deu gascon orientau), mai (gasc. mair), es mare (de la medisha faiçon,  en gascon locau:  son mair, probablament  d'autescòps "so mair" com "sa pair", "sa hilh", cf. ma hilh enqüèra viu. Jo que supausi l'aspiracion de la f iniciau qu'ei a l'origina deu cambi de genre de l'article dab hilh  per un fenomèn d'atraccion fonetica, e, consecutivament, dab pair e mair per mimetisme logic), papai, mamai, al·lot (gascon arlòt),  esbarrejar,  etc. Tant jutipèri   com esbarrejar que son mots deus plan gascons qui non trobam pas en lexic occitan  (en particular, absents deus diccionaris d'en Mistral e de na J. Ubaud). Quant au mot catalan arlot, dont lo mot balear al.lot ei un variant grafic e semantic, qu'ei un gasconisme clar, com ac èi dejà explicat en un article.


Ua simpla coincidéncia lexicau aleatòria enter gascon e balear qu'ei hòrt improbabla. Aquestas similituds que s'explican mei probablament per un apòrt important d'immigrants gascons - o deus lors descendants catalans de parlar gascocatalan-  en las Islas Balearas. Hèra locaument en la Catalonha septentrionau, a Ceret (Vallespir) e a Batet (Garrotxa), que i emplegan enqüèra l'expression fer jutiperis a algú qui significa balhar a quauquarrés lo mau de mar, l'enveja de vomir segon P. Verdaguer, Diccionari del rossellonès, Ed. 62. Aquesta definicion un chic estranha que ns'apareish hòrt mei clara dab lo testimoniatge deishat per un legedor catalan en un comentari signat "Lluís". Que'u citi: " A la meva família, de Batet, a la Garrotxa, es fa servir l'expressió "fer jutiperis a algú". Especialment als nens petits, aixecar-los enlaire i baixar-los sobtadament, cosa que els fa molta gràcia."  La mencion "a la meva famíla" qu'ei ambigüa, non sèi pas s'aquò sosentenerà l'expression qu'ei d'emplec estrictament familiau o se serà ua caracteristica mei generau deu parlar de Batet. En tot cas,  l'apòrt gascon au poblament de la Garròtxa qu'ei plan coneishut, que i ei plan testimoniat per l'onomastica locau. Que poish citar, per exemple, lo  lòc-dit Colònia de Llaudet, au ras d'Olot. Lo fondator de la dita colònia qu'èra un gascon de nom Laudet ( L'audèth).   Lo nom deu lòc-dit  "colònia de Llaudet" que parla clar:  qu'èra probablament un poblament gascon. Lo nom Llaudet  qu'ei estat transmetut dinc a uei lo dia jos aquesta forma catalanizada, com plan sovent dab los noms gascons de persona en Catalonha (Delseny = D' Alzenh, un vilatge deu Seronés, Caparà = Caperan etc).   Un aute exemple qu'ei lo linhatge olotin iperconeishut deus "Vaireda"  (= Veireda, vilatge de la vath d'Aura) etc.

Que cau raperar Espanha qu'estó durant sègles un lòc d'emigracion entaus gascons, aumensh a partir deu sègle 15, se non abans.  A la debuta deu sègle 17, la diaspora gascona que i èra dejà hòrt importanta. Segon l'estimacion deu caperan aragonés Marco de Guadalajara (1613), los gascons que representavan un quart de la populacion totau  deu règne d'Aragon ( Catalonha e las Balearas inclusas). Un estudi onomastic que demostra los "occitans", en realitat majoritariament gascons, èran particularament nombrós en la Catalonha pirenenca e lo piemont pirenenc gironés, (Garrotxa e Haut Empordan) e deu costat de Barcelona, dinc a representar 40 % deus poblants locaument (ved. aquiu per la bibliografia). Que hasèvan de mestièrs tot çò qui los espanhòus e trobavan indigne: pastors,  paisans, vailets...Sequenon, qu'èran artisans, comerçants, caperans... En archius episcopaus catalans,  que i trobam clams de part de parropians indignats pr'amor los curats que i predicavan en gascon e non en catalan.  Los gascons qu'èran tanben bandolèrs com ac rapèra justament Cervantes en son don Quishòt, on i ei testimoniat lo parlar ibrid gascocatalan deus bandolèrs qui acompanhavan l'arlant catalan Perot Rocaguinarda (Perot dit "el lladre").

 Lo pastoralisme en Catalonha qu'èra un monopòli deus gascons, dinc au punt qu'en nadalets barròcs catalans, gascon e pastor que i son mots sinonimes. Que s'i hèn exprimir los pastors deu nadalet en gascon o gascocatalan o simili-gascon e non en catalan. Que coneishem aumensh dus exemples d'aqueths nadalets, respèctivament  deus sègles 16 e 17. Lo mei ancian, compausat per Bartomeu Càrceres (probablament un valencian), qu'ei estat popularizat per Jordi Savall qui nse'n prepausa ua arrevirada en catalan en libiòt deu CD. Qu'ei significatiu la debuta de la canta qui  balha lo títolh au nadalet "tau garço, la durundena"…", ,  n'i ei pas estat briga comprenut peu traductor catalan. "Tau" qu'estó arrevirat en "tan", çò qui ei un bèth contrasens. Per "tau garço la durundena etc"jo que compreni:  Entau garçon, la breçairòla, etc". Lo mot gascon  "tà" qu'ei incomprensible per un catalan com per un occitan. Quant au tèma musicau de l'arrepic deu nadalet, qu'ei completament  identic a la prumèra frasa d'ua cançon de nau tradicionau de las Lanas, qui's dança en rondèu en cadena. Aquesta cançon,  plan coneishuda deus bohaires (que'n soi) que's ditz  A l'entorn de ma meison.  Aquiu qu'avetz la version deu nadalet deu sègle 16  interpretada per l'orfeon valencian Navarro Reverter, devath la direccion de Josep Lluís Valldecabres.



Que poderatz comparar l'aire de l'arrepic deu nadalet , qu'ei a diser lo de "tau garçó la durundena, tau Jesú, la durundó, tau hilló ("hilhon") la durundó"  dab l'aire de la partida A d'aquesta cançon de nau landesa ("A l'entorn de ma meison, nau arròsas e un boton) .  Que poderatz constatar que son perfèitament identics. Ua coincidéncia deguda au azard? N'i crei pas tròp.

L'aute manuscrit (tanben publicat per internet), deu sègle 17, qu'ei coneishut com a "col.loqui de dos pastors gascons en llengua gascona" segon las pròpias indicacions deu dit manuscrit qui ei conservat en la vila de Ripoll (capdulh d'un parçan  pirenenc on i ei estat recuelhut lo mot gascon "cajòla", ved. amont). Aquiu, la  lenga parlada peus pastors deu nadalet qu'ei aisidament identificabla: qu'ei de coseranés un shinhalon catalanizat.  En particular, que i podem léger lo gasconisme  "aquera, la h aspirada per f que i ei plan indicada, l'article qu'ei lo tolosan "le"  e la forma deus participis passats qu'acaban en --ig  /tʃ/  en lòc de "t", aqueste darrèr trèit qu'ei caracteristic deu comengés, parlars deu baish-Aran inclús, e deu coseranés. La prononciacion de la m finau de las fòrmas verbaus qu'ei notada per "n", çò qui permet de definir la lenga deus pastors d'aqueste nadalet com a coseranesa e non comengesa ni aranesa. Aquiu un estudi lingüistic que seré interessant entà poder determinar çò qui'n seré arcaïsme e  çò qui'n seré dialectalisme degut a l'influéncia deu catalan (per exemple, que i trobam paubre, lop, maizo e garço, que  non praube, lup, maizu e garçu...) . Entaus dus nadalets, que podem supausar los autors qu'èran de la comunautat gascocatalana. En tot cas, lo dusau que n'èra shens nat dobte.


L'apòrt linguistic de las comunautats gascocatalanas au catalan qu'ei hòrt significatiu. En catalan, que i trobam a còps mots gascons dab ua acceptacion desconeishuda en gascon d' uei lo dia. Las comunautats mixtas gascocatalanas, presentas en Catalonha durant sègles, qu'an hèit evoluar la lenga a la lor faiçon en desvolopant parlars ibrids en mitan non-gasconofòne, de mensh en mensh gascons e de mei en mei catalans, totun en conservant o adaptant mots e expressions gascons, sovent mau interpretats, mau comprés. Qu'ei significatiu que, tà diser "gojat",  lo catalan catalan qu'emplega nòi, deformacion deu mot gascon ninòi (nèci, inocent) (probablament popularament interpretat com a "nin nòi" en catalan) mentre lo catalan balear que hè servir un autre mot gascon: arlòt (en gascon: òmi aule, de mala vita). De la medisha faiçon, l'interjeccion gascona "Diu me dau!" qu'ei estada mau interpretada com a un enigmatic (totun  gramaticaument corrècte) "Deu n'hi do!" en catalan de Catalunya.  Un aute exemple contemporanèu d'ua frasa en parlar gascocatalan que ns'ei balhat per Mossen Alcover hens lo son diccionari catalan-valencian-balear "Ha vingut el meu frai" per  "Ha vingut el meu germà"  (cf. l'entrada "frai"). Alcover, qui ignorava lo gascon, n'a pas sabut identificar aqueste gasconisme ni nat aute. Que pensava frai que derivava de l'occitan fraire, error espandida en çò deus filològues espanhòus, repetida peu nòrd-catalan Pere Verdaguer en son diccionari de rosselhonés.


Tà consultar lo lexic de gasconismes catalans qui soi a preparar, clicatz acitau.

Perqué "lenga gascona" e non "occitan gascon" ni tanpòc "gascon"?

N’i a enqüera avut un qui m’a hèit ua crisi pr’amor de çò de « lenga gascona » qui i èi botat en frontispi deu blòg.  Lo gascon n’ei pas jamei estat ua lenga, que m’escriu lo brave pire, en occitan. Diu me dau ! E perqué e’m ditz aquò, a jo ? Quan òm escriu « lenga gascona », aquò non presupausa pas que lo gascon e sia-  o non - ua lenga distinta.  Qu'ac èi dejà escriut, que me’n contrafoti de la classificacion deu gascon com de la deu francés, de l'anglés ou deu panda gigant. Las classificacions no'm son pas pas briga utilas ni en la vita vitanta ni tà la mia vision deu món. No'n soi pas d'ahur classificaire, jo. Pas arren de dialècte, pas arren de patués en la mia tireta, jo que pensi que son nocions imaginadas per lingüistas tà  simplificà's los estudis quan n'ei pas un desir de substitucion lingüistica. Totun, la ierarquizacion deus parlars,  los uns que serén lengas mentre los autes que no'n serén, que pausa clarament un problèma filosofic e etic, a mei de l'inconsisténcia logica e e scientifica. La lenga mairau n'ei pas un diasistèma, qu'ei lo parlar de la mair, lo parlar qu'ei lenga.

En tot cas,  imaginatz qu’en plaça de hicar "lenga gascona", que i boti : "lenga romanica ": « Lo plaser de perpensar e d’escriver en lenga romanica». La frasa, per mensh precisa qu'estosse vaduda,  que'n seré totun autant corrècta, vertat ? A véder si un aute gus (o lo quite pire d’aqueste còp) e gausarà agredí'm en voler explicà’m que n’èi pas lo dret d’emplegar l’expression "lenga romanica", lo romanç n’ estant pas ua lenga…" Sénher, avètz emplegat l’expression lenga romanica, aquò es tras qu’escandalós,  avètz pas lo drèit d’escriure « lenga romanica» per çò qu’es provat scientificament que lo romanç es pas jamai estat una lenga. "
S’aquò non n'ei pas ua, de las asoadas…E quan "gascona" e "gascon" i remplaçarén "romanica" e "romanç",  enquèra mei, que tròbi jo. 

Dilhèu que’m cau precisar perqué emplegui l’expression « lenga gascona » aquiu. Com ac èi dejà escriut, n’i cau pas véder nada profession de fe classificaira quina que sia.  En realitat, n’èi pas trobada nada expression mei clara e mei neutrau.

« Occitan gascon »  qu’ei ua expression qui non m’agrada pas, pr’amor n’ei pas briga neutrau. Qu'a ua connotacion ideologicament partidària, e per conseqüéncia, que soa dogmatica e intoleranta. Qu’auloreja a dictatura de la pensada en voler impausar ua doctrina o un vejaire classificaire com s'estosse ua vertat scientifica o ua valor universau. Per respècte envèrs los qui son d'avís que l’occitan non pòt estar gascon e pr’amor deu men escepticisme en aqueste ahar, non l’emplegui pas jamei. 

E « gascon » en plaça de « lenga gascona » mei simplament ? En aqueste cas precís,  tanpòc, simplament  pr’amor la significacion deu mot "gascon" qu’ei ambigüa e emplegà’u ací que haré la mia frasa autanplan ambigüa. Ueratz la locucion « lo plaser de perpensar e d’escriver en gascon », que’s poderé enténer com « lo plaser de perpensar e d’escríver com a gascon », çò qui n’ei pas briga çò qui voi díser.

No'm demora pas sonque l’expression « lenga gascona », clara, neta e ideologicament neutrau.

Qu’espèri que’m deisharàn ua bèra pausa en patz arron aquestes explics.

Baran, Sela e l'Esperit deus Ancians (dusau edicion revisada e amplificada) - o: Perqué "selar" n'ei pas "celar".

Aqueste pòst qu'ei ua reedicion d'un article qui publiquèi en 2011. Que i èi hornit dus elements de mei, l'un sus los mots seju e asejar deus idiòmas cantabres non-"pasiegu", qui'm vien prumèr de la lectura d'un libi dont l'autor ei D. Miguel Ángel Revilla, hilh d'un vilatjòt montanhòu de la vath de Polaciones, en Cantàbria, e actuau president de la comunautat autonòma de Cantàbria. En aqueste libe (lo son prumèr "best-seller", ved. avath) , D.  M.Á. Revilla qu'emplega lo mot locau "asejar" (las gallinas) en plaça deu mot "aselar". Qu'èi tanben trobat aqueste mot "asejar" e lo substantiu "seju"  en consultar l'obratge de D. Francisco García González titolat "el dialecto Cabuérnigo (cuestiones de gramática y vocabulario)".  Aquesta tèsi doctorau, dirigida per Dr D. Emilio Alarcos Llorach, qu'estó defenuda peu praube F. García González a l' Universidat de Oviedo, en an universitari 1977-1978. Per sòrta, la casa editoriau Cantabria Tradicional que la reeditè recentament. L'aute element ahijut en aqueste article qu'ei la definicion deu "cortau" reportada hens l'obratge d'en Jean-Pierre Laurent consacrat au dialècte gascon d'Aulús. Que i tornarèi.

Que'm soi dongas interessat a duas familhas de mots gasconissimes probablament eretats de las culturas deus pastors qui vivèn en la cordilhèra pirenaïcocantabrica aus atges deu bronze e deu hèr, se nse'n hidem a las ipotèsis etimologicas deu praube Coromines. La prumèra qu'ei la de varan(d) qui grafiarèi arbitràriament dab ua b iniciau en aqueste pòst:  baran (baran, baram,  barana/baranda, baranar, baranejar, baranet, embaranar, embaranada, baranon etc).  L'auta qu'ei la d'asselar (sela, selat, selar, assela, asselada, asselar).

En gascon, lo mot baran, variant baram, escriut varan, varam en la grafia de Per Noste, barand per Chaplain (diccionari gascon-francés), varand per en Pèir Morà (diccionari tot en gascon) e per en Yan Lafitte (diccionari de Lespy), barann peu praube Joan Coromines (El parlar de la vall d'Aran),  que  designa ua causa circulara, un cerc, un  aròu (lo baran o baram de la lua).  Lo baran que devè aver ua dimension religiosa o en tot cas magica: que representa ua causa misteriosa, de l'aute món, deu món deus defunts. Que pòt aver un efèit positiu, lo de claror, de proteccion, o, au contrari, que pòt provocar causas de las dolentas en relacion dab la possession de l'esperit, la confusion, lo vertigi, la pèrta deus sens. Lo baram qu'ei ua forma de tesic, de preocupacion. Har baram que vòu diser desirar  en ne pèrder lo sens, voler a tota fòrça possedir quauquarren o quauqu'un. Baranejar que vòu díser har vòltas o pèrder l'equilibri, patir de vertigi. En Lomanha, que significa tanben lugrejar en parlar d'un astre.  En Haut Comenge, que vòu díser cerclar ua arròda d'un carro (Duplech).  

Lo mot baran qu’a ua forma femenina: la barana. Que designa alavetz la sòla d'ua arròda d'un carro (dab aqueth sens, lo mot qu'ei grafiat varana per Per Noste), la barrèra de husta qui barra lo passatge tà un camp o tà ua prada o que barra un sarralh. Dab aquesta darrèra acceptacion, lo mot qu'ei grafiat de manèra distinta: barana per Per Noste, en seguir atau l'usatge espanhòu e catalan. Un variant occitan de barana, baranda, qu’a tanben lo sens mes modèrne de balustrada, com barana en catalan..
Un baranet o ua baraneta  qu'ei ua persona arredoneta mentre un baranon qu'ei un cledon.

En basco labordan, biranda que vòu díser cerc, qu'ei lo medish mot que lo nòste baran. En basco "generau",  baranda qu'ei la nosta barana (esp. baranda, leng. baranda,  cat. barana).

Lo mot qu'ei d'origina preromana e indoeuropèa. Segon Coromines, las duas significacions de cerc e de barrèra de proteccion que s'arretròban ligats a l'etimon en divèrsas lengas indoeuropèas; varanda en lituanian que vòu díser  anèth, cerc. En mantuas lengas indianas varanda que vòu díser barrèra, abric. D'aqueth mot indian que'ns vengó lo mot veranda via l'anglés o lo portugués.

Lo baran e la barana que hèn pensar immancablament a ua construccion pastorau antiga: lo sel. Que s'agiva probablament de la medisha causa.

Los “seles” -mot d'un parlar cantabre- qu'èran de sarralhs circulars, las rèstas deus quaus e's pòden trobar peus Pirenèus e la cordilhèra cantabrica (Bascoat, Cantàbria, Astúrias) dab denominacions divèrsas mès la causa non càmbia pas guaire. Lo terrenh deu "sel" que's trobava generaument a l'estrem o au dehens d’un bòsc, au detriment deu quau aumensh ua partida de l’airau i èra obtenguda per abatuda. Atau, los constructors e utilizadors deu "sel" que podèvan aprofieitar de la husta com a materiau tà las construccions de las barrèras deu cortau (qu'ei a díser  las baranas), entà edificà'i la barraca deu pastor, e tanben com a combustible. Doncas, lo "sel" qu'èra de fèit un baran, que diserem un  "ring" en anglés. Antigament, au centre geometric de l’estructura circulara  que s’i trobava ua pèira senhadera, a partir de la quau e's podèva traçar la circomferéncia deu baran dab l'ajuda d'un cordèth. Au Bascoat, aquesta pèira centrau que's ditz austarri o austerritza o sia pèira de céner, lhèu las rèstas d'un ancian culte funerari. E efectivament, s'i podón trobar traças de céner en aumensh un cas. Aquesta descobèrta que permetó de datar l’estructura corresponenta per la tecnica deu C14, e qu'èra lo sègle 2 en aqueste cas. A mei, uèit pèiras perifericas i solen estar plaçadas de manèira geometrica, exactament sus la linha de la circomferéncia, shens que'n sàpiam l’arrason, simbolica, religiosa o auta. Aquera costuma que poderé remontar tà la cultura deus megalits (ved. l'article de Luis Mari Zaldua Exabe, en basco), cultura estreitament ligada au pastoralisme, pr’amor estructuras semblantas e hèra mes antigas qu’estón descobèrtas en Bretanha e hens las Illas Britanicas. Au País Basco, qu’èra totaument prohibit de desplaçar las pèiras d’un "sel". La tradicion orau basca qu’ei arrica de condes dedicats ad aqueths desgraciats qui s’an permetut de transgressar aqueth tabó. Un còp mòrts, que non pòden trobar lo repaus eternau abans que la pèira e sia estada arrehicada a la soa plaça.

La construccion deu "sel"  qu’arresponèva a la necessitat d'aplegar (= acessar, asselar) lo bestiar laguens un cortau barrat e vigilat tà que i passen la nueit a l'empara deus predators. Los « seles » d’estiu que son en las estivas, mentre los « seles » d’ivèrn que son situats mes avath. Qu’èran doncas sarralhs d’usatge estacionau, temporari e non permanent.

L’extincion deus predators montanhòus que provoquè la desaparicion deus « seles” com a sarralhs, los darrèrs qu"èran enqüèra utilizats a ua epòca recenta (sègle 19). Totun, que’n podem enqüèra véder traças de las plan visiblas e los "seles" mes antics que balhan tribalh taus arqueològues. Per exemple, la forma arredona deu "sel" d'Akola (en basco: Akolako saroia), au ras d'Hernani (Guipuscoa) qu'ei enqüèra plan visibla, a maudespieit deu bòsc qui ei a minjà'u: 

Aquiu qu'avetz un aute exemple, mes de casa:  lo plan d'un "sel" trobat au lòc-dit "Sarralh de Broquèra".
Que's tròba dens la comuna de Doasit en Shalòssa, Landas. La circomferéncia deu "sel", laguens un bòsc (qu'ei soent lo cas en l'arribèra), que i ei enqüèra plan visibla, marcada per ua hauçada de tèrra de quasi 1 m de hautor en daubuns endrets.
De notar qu'estó lo "sel" qui balhè lo nom (sarralh = clòs, terrenh barrat) au lòc-dit.

Lo mot sel –cadut en desús en la lengua cantabra de tot dia - que’s tròba fossilizat hens la toponimia de Cantàbria e particularament  la de las vaths de Pas. Aqueth país montanhòu, l'activitat tradicionau de la quau ei quasi exclusivament  dedicada a l'eslhevatge de vacas, qu'ei situat en la Cantàbria meridionau orientau. En la comarca corresponenta de Pas-Miera, que i trobam los lòcs-dits e vilatges de Selviejo, Sel de la Carrera, Sel de la Peña, Sel del Hoyo, Sel del Manzano,  Sel del Tojo shens oblidar lo borg de Selaya (de Sel del Haya, que non deu basco zelaia, segon Coromines), etc. Lo mot que i suberviu en la lengua deus poblants de las vaths de Pas, los pasiegos, devath la fòrma d'un derivat verbau qui lo lexic de la lengua espanhòla a incorporat : aselar (las gallinas), qu’ei a díser embarrar las garias laguens un lòc segur, lo ser, tà que s'i passen la nueit a l'empara deus predators (vops, haginas etc). Qu’ei probable qu'aqueth mot e s'aplicava autes còps au bestiar quan los "seles" i èran enqüèra utilizats. En "pasiegu"  (idiòma cantabre de las vaths de Pas), aselar que s'i ditz tanben deus pastors quan se'n tornan tà la cabana, lo ser, tà i dromir. (Ralph J. Perry, El habla pasiega: ensayo de dialectología montañesa, Tamesis Book Limited, Londres, 1969). 

Aquestes dus mots sel e aselar  eretats de l'epòca preistorica que son tanben plan presents en la lexicografia gascona. Prumèr, qu'avem lo vèrbe asselar o selar qui vòu díser acessar en ua “assela” o ua "sela" (Palay).  Lo mot  en gascon qu'a lo sens de sobac: ua sela (var. sèla) o assela (var. assèla) o un selat o ua asselada (Foix) - lo mot que varia segon los parlars -  qu'ei un acès, un sobac.  Qu'ei a díser los mots gascons sela, assela etc qu 'an un sens mes generau que non pas lo de sel en cantabre.  En cantabre, (el) sel qu'ei un cortau, un sarralh, tà acessà'i lo bestiar. En gascon, la sela o lo selat qu'ei simplament un lòc acessat. Botà's a la sela que vòu díser botà's a l'empara, acessà's, tà protegí's, per exemple,  deu só, deu vent…Autanplan, "acessar" que sembla lo significat generau deu vèrbe "aselar" en lenga "pasiega":  lo mot que s'i pòt aplicar shens que dab las garias o lo bestiar, que s'aplica autanplan taus pastors quan se'n tornan tà la cabana. Aqueste significat mei generau qu'ei desconegut o perdut peus diccionaris de la lenga espanhòla, com i ei  desbrombat lo significat vertadèr  deu mot sel en  Diccionari Real de La Lenga Espanola qui assimila erronèament lo significat deu mot au de prada. Aquò que s'explica simplament peu fèit que las baranas de husta deu sel qu'an desapareishut de la montanha, com los predators. Deu "sel" non demora pas sonque la prada qui n'a conservada l'apellacion.

L’etimologia deu mot cantabre sel  qu’ei debatuda. Non seré pas latina segon los filològues espanhòus. Tovar que'n proposè ua origina pre-indoeuropèa, mentre Coromines que pensava meilèu a un mot cèlta: *sedlon, d'etimon aparentat au deu latin sedile (cf. ang. saddle, fr. selle, occ/gasc./cat: sèla, sèra, sella, gasc. sed, cat. seu).  La formacion deu mot sel a partir de *sedlon en romanç cantabre no'm sembla pas tant evidenta, totun l'ipotèsi de Coromines qu'ei con.hortada per l'existéncia de çò qui 'n sembla estar un variant morfologic (en realitat, mei regular d'un punt de vista "iberoromanic"). En efèit,  sel  e aselar no's disen pas en cantabre non-pasiegu com ns'ac ensenha lo president de la Comunautat Autonòma de Cantàbria Miguel Ángel Revilla, natiu d'un vilatjòt perdut de la Vath de Polaciones (Cantàbria), qui emplega -dab bona sciéncia-  lo mot de la soa lenga mairau: "asejar" en plaça deu mot de l'idiòma "pasiegu" (qui l'a prestat au castelhan) "aselar", de medisha significacion ( M.A. Revilla, Nadie es más que nadie, S.L.U. Espasa Libros, 2012). De fèit, "sel" e "aselar" que son los mots en "pasiegu" (idiòma de las Vaths de Pas,  Cantàbria), mentre qu'en las vaths vesias, que s'i disen respectivament seju (sejo en la toponomia oficiau) e asejar. Qu'ei en tot cas lo cas en  en "purriegu" (idiòma de la Vath de Polaciones, Cantàbria) e en "cabuérnigu" (idiòma de la Vath de Cabuérniga, Cantàbria). Lo vèrbe gascon asselar que s'assembla, morfologicament e semanticament, au vèrbe "pasiegu" aselar.  


Adara plan, tornem-nse'n a l'estudi deus mots corresponents au "sel" en las nostas lengas "basconas".

En basco, lo "sel" o lo son equivalent modèrne  que's podèva díser de diversas manèras segon lo lòc: saro, saroi, sarobe, korta/gorta, ola e kaiolar. 

Los mots saro, saroi e sarobe  que presentan ua medisha arraditz, probablament un variant fonetic basco de "sel": *selo>saro (Coromines).  Lo mot saròi qu'ei tanben un bascoïsme en gascon,  juntament dab sarròi qui poderé resultar de l'influéncia fonetica deu son sinonime sarralh.

Los autes mots bascos que son d'origina romanica, se non gascona.

Korta o gorta : qu'ei lo mot gascon cort o un equivalent espanhòu.  En gascon, cort qu'a un doble significat: que pòt designar un pati a l'alande reservat taus animaus de la bòria (pòrcs etc), o que pòt voler díser establa. En "pasiegu", la corta qu'ei lo mot tà díser establa, o sia establo en castelhan  (R.J. Perry, op. cit.).

Ola:  lo sens primitiu deu mot latin ola qu’èra « pati arredon », çò qui correspon perfèitament au "sel", cf. gascon ola, òla.

Kaiolar qui ei tanben gascon (cayolà en grafia de l'IBG, cajolar en l'auta grafia).  A mensh de supausar un ipotetic *caveolaris latin, lo mot que poderé provenir deu crotzament enter *kuiolar e kaiola. Lo prumèr  mot qu'existeish en gascon,  que vien deu baish latin *cubiolaris (crampeta de dromir, qu'ei a díser la cabana) com lo mot nòrdoccitan (deu Massís Centrau) cuiolar (A. Dauzat), cf. los mots gascons de la seria deus cuju (lat. cubile), cujalar (lat. cubiolaris), etc. Kaiola qu’ei  lo noste mot cajòla (oc: gàbia), o sia qu'aqueste mot basco qu'ei  d’origina romanica e probablament prestat peu gascon. Atau, de significacion prumèra cabana, lo nom que's hiquè a designar lo quite sarralh. Qu'arretrobam çò medish en gascon dab cujalar crotzat locaument dab cajòla, cajola  tà balhar cajolar.

Que'm permeteratz aquiu aqueste petit a parte un chic - totun pas completament- hòra-subjècte. Lo  mot cajola, hèra corrent en gascon e desconeishut de l'occitan (en tot cas absent deus diccionaris Ubaud e Mistral) que s'arretròba en diccionari Alcover-Moll de catalan-valencian-balear. Los diccionaris de catalan "normat" que l'ignoran. Lo mot qu'ei d'emplec extremament localizat en maine catalan, aparentament en quauques rares lòcs de Catalonha. A Ripoll, que i significa "horat, petita cavitat hèita a la pèira".  A Les Garrigues, que significa "cort de porcs". La subervivéncia d'aqueste mot gascon (un de mei, que n'i a plen d'autes) en lexic dialectau catalan qu'ei un aute testimoniatge esmavent de la lenga de las comunautats gasconas e gasconocatalanas en  Catalonha. Que cau raperar qu'a la debuta deu sègle 17, los gascons qu'arrepresentavan un quart de la populacion totau deu règne d'Aragon (qui comprenèva Catalonha) segon lo testimoniatge de Marco de Guadalajara (1613) (s'aquò vs'interèssa, que podetz consultar lo pòst corresponent en clicar acitau).

Los mots gascons equivalents deu "sel" non son guaire diferents deus mots bascos corresponents.  Que podem mentàver los derivats de cort: cortalh, cortèlh, cortèu, cortilh, cortau...; e tanben  saròi, sarroi, sarralh e la lista deus cuju, cujalar, etc.

La reminiscéncia deu "sel" per la montanha gascona que ns'ei confirmada per Jean-Pierre Laurent hens son libi titolat "le dialecte gascon d'Aulús" (autoeditat, 2002). Lo mot cortau que i ei sabut, e ua definicion que'n balha J.P. Laurent que correspon plan a la deu "sel".
Aquiu qu'avetz las definicions deu cortau (J.P. Laurent, op. cit.) :

un "courteau" est
1- soit une cabane abri sommaire faite avec des branches, détruite en fin d'été et reconstruite l'année suivante,
2- soit plus souvent une cabane en pierre sèches à toit en rondins recouvert de lauses ou de mottes de gazon, bâtie au milieu d'une aire circulaire ceinte d'une palissade de pieux  suffisamment hauts pour protéger l'ensemble des loups et des ours. Le courteau a trois pièces: une pour le berger et sa famille, une pour entreposer le fromage et une pour les bêtes. Le courteau, toujours situé à la lisière d'une forêt, est d'usage pastoral.

Adonc, lo cortau  d'Aulús n'ei pas significativament diferent deu "sel" de las vaths  pasiegas ni deu "saroi" basco. Que i tornam trobar lo baran de husta (las baranas), caracteristic deu "sel", dab la cabana a la plaça de l'antiga pèira de céner.  Lo sel (cortau) d'Aulús qu'èra enqüèra utilizat au sègle 19 (J.P. Laurent, op.cit.)

Uei lo dia, los cercs de baranas deus "seles"  qu'an desapareishut deu païsatge de la montanha, com los quitis predators. Non nse'n demoran pas sonque las traças, los barans/varans qui son enqüèra visibles sustot en avion,... e los nostes mots gascons qui'nse cau sauvaguardar.

E en las autas modalitats occitanas,  i son mots aparentats? Qu'an lo mot baranda, plan segur, enqüèra que varan(d) (aròu, tesic) e tots los sons derivats e'm semblan unicament gascons, sauv error mea. En cantabre pasiegu, la baranda que designa la sòrta de balcon tancat tipic deus ostaus de la region, qui's ditz solana en castelhan. Las barandillas que son las nòstas baranas, en cantabre com en castelhan.  
 En maine occitano-romanic, l'etimon sel qu'ei representat unicament en gascon, que non en catalan e en occitan, se non m'engani pas. Atencion aus omonimes e aus faus-amics! Qu'ei corrent de véder con·honuts graficament e etimologicament lo mot gascon selar e lo mot panoccitan celar (deu latin celare) qui vòu díser escóner, amagar. Aquesta confusion no'm sembla pas legitima. Los mots gascons sela, assela, asselar etc que comparteishen l'etimon de sel (sel  = acès) dab los mots castelhans sel e aselar, e non pas dab lo mot latin celare. Non cau pas tanpòc conˑhóner selar dab  l'occitan-non-gascon selar qui vòu díser serar (un shivau; en catalan: sellar). La sèla en occitan-non-gascon, sella en catalan, que's ditz la sèra en gascon (la sèra tà montar a shivau). Selar en gascon que vòu díser assobacar, endostar, acessar e non pas amagar ni serar. En gascon, l'expression botà's a la sela o botà's a l'assela que vòu díser botà's a l'acès,  botà's a l'empara (Palay).

Parlem plan gascon: empleguem los mots nostes "eishilh" i "eishilhar" en plaça deus castelhanismes catalanizats *exili, *exiliar.

Se consultam lo diccionari Tot en Gascon, que i podem constatar lo mot "exili" que i ei senhalat com a mot non-gascon e de substituir peu mot noste "eishil". En Pèir Morà qu'a aquiu au còp rason e tòrt. Qu'a tota la rason quan vòu expulsar *exili deu lexic gascon, totun lo mot *eishil" non n'ei pas la fòrma beròi corrècta, qu'ei meilèu "eishilh" com ac indica Y. Lafitte hens lo diccionari Lespy-Raymond. L'error d'en Pèir Morà que vien d'ua mala interpretacion de la grafia antiga  "yxil" qui trobam en un manuscrit bearnés de 1443. Que cau precisar qu'en grafia medievau, "-il" a la fin d'un mot qu'avè regularament la valor deu noste "ilh". Atau, per exemple, lo mot "hilh" (o "filh") que i podè estar grafiat simplament  "fil".
Aquesta correccion que ns'ei confirmada per ua auta occuréncia qui lo Lespy-Raymond e'ns repòrta e dont la grafia leva tota traça d'ambigüitat sus la faiçon de prononciar lo mot. Aquiu que l'avetz:

"eshilhade e foragetade de tot lo pays".

"Exili" (prononciat "eczíli") qu'ei probablament un castelhanisme catalanizat. En espanhòu lo mot qu'ei exilio, d'aquiu lo mot en catalan contemporanèu: exili qui los diccionaris occitans an adoptat. Totun, la fòrma antiga deu mot, uei lo dia caduda en desús, qu'èra exill en catalan exactament com en  gascon (cf  l'entrada "exili" en Alcover-Moll).  B'ei probable que lo mot catalan arcaïc exill e's prononciava exactament com lo mot gascon "e(i)shilh".



En tot cas, los mots de har servir en gascon que son plan "eishilh" (echìlh en grafia de l'I.B.G.) e eishilhar (echilhà) com ac indica clarament lo diccionari Lespy-Raymond.

P.S. Sus l'istòria deu mot "exili" en occitan e en gascon, que legeratz dab interés lo comentari de Pèir Morà, autor deu diccionari Tot en Gascon e tanben deu recuelh de novèlas titolat "Letras d'Exilh" (on "x"  i a la valor deu noste "ish", segon la costuma anciana en gascon).

Empleguem un mot plan gascon: "preable".

Com a substitut genuin deu gallicisme "prealable", lo gascon - e aparentament sonque lo gascon- qu'a un mot qui ei "preable", de medisha significacion. Aqueste mot, ja que cadut en desús, qu'ei repertoriat en lexic deu Tot en Gascon. Jo qu'interprèti l'incorporacion d'aqueste mot en diccionari gascon de Pèir Morà com un desir de l'autor  d'arreviscolar aqueste gasconisme arcaïc entà evitar l'emplec deu mot francés "prealable". De segur, que i soi completament d'acòrd.

Lo mot "preable" qu'apartien au lexic deu gascon classic.  Qu'ei anotat peu Palay com a  mot fossilizat hens l'expression "au preable", espudida deu lexic corrent per l'idiomatisme francés "au prealable".

Lo diccionari de Lespy-Raymond que ns'apren un chic mei sus aqueste mot gascon qui, en realitat, i figura jos tres variantas distintas: "preable", "priable" e "prable".  Aquiu qu'avetz un exemple de citacion (tirada de Lespy-Raymond):

Los bins (vins), au priable que augun baxet (vaishèth = recipient de husta, barrica) no sera abroquat (abrocat, qu'ei a díser perçat per un broquet), seran gustatz per dus gustadors.

"Au priable (que)" que significava dongas  "abans (que)". Priable que significava  "anterior" com "prealable" en francés.

Adonc, lo mot que presenta tres fòrmas. Aquesta diversitat formau que pleiteja per ua origina anciana e l'analisi d'aqueras tres fòrmas que' nse suggereish ua evolucion per pèrda d'ua n:
*preanable >preable, priable
 e:
 *preanable>*pranable>prable.

Dongas, que postulam l'existéncia en gascon ancian d'un vèrbe *preanar qui seré l' exacte corresponent en gascon deu vèrbe francés "préaller" (uei extint) d'on deriva efectivament l'adjectiu préal(l)able en francés.

 L'evolucion per pèrda de la n intervocalica a partir deu mot "*preanable" que'n poderé suspréner mei d'un, puishque, a l'evidéncia, lo mot e deriva indirèctament de "anar" via "*preanar". Qu'ei probablament  la resolucion de l' iat de *preanable, per l'esmudiment de l'ua de las duas vocaus en causa, qui a miat lo mot tà desolidarizà's de la soa origina:
* preanable > *prenable> preable, priable
*preanable >*pranable>prable.

La pèrda d'ua vocau tà matar un iat qu'ei un fenomèn plan coneishut en gascon. Que n'avetz d'autes exemples com trimfe, trimfar (de triomfe, triomfar) e urós (de aürós, derivat d'aür,  forma anciana d' ahur). Per jo, n'ei pas briga segur que urós sia un gallicisme, que'm pensi que deriva naturaument d'aüros com ahur deriva de aür, qu'ei a diser evoluant entà matar l'iat.  Dit autament, en espudir urós deu lexic occitan, qu'ei un gasconisme qui ei hòragetat, que non un gallicisme.

En tot cas, qu'avem aquiu un mot gasconissime qui caleré tornar emplegar shens moderacion.  De las tres fòrmas possiblas, en Pèir Morà que n'a causit ua: "preable",  en seguint atau l'exemple de Palay, a maudespieit de l'iat  pro lèd qui poderé miar per fòrça tà *prehable.  Las autas duas non pausan pas aqueste problemet fonetic. Jo que m'aurí estimat mei "priable" (com "miar" de "menar"), aquò rai.

Totun la fòrma "preable" qu'ei estada l'arretienguda, adonc empleguem-la shens moderacion !!!

I a ua libreria hens lo vòste centre comerciau?

Los grans centres comerciaus d'Espanha que s'assemblan hòrt enter si, ce'm sembla. Per exemple, que sia hens  l'Espai Gironés de Salt (Gironés, Catalonha), lo supermercat de Sant Cugat (Vallés occid., Catalonha) o lo centre Valle Real de Maliaño (au ras de Santander, Cantabria) que i trobam pertot lo medish supermercat Eroski (o Caprabo a Salt, que n'ei vadut ua subsidària), los medishs magasins de pelhas, las medishas "salchicherias", las medishas botigas de telefonia…Pas gran causa tà diferenciar l'un deus autes, a la hèita fin. Totun, si. Au bèth miei deu centre comerciau Valle Real, la casa editoriau santanderina Estvdio que i tien ua libreria on m'i poish refugiar mentre la hemna e la hilha que van de crompas per las galerias. Ua libreria, non n'èi pas jamei vist nada en los centres comerciaus catalans. Arren de libe, de cd o de dvd, pas arren de culturau entà horucà'i mentre las hemnas que son a crompà's pelhas. Qu'ei pecat.