dissabte, 21 de novembre de 2015

Empleguem un mot plan gascon: "preable".

Com a substitut genuin deu gallicisme "prealable", lo gascon - e aparentament sonque lo gascon- qu'a un mot qui ei "preable", de medisha significacion. Aqueste mot, ja que cadut en desús, qu'ei repertoriat en lexic deu Tot en Gascon. Jo qu'interprèti l'incorporacion d'aqueste mot en diccionari gascon de Pèir Morà com un desir de l'autor  d'arreviscolar aqueste gasconisme arcaïc entà evitar l'emplec deu mot francés "prealable". De segur, que i soi completament d'acòrd.

Lo mot "preable" qu'apartien au lexic deu gascon classic.  Qu'ei anotat peu Palay com a  mot fossilizat hens l'expression "au preable", espudida deu lexic corrent per l'idiomatisme francés "au prealable".

Lo diccionari de Lespy-Raymond que ns'apren un chic mei sus aqueste mot gascon qui, en realitat, i figura jos tres variantas distintas: "preable", "priable" e "prable".  Aquiu qu'avetz un exemple de citacion (tirada de Lespy-Raymond):

Los bins (vins), au priable que augun baxet (vaishèth = recipient de husta, barrica) no sera abroquat (abrocat, qu'ei a díser perçat per un broquet), seran gustatz per dus gustadors.

"Au priable (que)" que significava dongas  "abans (que)". Priable que significava  "anterior" com "prealable" en francés.

Adonc, lo mot que presenta tres fòrmas. Aquesta diversitat formau que pleiteja per ua origina anciana e l'analisi d'aqueras tres fòrmas que' nse suggereish ua evolucion per pèrda d'ua n:
*preanable >preable, priable
 e:
 *preanable>*pranable>prable.

Dongas, que postulam l'existéncia en gascon ancian d'un vèrbe *preanar qui seré l' exacte corresponent en gascon deu vèrbe francés "préaller" (uei extint) d'on deriva efectivament l'adjectiu préal(l)able en francés.

 L'evolucion per pèrda de la n intervocalica a partir deu mot "*preanable" que'n poderé suspréner mei d'un, puishque, a l'evidéncia, lo mot e deriva indirèctament de "anar" via "*preanar". Qu'ei probablament  la resolucion de l' iat de *preanable, per l'esmudiment de l'ua de las duas vocaus en causa, qui a miat lo mot tà desolidarizà's de la soa origina:
* preanable > *prenable> preable, priable
*preanable >*pranable>prable.

La pèrda d'ua vocau tà matar un iat qu'ei un fenomèn plan coneishut en gascon. Que n'avetz d'autes exemples com trimfetrimfar (de triomfe, triomfar) e urós (de aürós, derivat d'aür,  forma anciana d' ahur). Per jo, n'ei pas briga segur que urós sia un gallicisme, que'm pensi que deriva naturaument d'aüros com ahur deriva de aür, qu'ei a diser evoluant entà matar l'iat.  Dit autament, en espudir urós deu lexic occitan, qu'ei un gasconisme qui ei hòragetat, que non un gallicisme.

En tot cas, qu'avem aquiu un mot gasconissime qui caleré tornar emplegar shens moderacion.  De las tres fòrmas possiblas, en Pèir Morà que n'a causit ua: "preable",  en seguint atau l'exemple de Palay, a maudespieit de l'iat  pro lèd qui poderé miar per fòrça tà *prehable.  Las autas duas non pausan pas aqueste problemet fonetic. Jo que m'aurí estimat mei "priable" (com "miar" de "menar"), aquò rai.

Totun la fòrma "preable" qu'ei estada l'arretienguda, adonc empleguem-la shens moderacion !!!





3 comentaris:

Vicent Llémena i Jambet ha dit...

Potser no hauria d'haver comentat açò, però mira, jo no crec en les casualitats i si aquest comentari ix a la llum serà per alguna cosa, em va venir un article sobre la revolució que s'està donant de les dones en clau psicoanalítica en que l'única, i dic l'única paraula que no estava traduïda al castellà era "prealable" del francès.
Jo no havia mirat el seu significat, però hui el sé en gascon i en castellà i francès.

Hi ha casualitats?

Vicent

Anònim ha dit...

Beròia analisi, mercés plan !
Sonque ua remarca per díser que "preable" arretienut per un lexicograf ne hè pas las autas formas arrecaderas. Jo tanben que senti "priable" com mei naturau, cf. miar, miaça, etc. mes ne l’impausarí pas a digun. Simplament, b’ei la forma qui emplegarí (-rèi) quan s’escadi.
L’advèrbi prablament(s) / preablament(s) / priablament(s) que’n resulta logicament.
Amistats
JIG

Joan de Peiroton ha dit...

@Vicent Llémena i Jambet: doncs, si, hi ha casualitats i, a vegades, necessitats.
@Anonime JIG: Donc jo tanben que m'estimi mei priable que non preable, totun que m'estimi mei emplegar preable pr'amor qu'ei la forma qui trobam hens los diccionaris de Palay de Pèir Morà e qu'ei plan aquò qui prevau sus las autas consideracions per jo. Per si en cas quauqu'un agi de verificar lo significat deu mot...