dijous, 27 de juliol de 2017

Per fin, ua gramatica de gascon maritime!


Per fin, aquiu qu'avetz la gramatica de gascon "néguer" tant esperada, publicada per la casa editoriau 'Editions des Regionalismes'.  Aquesta gramatica que's basa sus la pròsa en gascon de Felix Arnaudin, que s'ageish dongas deu parlar de la Lana Gran e deu Bòrn. Que la devem a l'amic Renaud Lassalle,  plan conegut peu son tribalh de collectatge, las soas videos d'interés gascon e peu son 'bilingüisme' gascogascon, lanusquet (que n'ei de neishença) e montanhòu (que viu en los Pirenèus centraus).

Segur que'n tornaram parlar, en aqueste blòg com aulhors, d'aqueste navèth obratge d'ensenhament! Mès, shens demorar mei, que voi saludar la volentat de transmission de l'autor e la tasca realizada. Aqueste obratge que segueish d'autes metòdes de gascon locau (Bearnés, Shalòssa-Tursan)  a carga de J.M. Puyau e J-P. Brèthes. e publicats per la medisha casa editoriau. Que granmercegi los autors per aqueras òbras d'utilitat publica, l'editor tanben plan solide,  en bèth esperar que tanhents d'autes parlars s'i volhan ahíger a la lista en transméter la lor lenga mairana d'ua mòda semblant.  La manca de transmission qu'ei lo prumèr responsable de la desaparicion deu gascon, qu'ac sabem plan. Totun plorar la manca de transmission non serveish pas tròp, non mia enlòc. Participar a la Transmission qu'ei un plan mei bon remedi. De segur aquesta gramatica que procedeish d'aquesta volentat. Òsca!

dimecres, 19 de juliol de 2017

Cachalot, cachalote, catxalot: un prèst gascon viatjaire viengut de Sent Joan de Lutz: 'caishalut' , 'caishalòt'.

Com ns'ac ensenha lo Diccionari de l'Ancian Gascon (DAG 12, p. 878), de totas las lengas romanicas, qu'ei plan lo gascon qui a lo mot d'atestacion mei anciana tà designar lo 'caverat' (Per Noste, TeG) o caueràt (Palay) (fr. cachalot, cat. catxalot). Lo mot qu'ei atestat com 'cauerac' en un manuscrit baionés de 1336. Aquesta prevalença que s'explica per l'activitat balenèra, ua  especialitat basca e baionesa per excelléncia.

Lo quite mot francés 'cachalot' (e esp. cachalote, cat. catxalot, etc) qu'ei, shens nada traça de dobte, un prèst gascon tanben. Lo mot qu'apareish escriut peu prumèr còp  com 'cachalut' en ua letra de P. Rousseau, apoticari de La Rochelle (1628), qui i descriu lo mot com tèrmi pròpi de Sent Joan de Lutz.

Letra de P. Mousseau, citada per J. e P. Contant, Commentaires sur Dioscoride, p. 63 segon R. Arveiller en R. Ling. rom., t. 28, pp. 313-314 : le masle de la Baleine, que l'on appelle [...] à S. Jean de Luz [...] Cachalut) (cf. CNRTL, adresse "cachalot").

Aqueste mot 'cachalut' (autament grafiable caishalut) qu'ei plan gascon. Que deriva per afixacion de 'caishau' e que significa literaument  'provedit de caishaus' (fr. pourvu de grosses dents; cat., proveït de dents grossos, queixut). Aquesta  caracteristica d'aver caishaus que distingueish lo caverat de la baleia sensu stricto. Lo caverat b'ei plan un baleiat caishalut!  Aquesta fòrma "cachalut' qu'ei la mei prumèra mencion escriuta d'aqueste mot qui va reaparéisher devath la soa fòrma modèrna 'cachalot' quasi cinquanta ans mei  tard, lo mot tostemps notat com deu vocabulari pròpi de Sent Joan de Lutz (1675) . Caishalòt que deriva a l'evidéncia de caishalut per substitucion deu sufixe -ut per -òt. Aquesta substitucion que's pòt explicar per confusion devuda a la natura hòrt mei correnta deu sufixe -òt en gascon, a la dificultat fonetica pausada per la prononciacion deu sufixe -ut a la mòda gascona en basco non-soletan e lo fèit que lo sufixe -ot(e) qu'ei familiar en çò deus bascos  (sufixe -ote; lo sufixe que i ei augmentatiu en espanhòu e non disminutiu com en gascon). En espanhòu, lo mot n'i ei pas atestat abans 1795, quan s'i gaha la fòrma 'cachalote' qu'arretrobam tanben en portugués (cachalote) com en basco ('kaxalote', sinonime deu neologisme 'zeroi'). Lo mot catalan 'catxalot' que sembla viéner de l'espanhòu com ac suggereish lo tx deu mot. Deu francés, lo mot qu'arribé en anglés ('cachalot', sinonime de 'sperm whale'), en rus: 'кашалот' ('kashalot'), en danés: kaskelot o kaskelothval (lit. baleia caishalòt), en estonian: kašelott, en finés: kaskelotti, en gaelic escocés e en irlandés: caisealóid, esperanto: kaĉaloto, romanés: caşalot, ozbèc: kashalot e en mantua auta lenga de mei.


Lo praube Coromines, qui èra perfèitament conscient de que l'atestacion mei anciana deu mot 'cachalot' qu'èra en realitat gascona, que suspectava plan un ròtle deu mot gascon 'caishau' en la formacion deu mot hispanoportugués cachalote, totun que imaginè ua derivacion d' aqueste darrèr mot deu mot...portugués cachola (cf. D.E.L.Cast.) Lo mot 'cachola', deu lexic informau e popular portugués, que significa cap, tèsta. Aquesta significacion que devó (faussament) inspirar lo lingüista catalan en evocant-lo lo mot 'capgros', sinonime de 'catxalot' en catalan. D'ua manèira interessanta, lo quite mot 'cachola' que seré explicat per un prèst gascon en portugués tanben (vediatz l'article de la wikipèdia en portugués). Los portugués, enganats per Coromines, que l'arreligan au mot gascon... caishau. Non crei pas qu'ajan rason.  En realitat, l'etimologia deus mots portugués 'cachola' qu'ei distinta de la de 'caishalut', 'caishalòt'. Aquestes dus darrèrs mots que derivan per afixacion  deu mot gascon  'caishau' (fr. dent, molaire) mentre lo mot portugués cachola (cap, tèsta; fr. tête) que poderé viéner deu mot gascon 'caishòla' (fr. grande casserole) se non, de manèira indigèna, deu latin tardiu *caccŭlus o *caccŭla (ola, topin, recipient arredon).  En gascon, lo mot caishòla qu'ei assimilat a un derivat sufixat de 'caisha' (lat. tard. capsa), totun qu'ac seré per confusion, caishòla que poderé proviéner en realitat deu mot latin *caccŭlus o *caccŭla, com l'espanhòu 'cacho', 'cacha'. En espanhòu, lo mot 'cachola' qu'a ua signifcacion diferenta (cf. D.R.E.) e qu'ei un tèrmi especificament de la marina, çò qui suggerereish lo mot hispanoportugués cachola que poderé viéner deu gascon via l'argòt deus naulers. En tot cas, la significacion plan clara en gascon tant de caishalut com de caishalòt e la data e lòc de prumèra atestacion deu mot qu'apuntan clarament de cap a un gasconisme maritime dont la formacion non deu pas arren ni a l'espanhòu ni au portugués. 

La màger part de las ipotèsis etimologicas ignòran l'origina gascona deu mot cachalot, a maudespieit de l'evidéncia tan clara. La pista gascona tà explicar l'etimologia de cachalot, cachalote qu'ei sonque evocada en har lo mus, com dab degrèu, quan n'ei pas completament ignorada com ei lo cas dab lo CNRTL.  Aquò que s'explica per dus tipes de rasons: 

1- Lo sistèma absurd e problematic (non solament eticament) de ierarquizacion deus parlars en lengas, dialèctes etc sus loquau la linguistica e's basa. L'emprenta d'aqueth sistèma ierarquizat qu'explica lo trabuc inconscient qu'encontran un gran nombre de lingüistas entà acceptar qu'un mot d'un parlar classificat com dialectau, qu'ei a díser, volens nolens, d'un rang inferior en aqueth sistèma piramidau de classificacion, quitament un mot ultralocalisat com caishalòt,  e posca contribuir au lexic d'un parlar considerat com de rang superior (aperat lenga). La realitat que desmenteish la percepcion qui n'an aqueths lingüistas . 

2- Lo gascon qu'ei ua lenga plan sovent denegada e, en tot cas, largament desconeguda, per un gran nombre de romanistas deu sègle passat e aquerò que contunha enquèra uei lo dia. 

Autament resumit, prejudici e ignorància que hèn que lingüistas, quitament romanistas, non an sabut detectar lo mot  'cachalot' com gasconisme viatjaire. Pas mei, daulhors, que d'autes mots com (h)arlot, gal(l)et/ gal(l/h)ete / gal(l)illo; gal(l/h)eta /galleda; gadget, probablament tornado etc. Ua caracteristica deu noste gasconisme deu jorn qu'ei totun rara: lo mot que vien deu País  Basco. Lo cas n'ei pas solet, ce'm pensi, que poderí mentàver un aute mot probablament prestat per la lenga de Baiona: tornada, vaduda tornado, en fr. tornade (grafiat anticament - segle 17- 'tornathe' en anglés). Aquerò qu'a de recordar-nse lo gascon qu'ei ua lenga basca tanben, au sens etnic , que non lingüistic, qu'ei a díser ua lenga de bascos, deu Bascoat.  Lo gascon qu'èra istoricament lo romanç deus bascos deu nòrd. Qu'èra en particular la lenga de Baiona e deu son parçan, la lenga administrativa deu Bascoat-nòrd, lenga mairau de las familhas infançonas bascas de Sola, Labord e Baisha-Navarra, tanben parlada peus letrats d'Iparralde (Bascoat francés) e per comunautats de pescadors bascos disseminadas per la còsta de Baiona a Sent Sebasrian.  Las mencions escriutas mei antigas deu nom de la vila de Sent Joan de Lutz (< Luïtz) qu'ac son en latin medievau e en gascon. 

dijous, 13 de juliol de 2017

Ustagar, justagar, justagarra: navèra ipotèsi etimologica.

'Ustagar', 'justagar, 'justagarra', aquiu qu'avetz lo mot emplegat en parçans de Hauta Bigòrra entà nomentar la perditz blanca o perditz de nèu (Lagopus muta). Aqueste ausèth polar qu'a suberviscut la fin de la darrèra glaciacion en França en refugià's en hauta montanha (Aups e Pirenèus).  Qu'ei vadut rar en Biarn, totun los Pirenèus centraus que n'abrigan enqüèra quauques bèras populacions. Aqueste mot justagar(ra) qu'ei un gasconisme qui Gerhard Rohlfs e vedéva com l'eretatge possible d'ua lenga indigèna pirenenca, non romanica, pr'amor de l'ahur basco de la fonetica deu mot. L'ipotèsi aquesta n'ei pas impossibla, de segur. Que sabem en efèit d'autes exemples de noms d'animaus qui lo gascon e/o occitan partatjan dab lo lexic basco o qui son explicables per l'euskara. Que citarèi noms de mamifèrs com lo sarri, l' isard; la micharra (en espanhòu dial. e en lengadocian, totun qu'ei 'landarra' en gascon per atraccion probabla de derivats deu latin glandarius: landurrèr, landèra), o de reptiles o d'amfibians com harri, sapo, shishangla, segondia, sicolana etc. E d'ausèths, n'i a tanben:  arrian, arian, arianglo; charriscla var. cherriscla, chorriscla, etc... Totun, en lo cas d'aqueste nom bigordan de la perditz de neu, la correspondéncia en basco que manca, l'espècia n'ei de fèit pas naturau au Bascoat, l'altitud que i ei tròp baisha. E la lenga basca n'ajuda pas tròp a explicar lo mot. A maudespieit de la fonetica bascoïda deu mot, que'm demandi se ua origina romanica no'n seré pas autanda possibla. Que podem prepausar  'justagarra' que vienga de dus mots gascons:  'justa' (qu'ei a díser vestit hòrt sarrat, hèra ajustat, significacion atestada a partir deu sègle 16, en fr. la  juste) e de 'garra' (partida de la cama, en fr.jarret e, per extension, fr. mollet). Lo nom de l'ausèth que haré allusion a la soa caracteristica mei visibla, la d'aver las patas arrecobèrtas de plumas qui hèn pensar a garramachas (de 'garra baisha', en fr. 'guêtres' ). En aquesta ipotèsi, la fòrma etimologica que seré plan 'justagarra', dont derivaré la fòrma 'justagar' per masculanizacion. La combinason dab l'article pirenenc masculin eth (prononciat ed, edy, edj etc) que degó provocar la pèrda de l'iòd iniciau:   ed yustagar -> edj ustagar -> un ustagar. Aqueste mot de justagarra  qu'aludeish au pròpi caractèr qui a balhat lo nom au genre  'Lagopus' (pata  de lèbe). D'autes noms tà designar aquesta perditz de nèu  que son la 'carrascla', allusion au son crit desagradable, e la 'gariòla', totun nat d'aqueths dus noms n'ei beròi especific en gascon, que serveishen tà designar ausèths hòrt diferents. En d'autes lòcs; lo noste ausèth qu'ei assimilat a ua sòrta de garia (garia cèga - compréner garia qui no's dèisha véde's, mercés a la color cambiadissa deu plumatge, d'arròca o de nèu segon las sasons) o de perditz (pêrditz blanca, blanc qu'ei la color deu plumatge de l'ausèth a l'ivèrn)...

N.B. La fòto qu'ei tirada de la wiki.

dissabte, 8 de juliol de 2017

Atge, un mot pro atjat.

Lo mot atge (adgę en gràfia IBG) qu'ei generaument considerat com gallicisme au despens de fa fòrma edat (var. etat). N'ei pas faus, totun la causa que'm sembla, com a l'acostumada, un chic mei complicada.
'Etat' (fòrma gascona e varianta de edat qui trobam autanplan en la poesia deus trobadors) e adge que comparteishen la medisha etimologia, lo mot latin aetatem. En vielh francés, lo mot que vadó, d'ua mòda regulara, aé, eé (ved. aquiu). En la cançon de Rotlan (an 1100), aqueste mot aé, eé, qu'ei emplegat en concurrencia dab un aute mot qui representa l'occuréncia mei anciana deu mot 'âge' en francés devath la fòrma estranha d''edage'.

Se Deus çò dunet que jo de la repaire,
Jo t'en muvra un si gran contraire,
Ki durerat a trestut tun edage.

La dentau sonòra deu mot 'edage' que suggereish un prèst occitan en francés (*edatge).

Dejà en 1180, lo noste mot qu'ei atestat en francés devath la fòrma aage, qui sembla ua fòrma afrancesada de 'edage' per cambiament deu (faus) radicau deu mot occitan 'edat' dab lo deu son equivalent francés 'aé'. Ed at -> ed age  A é -> a age.

Lo mot francés 'aage' qu'estó manlhevat en occitan trobadorenc (atge) en concurréncia dab 'edat /etat' e, ce'm crei jo, en substitucion d'aqueste mot ipotetic 'edatge' prestat au francés.

En gascon, lo mot 'eatge', supausadament  d'origina francesa, qu'ei atestat dejà en 1256  (Man. Fronsac). L'atestacion de ce mot n'ei pas significativament mei tardiva que la deu mot genuinament gascon etad (1253).  'Atge' e adge qu'apareishen en 1273 (DAG vol. 13, p.  962).

En gascon medievau, que i trobam plan lo mot 'etat' (dab la dentau intervocalica shorda) grafiat etad, hetad e a còps, per confusion, 'estad' e 'estat' (estat):

Aubiac, 1251: …entro que la dita na Grazida, sa filha natural, sia d-etad de marid. 
Casteljaloux, 1262: …la quoal no vulh prenga marit, ne sie maridade, entro que sie de hetad matrimonial. 
etc. cf. Dictionnaire onomasiologique de l'ancien gascon Fasc. 19 p. 1483.

Uei lo dia tant 'aé/eé' en francés com 'edat, etat' en occitan que son estats espudits per 'âge, atge'.

Dongas, com resumit, que podem supausar lo mot francés 'âge' qu'ei un occitanisme, prumèr com prèst dirècte (edage, en 1100) puish, pro rapidament, lo mot qu'estó afrancesat en 'aage' (prumèra atestacion en 1180). Lo mot francés qu'estó incorporat  en los lexics trobadorencs (atge) e gascon (atge, adge) en concurréncia dab edat, etat e possiblament en substitucion d'aqueste mot 'edatge' prestat au francés.

Dongas, meilèu qu'un simple francisme en occitan,  que s'agiré en realitat deu resultat d'un anar e tornar, ce'm sembla. Lo francisme que i ei, totun, a la basa, que repausa sus un occitanisme en francés.






dimecres, 5 de juliol de 2017

Lo mèrlo triste

Lo mèrlo triste o mainat triste o mainat indian (Acridotheres tristis) qu'ei un mèrlo de l'Ásia deu sud, pro semblant au mèrlo-papagai. L'airau naturau deu mèrlo triste que va de Sri Lanka a Ozbequistan en passar per Índia e Afganistan. Mercés a l'attraccion umana qui caracteriza l'ausèth, que's podó espandir per tots los continents e qu'ei considerat com espècia invasora e nuisibla en un gran nombre de país de clima tropicau o semi-tropicau. Qu'estó introdusit a Maiòta, Nava Caledònia, La Reunion, Maurici e Madagascar com agent de contrar-ròtle contra los insèctes guastadors. Que'u trobam naturalizat en Egipte, au Pròishe Orient, en Florida , en Califòrnia, en Austràlia, en Africa deu Sud, en mantua isla de Polinésia…e, de manèira exceptcionau, en quauques lòcs de França metropolitana, en particular, Dunquèrca e Frontinhan on arribé probablament en viatjador clandestin per batèu, mejan qui l'a permés autanplan de colonizar islas tropicaus.
Lo mèrlo triste que's pòt aisidament arreconéisher mercés a la banda desplumada de color jauna qui soslinha lo baish de l'uelh e qui's perlonga per un triangle de la medisha color suu costat de l'uelh distant deu bèc. L'ausèth qu'ei de color fòsca, negra e chocolat, dab bandas blancas sus las alas e la cua qui no's dèishan plan véder sonque quan l'ausèth ei a volar. Lo dimorfisme sexuau qu'ei quasi absent. En França metropolitana, ua petita populacion que s'ei installada a Frontinhan (Eraut) despuish las annadas 2006. Abans, a partir deu 1986, que n'i avó ua au pòrt de Dunquèrca, los mèrlos que i nidavan en  los lampadaris deu pòrt, puish ua populacion que s'installè a Saint-Pol de Mer (au ras de Dunquèrca) en 1991. Que i agò ua auta colònia a Annecy e ua tresau a Pèiralata (Dròma), extintas. Qu'ei estat vist deu costat d'Avinhon. La populacion de Frontinhan que sembla pro establa (un detzenat d'individus). A maudespieit de la reproduccion averada, la populacion non sembla pas en expansion.  L'ausèth qu'ei estat vist en dehòra de Frontinhan,  deu costat de Balaruc.  Qu'ei un ausèth omnivòra, hòrt intelligent e hòrt adaptable. Que l'agradan la preséncia deus umans e la vita urbana. En França, l'esparvèr que seré  lo son predator numèro un. Que podem imaginar lo hred que'n deu tuar mei d'aquestes ausèths tropicaus a l'ivèrn. Non sembla pas briga invasor per nòstas regions, probablament tròp hredas.



Neurit per un uman, l'auseron deu mèrlo triste que pòt apréner a parlar. Un exemple aquiu de mèrlo triste parlaire:





dimecres, 28 de juny de 2017

Ustilh, utís, ustòri, ustilha, urdelhas…o deus avatars deu latin usitilia en gascon.

Los mots blu e utís que son aus tanhents de l'integrisme occitanista un pòc com seré lo pòrc entaus judius e los musulmans, qu'ei a díser impurs, d'emplec tabó. Que son, per aquesta gent, emblematics deus mots mercats deu sagèth infamant de 'francisme' (qu'ei a díser gallicisme). Totun, se lo mot 'blu' ei shens nada traça de dobte un prèst francés, n'ei pas tan segur que lo mot 'utís' ne sia un.  En tot cas, lo mot 'utís' que figura plan en lo dic. Tot en Gascon e qu'ei lo nom balhat ad ua colleccion de libes de las edicions Per Noste. Per contra, lo diccionari deu Congrés Permanent de la Lenga Occitana qu'arrefusa 'utís' per rasons de gallicisme supausat. 

L'escenari etimologic generaument admés que hè efectivament derivar 'utís' d''otís' e aqueste darrèr representaré lo mot francés 'outil'. Qu'ei plan possible, totun que cau raperar aquesta assercion deu prèst francés n'ei pas sonque ua ipotèsi e n'ei pas guaire assolidada, que jo sapi.  La 's' finau, plan sonòra, d'otís que pausa dificultat respècte au mot francés outil, sustot se la consideram en contèxte de diglòssia. Personaument, non vei guaire versemblant que lo mot francés outil é pogosse vàder popularament un mot conservant sistematicament la s sonòra deu plurau a la fòrma singulara. Lo mot francés non pausa nat problèma de prononciacion en occitan qui justifique d'i ajustar aquesta s de manèira sistematica au despens de la fòrma fonetica francesa. Aquesta 's' estranha que poderé desmentir l'ipotèsi d'un prèst francés. Com ipotèsi alternativa, que podem prepausar lo quite mot 'utís 'que derivaré deu mot mei ancian  'ustilh' per un procediment de 'desafixacion' illegitime (lo mot 'ustilh' considerat faussament com ua fòrma afixada qu'ei ua ipotèsi validada per l'existéncia de l'aute mot afixat 'ustòri'), seguit per la metatèsi de la 's' (ustilh  -> *usti  -> utís). En aquesta ipotèsi, 'utís' non seré pas briga un derivat deu mot francés 'outil' e la 's' deu mot que seré plan d'origina etimologica e non pas lo resultat d'ua simpla confusion gramaticau.  Shens denegar l'influéncia possibla de la fonetica deu mot francés 'outil' en aquesta evolucion,  aqueste processus de metatèsi que's pòt autanplan explicar  per atraccion d'utile', 'utilitat' etc. L''usti(lh)' que s'ei hèit 'utís' pr'amor d' 'utile'. La confusion utís -utile qu'ei plan illustrada peu fèit que 'utís' ei emplegat locaument  com adjectiu (au fem. utissa) en plaça d' 'utile'  (cf. adreça utís, utissa en dic. Foix). En aqueste escenari, otís que deriva d'utís e que seré mei un gasconisme o occitanisme, que non un gallicisme.

Dongas, en gascon, qu'emplegaratz o non lo mot 'utís' segon la vòsta credença o la vòste capèra (o la deu vòste corrector). Lo gascon que presenta ua longa seria de mots mei o mensh sinònimes d''utís' includint-i en particular 'apèr' (lat. tardiu *apparium, cf. esp. 'apero', ) e 'atruna' (lat. 'tribuna') qui son los sols prepausats peu Diccionari Basic deu Congrès Permanent entà virar lo mot francés 'outil' en gascon. De fèit e de manèira susprenenta, de mots sinonimes d'utís en gascon, lo Diccionari Basic deu Congrès no'n prepausa nat qui seré comun au gascon e a l'occitan non-gascon. Los occitans non-gascons qu'an 'esplech' (var. 'espleit') e 'aisina,' qui son mots qui trobam plan en lexic gascon devath las fòrmas espleit e aisia, var. aisina), totun aquestes mots n'i an pas briga la significacion d'utís e, per aquesta rason, ne son pas prepausats peu Dico d'Òc com  substituts gascons d'utís. Lo mot aranés 'airina' (derivat de l'occitan ancian aisina) n'ei pas emplegat sonque en Pujòlo (Naut-Aran) com sinonime d'arnés (utís de camp). Aquera significacion d'ua varianta d''aisia' qu'ei ua excepcion en gascon. Sauv error de part mea, lo mot airina qu'ei sonque aranés, desconegut en coseranés e en comengés. Que poderé resultar d'ua solucion aranesa d'un prèst deu catalan occidentau, lo mot aïna (fòrma anciana d'eina, conservada en occidentau), implicant l'addicion d'ua r entà matar l'iat (cf.gascon: blua - > blura, bluja).

 Lo candidat panoccitan qu'auré d'estar l'arcaïzant e pro rar 'ustilh' (var. 'ostilh'), mot qui a suberviscut en gascon en tot refugià's en un espaci semantic especializat qui'u diferéncia un chic d''utís'. Un 'ustilh' qu'ei un apèr de bòrda, de camp, un utís agricòla, un arnés cf. Palay).  'Utís' qu'ei de significacion hòrt mei larga qu''ustilh' en gascon e qu''outil' en francés, que pòt designar ua ustensilha o un instrument quin que sia, quitament un instrument de musica.

Lo mot 'ustilh' que representa la fòrma masculina deu mot ancian 'ustilha', mot deu lexic galloroman (de comparar dab la fòrma pròpiament gascona 'urdelha'). Ustilha e urdelha que provienen deu latin tardiu 'usitilia' (derivat deu lat. classic 'utensilia'), lo prumèr possiblament via la lenga d'òil. Lo mot 'ustilha', var. ostilha, qu'ei atestat en occitan ancian (gascon inclús, cf. Luchaire, Lespy), en catalan antic tanben (ostilla, Coromines DECat), totun lo mot que i ei extint en aquesta darrèra lenga. Lo mot  'urdelha' (utís, estrument, cf. TeG) o urdelhas  (ustilhatge, ustensilhas cf. Palay), que'm sembla representar la o ua fòrma pròpiament gascona - e, audelà, occitana - d'usitilia, cf. 'ordelha', 'ordilha', 'ordilh' en dic. Levy, ordelha enqüèra viu en Roergue au sègle 16 (Lespy), utís que s'i ditz urdi en parlar arpitan de Forés (occitanisme?) ? (dic. Gras, TdF).  Lo rotacisme e la sonorizacion de la dentau d'aqueste mot que's pòden explicar aisidament per l'etimologia latina (usitilia) per tant que vienga dirèctament deu mot latin e non d''ustilha'.  Per contra, d''ustilha' o d''ustilh' que deriva lo mot gascon 'ustòri'. La construccion d'ustòri que s'explica per substitucion deu (faus) afixe -ilh per l'afixe despreciatiu deu gascon ancian -òrr-: ustilh -> *usti (fòrma 'desafixada') -> *ustòrri,->ustòri qui significa maishant utís, utís grosser, d'emplec malaisit. Lo catalan qu'a 'eina' ('aïna' en cat. occidentau), qui provien de l'occitan ancian 'aisina', i 'estri', d'etimologia hòrt dobtosa, probablament de l'occitan 'estric' per faussa desafixacion  o deu gascon *usti  vadut estri com a resultat d' ua combinason d'ua solucion fonetica catalana ('u' gascona atòna renduda per 'e' atòna) e ipercorreccion (t- >tr) suggerida per atraccion deu mot sinonime 'estrument' comun a las duas lengas.

Lo mot francés outillage (sègle 19) qu'ei estat adoptat en espanhòu (utillaje) e en catalan (utillatge). Enqüèra qu'utilhatge (-adge en grafia IBG) ei deu lexic corrent en gascon, lo TeG n'admet pas sonque la fòrma restaurada 'ustilhatge' en plaça. Coneguda causa sia!

dissabte, 17 de juny de 2017

Soscripcion entau libe-CD "Condes deth Coserans" : quin har?

Que vs'arrecomandi la soscripcion entau libe-CD "Condes deth Coserans" , condats per En Joan Pau Ferré (Eth Ostau Comengés) acompanhat per las musicas deu grop ariegés Revelhet e hòrt beroiaments illustrats per la pintora e illustradora Na Laurie de Brondeau . La casa editoriau qu'ei "Edite-moi".  Lo libe, en version coseranesa, que t'a ua version francesa a la fin.
Entà la soscripcion, que podetz descargar lo butletin de comanda qui trobaratz aquiu e enviar lo chèc corresponent a l'adreça indicada. Lo prètz d'un libe-CD qu'ei sonque 15 euros, alavetz, l'un entà jo e los auts entàd auherir!

dimecres, 14 de juny de 2017

De 'en' e de 'dens' : atencion a la confusion.


'En' qu'ei la prepausicion de lòc de sens generau en gascon, a còps remplaçabla per 'a' en mantun parlar, mei rarament remplaçabla per 'dens' (var. hens, laguens etc). En francès que's pòt virar en 'à', 'dans' e à còps 'sur', segon los cas.
Exemples:
 "Que sòi en lheit" = "que sòi /soi au lheit"  Je suis au lit.
"N'èi pas parlat d'arren en tribalh. "(Sho! T. Pambrun-Lavit). Fr. Je n'en ai rien dit au travail.
"Que béven en nòc" (Eth arrestoth, J.P. Ferré). Fr. Elles (les brebis) boivent à l'abreuvoir.
"Pau e Garriga que hèn culhevar eras semaus ena tina" (Eth arrestoth, J.-P. Ferré). Paul et Garrigue retournent les fûts au chai. 

"Ung hòmi fe segrament en autar" (Fors de Bearn, sègle 16, citat per Lespy) un homme fait serment sur l'autel. Notatz l'abséncia de l'article definit masculin 'lo' après 'en'. Aquest usatge qu'ei facultatiu dab l'article 'lo', totun qu'ei obligatòri dab 'eth'. En + eth -> en.

Un aute  exemple en lenga antiga de desaparicion de 'lo' provocat per 'en':

"Se bos sabe quauque petit passatge
Per biué en moun ses tare, san é net,
Escoute, amic, lou petit Catounet,
Oun podes hè tout toun aprendisatge.

Se vòs saber quauque petit passage
Per víver en món sens tare, san e net
Escota, amic, lo petit Catonet
On pòdes hèr tot ton aprendissatge

G. Ader, Lou petit Catounet, sègle 17, grafia d'Ader, puish retranscriut per JdP)

Si tu veux connaitre quelque petit passage
Pour vivre dans le monde, sans tare, sain et propre,
Écoute, ami, le petit Catounet
Où tu peux faire tout ton apprentissage.

Enqüèra un exemple de mei amuishant un cas de l'article mantiengut devath ua fòrma elidida:

"Groar e'u (= en lo) leit (=lheit) ei ben pres a la hede
Nou pas a tu que n'as pas tout so que cau.
De boun matin perbesich a l’oustau,
Que lou leit caut hè minjar soupe hrede. "(G. Ader, Lou petit Catounet, sègle 17, grafia de l'autor)


Trainer au lit  convient à l'accouchée, 
Non pas à toi qui n'a pas tout ce qu'il faut.
De bon matin, pourvois au besoin de la maison,
Car le lit chaud fait manger de la soupe froide.

Dongas, d'auts còps, en + lo -> 'en' o 'e'u'' (grafiat hiu en lo libe d'aur de Baiona, sègle 13, cf. A. Luchaire, lo glossari deu  "Recueil de textes de l'ancien dialecte gascon etc…", 'eu' e 'el' en manuscrits d'archiu de Bigòrra (1258),  eou per J.G. D'Astros (Sègle 17) etc.

"Que tout lou poble qu'es eou moun
En allegresso se couhoun"
(J.G. D'Astros, Poésies Gasconnes, grafia de l'autor)

Car tout le peuple qui est au monde
En allégresse se confond.

"Tu sabes qu'arren mei eu mon n'èi desirat"
(B. Larade La Magalide Gascoue, transcription graphique de J-F Courouau)
Tu sais que je n'ai rien désiré de plus au monde

Totun, l'elision n'èra pas briga obligatòriament notada. La seguida 'en lo…" que's tròba, per exemple, en los Fors et Costumas de B. (sègle 16), en concurréncia dab 'en' shens l'article lo.


 Jo que'm pensi que seré plan d'emplegar 'en' e dilhèu la fòrma restaurada 'eu' en concurréncia dab, se non en plaça de, 'en lo', entà evitar l'emplec tròp sistematic de 'dens', 'hens'. Que'm sembla important de raperar lo gascon qu'a conservat l'emplec de 'en'  en situacions en las quaus lo francés e l'occitan non-gascon n'emplegan pas sonque respectivament 'dans' e 'dins'L'emplec tròp generau en gascon de 'dens' en plaça de 'en' qu'ei ua deriva hòrt a la mòda uei lo dia, devuda a la dobla influéncia deu francés e de l'occitan non gascon. En gascon, la prepausicion de lòc "dens" (var. hens, laguens etc) qu'auré de s'emplegar sonque tà indicar, per rapòrt a un espaci precís, ua situacion en un punt interior e non superficiau d'aquest espaci. Autament dit, se la prepausicion de lòc non concerneish pas un espaci o  si non podem remplaçar la prepausicion de lòc per 'a l'interior de', n'ei pas briga recomandat de har servir la prepausicion "dens". Que cau emplegar, segon los cas e los parlars, 'en' o 'a' o enqüèra 'per' quan s'i ahig ua dimension cinetica (ex. marcher dans les rues: caminar per las arruas, fouiller dans le grenier: horucar peu solèr). De notar, per aquò, hens (dautscòps grafiat fentz) e  dehens (defentz) que podèvan servir com a prepausicion de temps tà indicar ua durada o un espaci temporau, cf. los fors et costumas de Bearn, Ed. bilingue établie  par Jean Eygun, Col. Camins, Ed. Letras d'Òc.

Causa cedentà balhada en paguà au crededô, per conexençà & authoritat de Justicà, deu estar tornada au debitô fentz An & Jorn, si noble es. Et si es ruralà, fentz hoeyt meès, en pagan la somà principalà.

Item  si augun fé vendition de Terrà, ô autra causà ont y aya recruby, si per aventurà lo crompadô vendé la causà aixi crompada, lò prumê venedô, si vien defentz lo termy en la cartà de recruby contengut...

Tout venedô ab carta de gratià, poyrà recrubâ fentz lò termi de ladiità gratià la pessà per luy vendudà pagan lò pretz de la vendition

Exemples d'emplec en gascon de 'en' quan lo francés emplegaré meilèu 'dans':


"& quoant no averan las droguas en lasdiitas receptas mentionadas & ordenadas, en avertiran lòs Medecins qui las averan ordenadas si son en là Vila. Et lorsqu'ils n'auront pas les drogues mentionnées et prescrites dans les dites ordonnances, ils (les apothicaires) avertiront les médecins qui les auront prescrites s'ils se trouvent dans la ville (Los Fors e Csotumas de Bearn, trad. Jean Eygun, Camins, Ed Letras d'Oc)

"Los dialèctes aquitans, tanhents deu basco de uei, qu'estón probable parlats en lo triangle dont s'espandeish entre la Mar Grana, Garona e Pirenèus" (Halip Lartiga: Gasconha, lenga e identitat)
les dialectes aquitains, pròches du basque actuel, furent probablement parlés dans le triangle qui s'étend entre le Golf de Gascogne, la Garonne et les Pyrénées.

"Qu'as espiat en sòu? Qu'as espiat en cèu?" (Sho! T. Pambrun-Lavit): Tu as regardé par terre (sur le sol)? Tu as regardé dans le ciel? 

"Un partatge d'adultes que's hè ens escambis" (Sho! T. Pambrun-Lavit): Un partage d'adultes se fait dans les échanges. (N.B. ens = en eths o sia en los. D'autscòps eus o els = en los. Ved. tanben lo comentari de Joan Pau.)

"Que demorava en ua vielha maison que tombava tota a tròç" (Contes, Arnaudin). Elle habitait dans une vieille maison qui tombait en ruine. 

"E que pòrtas aquiu en aquera borsa?" (Contes, Arnaudin). Et que portes-tu là dans cette bourse? 

"Era hemna qu'entra en cafè sus eth airau d'autorota."(Terèsa Pambrun-Lavit: Sho!). La femme entre dans la café sur l'aire d'autoroute.

La significacion d'a l'interior estant dejà contienut en aqueste vèrbe entrar, l'emplec de dens o hens o laguens etc n'ei pas briga obligatòri aquiu.  Dab lo vèrbe entrar, lo gascon que pòt emplegar en o a, segon las varietats de la lenga, exactament com en catalan/ valencian. Per exemple:

"Puish qu'entrè a las Galerias Biarnesas" (Miratges, A. Peyroutet). Puis elle entra dans les Galeries Béarnaises. 

D'autes exemples:

"En un moment d'adirèr o de tranquillitat, vosauts qui ètz peu torn de la quarantena, e v'ètz jamei estangats entà…"(Los tres gojats de Bordavielha; S. Palay). Dans un moment de mélancolie ou de tranquillité, à vous qui avez autour de la quarantaine, ne vous est-il jamais arrivé de…

"En la dite assemblade es estat aussy rapportat per loudit sieur d'Audap quin, en une assemblade deus juratz deu Vic de Baix... (document de 1708 de Vic d'en Bas in Per malhs, sarròts e arrècs, une vallée pyrénéenne et sa langue, Recueil de textes de la vallée d'Aspe, J. Eygun. Col. Camins, Ed. Letras d'òc).  Dans la dite assemblée il a été aussi rapporté par le dit sieur d'Audap comment, dans une assemblée des "jurats" du Vic d'en Bas…

"Jamès lou sage en sa màge hraguère (N.B. lo sens de 'hraguère' aquiu que pausa problèma, qu'auré de's tànher a las ahragas. L'autor que voló meilèu díser , ce'm pensi, "raquère" (raquèra) qu'ei a díser l'ensemble deus simptòmas de la 'raca', ua epidèmia quina que sia, 
Nou's despouillèc prumè qu'ana droumi,
Bistis se'n soun que'ous ac qualè gemi,
Mescouneguts, en lou grane necère." (Guilhèm Ader, Lo Catonet Gascon, 1607, graphie de l'auteur)

Jamais le sage dans la pire des maladies (lit. dans sa plus grande "raquère")
Ne se dépouilla avant d'aller dormir,
On en a vus qui avaient à se plaindre
 Oubliés, dans le grand besoin (lit. non reconnus, dans leur grand besoin) .

Si non soi escriut a ta guisa
E si non parli com tu vòs,
Hè'm com te volhas la camisa,
mes lèisha'm lo mesoth en l'òs (G. Ader, Lo Catonet Gascon, 1607, transcripcion P. Guilhemjoan, Ed. Per Noste)

Si je ne suis pas écrit à ta guise
e si je ne parle pas comme toi tu veux,
Fais-moi comme tu voudras la chemise
Mais laisse-moi la moelle dans l'os. 


La prepausicion 'dens' que tend a remplaçar 'en' de manèira illegitima en la pròsa gascona o neogascona contemporanèa, en seguint atau un patron au còp francés e occitan non gascon. Qu'ei hòrt de dòu har. Lo praube Pèire Bèc, en particular, qu'emplegava de manèira sistematica 'dens' a la mòda occitana non gascona (o a la francesa, qui ei la medisha) en frasas qui l'usatge de 'en' i seré hòrt mei corrècte en gascon classic. Com exemples, tirats de Entà créser au món: "E que sentiva sos membres qui s'engordishèvan dens ua euforia mojassa contra laquau…" (p 12), Joan que s'ajacèc dens l'èrba navèra (p. 22), …en bèth manobrar la sua victima entà que's presentèsse lo cap en davant, dens un darrèr adiu au món (p. 24), ...auquau arresponón, dens un concèrt d'alegrança, totis los hasans de la vesiau (p. 29) etc, etc. Aquestas frasas de Bèc que soan hèra mei francesas que non pas gasconas.


dijous, 11 de maig de 2017

Petit lexic d'incorreccions, de dobtes e d'autas causas incèrtas.

Aquiu qu'avetz las meas nòtas lexicaus, lo tribalh qu'ei tot just començat, que sajarèi de l'amplificar a mesura deu temps. Qu'espèri que sian utilas. 

Agahar v. Mot fantasiós d'En D. Sumien, calcat suu mot occitano-catalan 'agafar' en version pseudo-gascona, e publicat en lo son libe "Standardisation pluricentrique de l'occitan" Ed. Brepols (cf. en particular lo lexic ajustat a la fin). Lo mot corrècte qu'ei gahar, plan segur.  'Agahar' qu'estó inventat per l'ensenhaire provençau en supòrt entau son projècte d'estandardizacion deu gascon calcada suu lengadocian. Urosament, pas arrés n'a représ aqueste mot. Ved. condrechador.

Aver a, aver de loc. verbau. Que's sòu léger qu'en occitan,  lo vèrbe 'aver' qu'auré a s'emplegar seguit de 'de' +infintiu  entà significar caler, faler. La construccion 'aver a + infinitiu' que seré un gallicisme. Totun, en gascon, la construccion 'aver a' + infinitiu qu'ei anciana, a mensh que s'agesca d'ua correccion sistematica deus copistas deu sègle 15:
Ossau, 1277: Item statium et ordenam que si la fidance patzere de la bal de Camfranc ave a entrar en la terre d'Ossau o la fidance d'Ossau ave a entrar en la terre de Camfranc per negosii de patz fermar o sercar que tote terre de cada una part lo tengos saub et segur en totz los locxs. (DAG, 17, p1340, par. 2220.
Per contra, dab tier, ténguer, qu'ei plan de + infinitiu.

Arsec, arsèc s.m. Mot pròpiament gascon, corresponent au 'vam' lengadocian (ved. 'vam'). Las duas fòrmas arsec (arséc en graf. EGF) e arsèc que son plan atestadas, en companhia dab ua tresau 'arzéc' segon Palay. La prumèra fòrma  'arsec' (dab e barrat) qu'ei la preferida per Palay,  lo dic. Per Noste e lo TeG, çò qui la legitimaré com estandard, mentre Pèire Bèc que s'estima mei la fòrma 'arsèc' per de rasons pro escuras per jo (cf. lo lexic e lo tèxte de "Entà créser au mon).
Lo mot 'arsec' que poderé viéner de la fòrma frequentativa de seguir: resseguir, arreseguir o *arseguir, fòrma frequentativa de seguir com 'vam' é vieneré d''anar' (ipotèsi personau). Arsec que's distingueish atau de ressec (de ressecar). En aquesta ipotèsi d'arsec provienent de reseguir, la fòrma dab e tancada qu'ei l'unica legitima. Dongas, arsec.

Asirar (v.). Atencion aus faus amics occitanistas! 'Asirar' dab la significacion d'odiar qu'ei un occitanisme incorrècte en gascon. Los mots occitans 'asir' e 'asirós' n'existeishen pas en gascon, en catalan tanpòc. Los mots occitans 'asirar', 'asir' e 'asirós' qu'an de's virar respèctivament en 'odiar', 'òdi' e 'verinós'. En gascon, 'adirar' qu'ei sinonime d' 'avejar', 'anujar'. L'adirèr qu'ei la melancolia, quitament lo mau d'amor. En catalan, la fòrma deu mot adirar qu'ei aïrar e la significacion qu'ei dobla:  arresentir aversion envèrs quauquarren o quauquarrés e provocar ira, anujar hòrt (en conformitat dab l'etimologia latina: ad ira -re).

Bana (s.f.). Faus-amic occitanista. Lo mot occitano-catalan 'bana' (en catalan: banya, valencian: bana, id.) qu'a la significacion deu mot gascon 'còrn'. N'ei pas briga lo cas en gascon. En la lenga nosta, la bana que i designa lo recipient de metau on s'i transportava la lèit d'autescòps,  qu'ei autanplan ua unitat tradicionau de mesura de volume equivalenta a 20 l, haut o baish.  Béve'n a banas = béve'n hèra, hòrt.

Biais (s. m;). Lo mot, dab lo sens de 'manèira', qu'ei un occitanisme, la varianta gascona  'biaish' n'a pas aquesta significacion, que jo sàpii. Significacion en tot cas absenta deu diccionari de Palay e considerada com non-gascona per Eric Gonzalès e d'auts (com. personau). De notar lo mot (dab lo sens restrictiu qui ei lo son en gascon) qu'existeish plan en catalan devath la fòrma biaix. Lo Gran Diccionari de la Lenga Catalana (G.D.L.C) que'u considera com occitanisme possible (la prumèra atestacion que remonta tau sègle XV), de fèit un gasconisme possible se non probable. En catalan, lo mot n'a pas briga lo sens de 'faiçon', 'mòda', 'manèira' qu'a lo mot en lengadocian, n'a pas sonque la significacion deu mot francès 'biais' (de biaiser) qui ei la deu mot gascon 'biaish' tanben. Atencion, la locucion occitana 'de tot biais'  (adaptada a còps en 'de tot biaish') n'ei pas mei corrècta en gascon qu'en catalan, enqüèra que Pèire Bèc l'emplega atau en la soa pròsa gascona.  En gascon, que la cau remplaçar per "de tota faiçon, de tota mòda, de tota manièra / manèira" (cat. de tota manera, de totes maneres).

Blu -a (adj). Gallicisme considerat com incorrècte peu diccionari deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana, de substituir per 'blau', 'blava' (en cat. blau, blava). En gascon literari, blu qu'èra atestat dejà au sègle 17. En gascon corrent, blau com a subst. ne designa pas sonque la macadura, que non la color. Lo gallicisme qu'ei acceptat peu Tot en Gascon, totun 'blau' per 'blu' que i ei tanben. En generau, tots los escrivans gascons contemporanèus qu'emplegan lo mot 'blu' (e non pas 'blau') tà designar la color, dab l'excepcion de P. Bèc. Jig, hens un comentari ad aqueste messatge, que'nse rapèra los lanusquets qu'an la varianta 'blur', 'blura' dab los derivats verbaus 'emblurar', 'emblurejar' e de nes citar lo vèrs de Lasies: "De noste cèu emblurat, güeitatz tostemps la memòria." De fèit, que s'ageish deu procèssus deu matar l'iat per insercion d'ua consonanta (blura e emblurar en plaça de blua, embluar). Entà matar l'iat, qu'ei ua r qui serveish aquiu en plaça de la h gascona dont ei lo ròtle màger totun, aquerò que s'explica per evitar la confusion dab los mots de la familha bluhar etc, de significacion diferenta. Los derivats de blu dab r que son emplegats en Gasconha centrau, segon Palay.

Capitar (v). Dab la significacion d'escàder-s'i, russir, lo mot qu'ei un occitanisme probablament d'evitar en gascon, ja que lo Tot en Gascon l'accepte. La significacion normau de 'capitar' en gascon qu'ei 'entamiar', 'començar' en parlant d'un tribalh, d'ua tasca, que non 'escàder-s'i' (ved. Palay). 'Capitar' n'existeish pas en catalan qui a totun l'adj. 'capitat- ada' qui significa 'en fòrma de cap', mot emplegat en anatomia.

Chepic, peishic, tesic. Los mots 'chepic' e 'tesic' que son practicament sinonimes, 'chepic' que significa cuenta, perplic, inquietèr (P. Morà, dic. TeG). 'Tesic' que significa chepic, torment morau, desir, enveja, irritacion, prurit. Lo prumèr, beròi gasconisme, que resulta probablament de la deformacion per metatèsi  de 'peishic' (de peishicar, var. 'pesicar' per confusion probabla dab 'tesicar',  fr. pincer; cat. pessigar, oc. pecigar). Lo dusau qu'ei format suu modèle de peishic a partir de l'etimon de tès o tèsa qui significa respectivament crani o cervèth, esperit, idea. Los dus mots que pòden estar emplegats com  adjectiu: chepic-a e tesic-a, en concurréncia dab chepicós-a e tesicós-a. D'aquestes mots que derivan los vèrbes 'chepicar' 'chepicà's'  'tesicar' e tesicà's.  De notar que la grafia deus mots occitans pecic, pecigar (Dic. Ubaud) n'ei pas acceptadera en gascon, per de rasons evidentas de fonetica.

Condrechador (s.m). Neologisme famós, gessit de l'imaginacion de N' Arvei Cassinhac (diccionari  d'occitan.org), en plaça deu mot corrècte "corrector". 'Agahar' e 'condrechador', que son mots emblematics de la fantasia dont son capables los lexicografes, diplomats o non.

Daubun -ua (adj. e pron). Fòrma  en biarnés contemporanèu de "daugun"  qui ei la fòrma etimologica atestada e enqüèra viva per la Gasconha centrau (Palay). 'Augu' o 'augun', mei ant. 'alcun', qu'ei l'unica fòrma qui trobam en Lespy-Raymond. Que i a un conflicte grafic a prepaus de 'daubuns', que "d'auguns" escriven 'dauvuns' dab arguments deus bons (que'm pensi qu'estó l'Eric Gonzalès qui promavó aquesta refòrma hens Reclams, qu'ac dic de memòria, totun ved. lo comentari de Jig). L'emplec de la fòrma corregida d'auguns que permeteré d'arresólver aqueste conflicte. Atencion, aquerò n'ei pas sonque qu'ua proposicion personau. Lo Tot en Gascon qu'admet com sola fòrma estandard daubun, daubua. En cat. algú e algun-a. En complement d'aquesta nòta, ved. los comentaris de Renaud e de Jig.

Dens (prep): jo que'm pensi que cau lutar contra l'emplec illegitime de la prepausicion "dens' en plaça de 'en' en gascon. 'En' qu'ei la prepausicion de lòc de sens generau, a còps remplaçabla per 'a'  en mei d'un parlar, hòrt mei rarament cambiabla per 'dens' (var. 'hens', 'laguens' etc). En francès, la prepausicion gascona 'en' que's pòt virar en 'à', 'dans' e à còps 'sur', segon los cas. En gascon, la prepausicion de lòc 'dens' (var. 'hens', 'laguens', etc) qu'indica , per rapòrt a un espaci precís, ua situacion en un punt interior e non superficiau d'aquest espaci. Autament dit, se la prepausicion de lòc non concerneish pas un espaci precís o si non podem remplaçar la prepausicion de lòc per 'a l'interior de', n'ei pas beròi corrècte de har servir la prepausicion "dens".  Qu'ei dongas important de s'avisar lo mot gascon 'dens' non pòt pas servir tà virar sistematicament lo mot francés 'dans' o lo mot occitan 'dins' en gascon, au contra de l'usatge illegitime qu'observam en la pròsa neogascona contemporanèa qui segueish un modèle au còp francés e occitan non gascon. Qu'ei hòrt de dòu har. Lo praube Pèire Bèc, en particular, qu'emplegava de manèira sistematica 'dens' a la mòda occitana (o a la francesa, qui ei la medisha) en frasas on l'usatge de 'en' e seré hòrt mei corrècte en gascon classic. Per exemple, aquestas citacions tiradas de "Entà créser au món": "E que sentiva sos membres qui s'engordishèvan dens ua euforia mojassa contra laquau…" (p 12), Joan que s'ajacèc dens l'èrba navèra (p. 22), …en bèth manobrar la sua victima entà que's presentèsse lo cap en davant, dens un darrèr adiu au món (p.24), ...auquau arresponón, dens un concèrt d'alegrança, totis los hasans de la vesiau (p. 29) etc, etc. Aquestas frasas de Bèc que soan mei francesas que non pas gasconas. En gascon classic, que caleré emplegar 'en" e non pas 'dens' en tots aqueths cas (suu bon emplec de 'en'  dab exemples tirats de la literatura, ved. lo messatge aquiu).


Drin (s.m. e adv). Mot essenciaument bearnés e de la partida bigordana mei pròishe de Biarn, sinonime de 'chic', 'pòc'; 'un drin de' = 'un pòc de'. ex. Un drin de pan. Escota drin. Drin a drin = chic a chic= a drins.  L'etimologia de 'drin' n'ei pas clara, que deriva dilhèu de bri, bria per addicion de l'afixe diminutiu -in en ua construccion inspirada per la locucion francesa "un brin de'  qui avè aquesta medisha significacion. La significacion antinomica (confusion dab 'hèra') qui podem rencontrar en frases exclamativas ('be i avè drin de monde!' per  'be i avè hèra de monde!) que sembla ua invencion recenta e de correccion dobtosa. Los diccionaris deu sègle passat- en particular Lespy, Palay - non repòrtan pas aquest emplec antinomic de 'drin'.

E, se (particulas interrogativas). L'emplec de la particula "e" tà anonciar ua frase interrogativa qu'ei un trèit essenciaument bearnés, lo gascon que s'estima mei d'emplegar "se". En gascon e en aranés: Se voletz minjar? o mei simplament: voletz minjar?  En bearnés: E voletz minjar?

Esquipa (s.f.). Mot incorrècte en gascon contemporanèu e mei generaument en occitan, emplegat per la redaccion deu Jornalet en plaça deu mot corrècte  'equipa'. Aquesta varianta dialectau dab s deu mot equipa, ne l'èi pas vista enlòc mei (cf. los diccionaris de gascon, en particular lo basic deu CPLOc e Tot en Gascon, tots dus qu'an equipa shens s e non esquipa). En Gaby Balloux que'nse sinhala la fòrma dab s qu'ei plan atestada dab lo vèrbe 'esquipar' en gascon deu sègle XV (ved. lo son comentari), per aquò qu'ei la fòrma shens s qui ei estada retienguda (equipa, equipament e equipar) hens lo dic. TeG. En cat. equip (s.m.).

Exemple, eishimple. Exemple qu'ei un mot format a partir deu mot latin exemplum. Qu'ei commun a mantua lenga romanica, dont lo catalan. En occitan com en catalan, lo mot 'exemple' que hè partida deu lexic estandard. Com la fòrma anciana èra grafiada e prononciada de manèira plan diferenta de la modèrna, eishimple en gascon, exempli o eximpli en catalan (dab x = sh), la question de l'influéncia francesa que's pausa entà la causida de la fòrma normativa contemporanèa en aqueste cas com en d'autes. Que cau notar la fòrma antiga n'ei pas dehenuda peus linguistas occitanistas, per de rasons pòc claras e probablament illogicas. Dilhèu que serà pr'amor l'atestacion qu'ei sonque gascona,  que manca en occitan non gascon?... De notar que la prononciacion eixemple (= eishemple) qu'ei enqüèra viva en catalan (ved. lo D.C.V.B., adrèça exemple), enqüèra que non admetuda en la lenga estandard.
Ved. lo comentari de Jig, a l'origina d'aquesta nòta.
En gascon:
"Qu’esclairatz son pòble de las arrajas de vòstes bons eishimples." (d’Astròs) (sègle 17).
A Baiona, lo mot atestat en archius qu'èra ishemple (grafiat atau, sègle 14) cf. DAG. 
En catalan:
"Per les paraules vanes de les gents, hom no's deu estar de donar bon eximpli." (Lull, sègles 13-14). 

Lo cas d''eishimple' n'ei pas isolat, ved. tanben 'eishilh', 'eishilhar', 'trimfe', 'trimfar' e quitament 'g(u)arentir' remplaçats respectivament per 'exili' , 'exiliar', 'trionf(e)', 'trionfar' e 'g(u)arantir'. De tota la seria, sonque 'garentir' qu'estó promavut peus linguistas occitanistas (shens succès), motivats qu'èran per la mòda fobica anti-"francesisme". Curiosament (o non), los autes cas n'eston pas considerats, pròva que lo gascon e'us pausa problèma en l'encastre de l'occitan, a maudespieit de las bèrojas frasas de principi. La règla  d'ua fòrma istorica d'un mot com causida de normativizacion (fòrma dita 'classica') edictada peus quites lingüistas occitanistas non sembla pas aplicà's quan la dita fòrma ei gascona. Sequenon, perqué adoptar 'exemple', 'exili' e 'trionf' e non pas 'eishimple', 'eishil(h)' e 'trimfe' qui son las fòrmas genuinas d'atestacion la mei anciana? Non serà pas per anti-gasconisme? La question qu'ei pausada.

Exili , eishil, eishilh; exiliar, eishilhar  (n.m., v.). 'Exili' qu'ei un neologisme format a partir deu mot latin exilium, comun a l'occitan non-gascon, au gascon e au catalan. Aqueste neologisme que s'ei substituit a la fòrma genuina eshilh o eshilh comun aumensh au gascon e au catalan qui trobam en manuscrits medievaus devath las fòrmas graficas yxil, exilh e, en catalan, exill. En gascon, la fòrma anciana e(i)shilh qu'apareish grafiada peu prumèr còp (1443) com 'yxil' (de léger probablament eshilh, com fil representava hilh), mei tard exilh  (dab x = sh) . Que trobam lo vèrbe corresponent, grafiat eshilhade (sic),  en un manuscrit  bearnés (cf. Lespy). Las fòrmas eishilh e eishilhar (gr. IBG: echìlh, echilhà)  qu'aurén d'estar acceptadas puishque genuinas e plan atestadas mei d'un còp.  De notar lo Tot en Gascon qu'admet la fòrma 'eishil' (adaptacion grafica de 'yxil'), jo que'm pensi que la caleré corregir en eishilh en acòrd dab la proposicion grafica de J. Lafitte (ved. la soa reedicion deu Lespy-Raymond) e en acòrd dab lo títoh deu recuelh de novèlas deu quite Pèir Morà: letras d'exilh (per: letras d'eishilh). Los mots modèrnes exili e exiliar que son los solets acceptats peu diccionari deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana. Ved. tanben 'exemple', 'eishimple'.

Fòrma (s.f.). La fòrma deu mot dab l'accent grèu qu'ei corrècta (cf. CPLOc e Tot en Gascon), 'forma' que n'ei tanben segon lo CPLOc. Formar (o/ò) qu'ei en particular normatiu en estandard biarnés, mentre que formar (o/o) n'ei en l'aranés. En cat. forma /o/)

Galèc-èga. Gentilici de Galícia (país au nòrd occidentau de la peninsula vesia), inspirat peu mot deu lexic trobadorenc galic, galec. Lo mot 'galèc' n'ei pas  gascon, tanpòc admés peu Congrès Permanent de la Lenga Occitana - CPLOc-  qui a causit lo mot 'galician'. Qu'ei 'galician' tanben en gascon (cf. Tot en Gascon). A prepaus de las significacions deu mot medievau galic, galec, ved. aquiu.

Garentir v. Arcaïsme preconizat per En D. Sumien e d'auts, non acceptat peu diccionari basic deu Congrès Permanent,  de substituir per 'g(u)arantir'  (segon lo CPLOc e lo Tot en Gascon). Totun, garentir qu'èra enqüèra viu en gascon literari deu sègle 17. Qu'èi consacrat un message ad aquesta question, clicatz acitau. En cat. garantir.

Hap (s.m), hapa (s.f), hapar (v) Gasconismes corrents, desconeguts de l'occitan non-gascon e deu catalan,  ved. aquiu entaus explics.

Horar (v.), horadar (v). Qu'existeishen dus vèrbes 'horar' plan distints en gascon. L'un que vien deu latin fullare e correspon a l'occitan folar (en gascon, que disem tanben 'pèhorar' tà eliminar tota ambigüitat), l'aut que vien deu latin forare e correspon a l'occitan forar. Aqueste dusau vèrbe 'horar', en via d'extincion, qu'ei generaument remplaçat peu son sinonime 'horadar', probablament manlhevat de l'espanhòu. La confusion enter los dus vèrbes 'horar' qu'ei evidenta quan se considera lo toponime "carrèra horada" qui, en gascon contemporanèu, ei entenuda com carrèra qu'òm pòt trepejar, dongas "carrèra publica" e non privada. En occitan 'carrièra forada' n'a pas briga aquera significacion, qu'a conservada la significacion originau.

Maire (s.m.). Lo mot 'maire' (lo de la mairia) qu'ei sovent considerat com gallicisme d'espudir per occitanistas, çò qui explica lo mot no's tròba pas en lo diccionari occitan d'Ubaud. Totun, lo mot qu'ei d'atestacion hòrt anciana en gascon. Que figura en lo dic. prov. Levy, juntament dab mairetat: mairia, estat de maire. En gascon baionés, lo mot maire que remonta aumensh tà la debuta deu sègle 13. Atau en 1215: Lo maire, els esqueuins, els cosseilhedors, els pars…iureran que judgeran dret, segon lor consciencie (DAG 18 p. 1415). En 1215 autra vetz: Lo maire, au comensement de son an, iurera que gardera los dreits de sante glizie...(DAG 18 p. 1415). En 1273: 'le marque no deu cessar tro aquet a cuy sera dade sie pagat dou cap et les messions sufficientz quou mayre conechera ab sons juratz  (DAG, vol17, p. 1341, par. 2223).
Lo mot gascon 'maire' qu'ei un gallicime possible, totun pas briga segur. Que deriva de màger, solide, , totun qu'ac podó har d'ua manèira completament gascona, shens recórrer a un manlhèu francés. En efèit, au sègle 13, lo mot "mager" (màger) qu'èra plan emplegat en gascon, per exemple a a Bordèu, entà díser 'maire'. Aqueste darrèr mot que poderé resultar d'un processus plan gascon d'ipercorreccion de màyer (= màger) -> mayre en seguint un modèle correctiu usuau en gascon: quate ->quatre e libe -> libre. En tot cas, l'antiquitat de l'atestacion deu mot en gascon que lheva tota traça de dobte sus la soa legitimitat. Dongas, maire, plan acceptat peu Tot en Gascon e d'us recomandat per l'Eric Gonzalès (com. personau).

Manièra (s.f.) Gallicisme per 'manèira'. La coincidéncia deu gallicisme dab la fòrma lengadociana deu mot que'u hè acceptable en çò de linguistas occitanistas. Aqueste gallicisme qu'a largament (totun pas totaument) espudit deu lengatge corrent la fòrma istorica gascona 'manèira' (grafiada manèyre, ant. maneyre cf. Luchaire, Lespy, Palay  etc.). Aquesta fòrma 'manèyre' qu'èra enqüèra repertoriada per Palay com estant landesa. En aranés (e parlars afins) qui an 'hèt, hèta' per 'hèit, hèita', lo mot qu'ei 'manèra'. Jo que m'estimi mei de sajar de restituir lo mot pròpiament gascon 'manèira' (var. 'manèra') en plaça deu gallicisme pr'amor la fòrma gascona qu'ei plan presenta en diccionaris de gascon contemporanèu (per ex. Per Noste, Tot en Gascon) e non pausa nat problèma d'intercomprension. Los occitanistas qu'auràn de notar, totun,  lo diccionari basic deu CPLOC n'accepta pas sonque 'manièra', que non 'manèira'. Lo Tot en Gascon qu'accepta las tres fòrmas: manèra, manièra e manèira, aplegadas en ua soleta adrèça: 'manèra'. En cat. manera.

Massiu-iva (adj.), massís (s.m.).  La confusion de 'massís' (la malhada) dab 'massiu' (lo de l'aur massiu) qu'ei un error tipica deus (neo)locutors de gascon. Com adjectiu, lo TeG n'admet pas sonque massiu-iva qui ei un gallicisme qui arretrobam en particular en catalan (massiu) e en espanhòu (masivo). Atau, qu'ei plan lo Massís Centrau qui cau díser (e non pas Massiu Centrau), mentre "l'aplec de sostien qu'ei massiu" (e non pas massís, en tot cas en gascon). En occitan non gascon, lo mot 'massís' qu'ei conservat tà díser 'massiu' (ved. per exemple aquiu). Lo diccionari deu Congrès qu'integra 'massiu' com a mot gascon entà virar l'adj. occitan  massís, en acòrd dab lo dic. de Per Noste e lo TeG.  Au contra deu gascon,  lo catalan qu'admet au còp los adj massís-issa e massiu-massiva. De la medisha faiçon, lo lexic espanhòu qu'integra las duas fòrmas: macizo-a e masivo-a.

Peishic (s.m.) ved. chepic.

Puisheu (s.m). Gasconisme corrent mercés a l'expression har puisheu = empachar, har trabuc. Mot vienut deu lexic notariau, a l'origina un adjectiu, de paish (lo d'empach): paishiu = qui empach; arqu. seis nulh contrast paxiu (Lespy)= shens nada contrarietat qui empache, shens nat empach. La fòrma etimologica 'paishiu', atestada en manuscrits ('paxiu'), qu'ei enqüèra viva locaument. La fòrma 'puisheu' que s'explica per confusion enter aqueste mot 'paishiu', derivat de "pedicare" -de pes, pedis: 'qui empacha'  e un derivat de podium (puei, poi): 'puisheu', varianta de pujeu. Deu men punt de vista, la fòrma "paishiu", enqüèra viva locaument e en conformitat dab l'etimologia, que seré plan preferibla que non pas 'puisheu' dab aqueste sens precís d'empach, trabuc. Atencion: en tot cas, la fòrma *puishèu (dab è) qu'ei fautiva (de corregir hens lo Tot en Gascon).

Preable, priable, prable, s.m., adj & loc. au preable de.  Lo mot gascon 'preable', var. 'priable', 'prable' que vien d'un antic  *preanable, equivalent occitan deu mot francés prealable. *Preanable > priable, preable, prable. Lo TeG qu'admet sonque 'preable', e non pas 'priable' ni 'prable', totun tots tres que son en Palay. Pr'amor deu TeG, que m'estau dab la fòrma grafica 'preable'. Lo mot "preable" qu'ei un gasconisme desconegut en occitan non-gascon e en catalan.

Rangièr (s.m.). 'Francisme' (gallicisme), preconizat per D. Sumien e d'auts, non acceptat peu diccionari basic deu Congrès Permanent, lo mot pseudo-occitan 'rangièr' qu'a d'estar substituit peu prèst suedés  'rèn' (cf. Dicod'oc e Tot en Gascon). Qu'ei consacrat un message ad aquesta question, clicatz acitau. En cat. ren.

Talhièr, talhèr (s.m.). En Gilabèrt Narioo (qui podetz escotar en clicant acitau), que recomanda de non pas emplegar  lo mot 'talhèr'. Aqueste mot, vienut d'Espanha, qu'ei estranh en gascon, enqüèra que sia a la mòda en çò deus occitanistas. En substitucion d'aqueste ispanisme occitanista, G.N. qu'indica lo mot corrècte en gascon qu'ei 'obrader' (s.m).  Aqueste mot "obrader" qu'ei efectivament en Palay en Tot en Gascon (TeG). Totun, lo TeG qu'accepta tanben talhèr e la fòrma ibrida atalhèr (fr. atelier). Lo diccionari normatiu deu  CPLOc qu'admet 'talhèr', varianta gascona de l'occitan 'talhièr'. Dongas, emplegatz lo mot qui'vse convienga: 'obrader' o 'talhèr'…Jo qu'emplegui los dus, totun dab nuanças. Segon jo, 'l'obrader' (melhor qu''obrador', enqüèra qu'aqueste darrèr é sia sinonime d'obrader segon Palay;  'obrador' qu'ei totun ambiguü pr'amor que sap designar l'obrèr tanben) qu'ei lo lòc on tribalha l'obrèr , l'artesan, lo fabricant. Dongas, l'obrader qu'ei un lòc de fabricacion, de produccion, de tribalh. Lo talhèr, per contra, qu'ei un lòc on s'i amassan monde tà s'i apréner o melhorar ua disciplina, un lòc d'ensenhança, de formacion e de practica e lo mot que pòt designar tanben aquesta quita amassada. Per jo, un talhèr n'ei pas un obrader.  Per exemple, un obrader de bohas qu'ei un lòc on artesans é fabrican bohas, mentre qu'au talhèr de boha s'i apren o practica l'instrument devath la direccion d'un ensenhaire, d'un formaire. Un aute exemple: per jo, un "obrader d'economia" n'a pas nat sens, mentre un talhèr d'economia si que n'a.

Tesic (s.m), tesic-a (adj.) ved. 'chepic'.

Tinhahús(s.m.). Atencion, lo mot gascon  'tinhahús' qu'ei en realitat compausat de dus mots: tinha e hus. Qu'auré logicament de s'escríver tinha-hus; totun, aquesta darrèra grafia nei pas acceptada ni peu corrector de Per Noste, ni peu Tot en Gascon, tots dus que s'estiman mei la fòrma tinhahús. Que cau raperar la prononciacion de la a deu mot 'tinhahús' qu'ei plan la de 'tinha', qu'ei a díser un a finau atòna. Palay qu'escriu lo mot atau: 'tignehùs' (e non pas 'tignahùs'). Camelat (en 'Bite Bitante')  e Mistral (TdF) qu'escriven  enqüèra mei corrèctament  'tigne-hus'. Lo dusau mot 'hus' n'ei pas lexicau en gascon, que' u cau relacionar dab lo mot basco 'huntz' qui significa 'gahús'. En basco, lo mot 'huntz' qu'ei gessit de la faussa deconstruccion de 'gauhuntz' (fòrma basca de 'gahús', id., soletan gauhüntz, var. meridionaus gauhontz, gabontz) en gau (nueit) e huntz (var. sol. hüntz,; var. merid. (h)ontz;  en gasc. "hus" o sia gahús o ausèth nueitiu). En basco, gauhuntz e huntz que son sinonimes enter si.
En gascon, tinha(-)hus qu'a mei d'un sinonime, en particular ausèth-tinha, on 'hus' ei remplaçat peu son quasi sinonime 'ausèth'. Un aute sinonime de 'tinha-hus' qu'ei 'tumahús', compréner tumar-hus: (ga)hús qui tuma (lo carrèu de la hièstra). Oc: rata penada, cat. ratpenat, rata pinyada. De manèira hòrt interessanta, lo mot catalan gamarús (qui designa la 'gavèca' Strix aluco) que sembla hèit suu modèle de tinha-hus e de tumar-hus en representant, segon jo, gamar-hus: (ga)hús deu gamar o sia qui pòrta lo 'gam,' la malautia deu bestiar (la h n'a pas nada valor fonetica en catalan). Dongas, lo mot catalan gamarús que sembla de construccion tipicament gascona (gamar-hus cf. lo petit lexic de gasconismes en catalan). En resumit, estossi  jo encargat de la normativizacion deu gascon, qu'incitarí a escríver tinha-hus (tigne-hus en grafia de l'IBG.) pr'amor la grafia oficiau actuau 'tinhahús' qu'ei inapropriada e hòrt enganaira. De la medisha faiçon, que prepausarí tumar-hus (tumà-hus en gr. IBG) en plaça de tumahús, aqueste còp com simpla mesura de coheréncia dab la grafia tinha-hus.

Títol (s.m.) e titolar. Lo mot 'títol' qu'ei un occitanisme o catalanisme emplegat correntament en plaça de la fòrma genuinament gascona títolh (cf. Lespy).  Qu'ei interessant de constatar lo mot occitan títol, de fonetica anormala en gascon, qu'a provocat espontanèament  la formacion de derivats adaptats : títou, quitament titòu (aqueste darrèr, que'u trobam hens lo Tot en Gascon, a costat de títol).  Enquèra que la fòrma istorica atestada en gascon e sia títolh, lo derivat verbau atestat qu'ei plan 'titolar' e qu'a de'n demorar atau en tots los cas. En cat. títol.

Tostemps, tostemp, tostém. En sistèma "classic", que m'agrada la grafia tostem o tostém, la soleta qu'arrespècta estrictament la fonetica majoritària deu mot gascon. Aquesta fòrma grafica qu' èra la qui lo praube J. Coromines e recomandava, au despens d'autas fòrmas; tostemp - qui ei la fòrma usuau en aranés e tostemps, qui ei la fòrma mei espandida en gascon (non-aranés). Aquestas duas darrèras fòrmas graficas que son clarament mencionadas com inapropiadas peu lingüista catalan, dab rasons de las bonas. Se consultam ALGc III, c N° 836 (cf. Massourre, Dic. du Gascon des Vallées de Luz etc), qu'observam  [tus'tem] en las Lanas lhevadas ua franja septentrionau  on i son [tutja'me] e [tutja'mei] e ua franja occidentau meridionau on i ei [tis'tem], en los  P-As que i ei enquèra [tus'tem], autanplan [tus'tem] en los H-Ps (lhevat ua zòna au nòrd qui a [tuʃ'tem], autanplan [tus'tem]  en la part sud-oèst de H.G, au sud de Cominge e de Coserans...  Per aquò, sonque la fòrma etimologica 'tostemps' qu'ei abusivament acceptada peu Congrès Permanent de la Lengua Occitana e peu Tot en Gascon, ja que sia arcaïzanta e foneticament anormau en gascon. La fonetica shens la s finau sensibla qu'ei plan la normau. Si èri jo l'encargat de la normativizacion deu gascon, qu'adoptarí la fòrma tostém (distinta de tostem, de tostar) en gràfia classica, corresponent a toustém en la de l'I.B.G.

Totafèit, tot a fèit. Locucion tot a fèit corrècta, grafiada 'totafèit' per Pèire Bèc (cf. Entà créser au Món), mentre qu'ei grafiada 'tot a fèit'  en lo TeG de Pèir Morà. Jo que m'estau dab la grafia en tres mots deu TeG. 

Un, ua. L'article indefinit femenin gascon ua qu'ei mantiengut escriut atau abans un substantiu femenin, quina qu'n sia la vocau iniciau: ua boha, ua hemna, ua error, ua estapa, ua escòla, ua ustensilha… Sus la question de la prononciacion, que's cau referir a la ficha gramaticau redigida per N'Eric Gonzalès e consultabla aquiu

Utís. Lo mot 'utís' que figura plan en lo dic. Tot en Gascon e qu'ei lo nom balhat ad ua colleccion de libes de las edicions Per Noste. Per contra, lo diccionari deu Congrés Permanent de la Lenga Occitana qu'arrefusa 'utís' per rasons de gallicisme diglossic. Utís, un gallicisme? Qu'ei plan possible, totun guaire segur, la 's' finau deu mot gascon pausant problèma en aquesta ipotèsi. De fèit, aquesta 's' de  'un utís' non s'explica pas aisidament peu prèst francés, enqüèra mensh aisidament en contèxte de diglòssia. En contra de l'opinion generau, l'ipotèsi de l'origina indigèna deu mot 'utís' n'ei pas descartadera, qu'ac expliqui en un messatge consacrat aus derivats deu latin 'usitilia' en gascon, ved. aquiu entà ave'n mei detalhs.

Vam (s.m.). Sinonime d'arsec, lo mot 'vam' dab aqueste sens qu'ei un lengadocianisme desconegut de Palay e qui non cau pas emplegar en gascon segon En Gilabèrt Narioo qui ac tornè díser recentament au parat d'ua entervista a Ràdio-País , (que'u podetz escotar en clicant acitau).  Totun, En Pèir Morà qu'accepta lo mot (ved. Tot en Gascon). De l'auta part, lo praube Palay qu'accepta lo folcloric 'estrambòrd' vienut deu lexic marselhés, représ tanben per P.M. hens lo TeG. 'Arsec', 'entosiasme', 'balanç', 'exaltacion', 'ahuecament', las alternativas non mancan pas. Jo que crei lo quite mot lengadocian 'vam' que poderé viéner deu gascon, concrètament de la fòrma exclamativa 'vam!' derivada de l'imperatiu deu vèrbe anar. A còps 'vam!' que's con·hon dab 'nham!' (segon jo, d'un ancian 'uelham!' de 'ulhar', 'uelhar' (lat. oculare), espudit deu gascon peus mots d'origina francica (g)uardar e (g)uarar, dab losquaus  uelhar e's podó ibridizar tà balhar las fòrma 'uèr', 'uèra', 'ueratz' etc  etc. Las duas fòrmas nham e vam que's pòden ibridizar enter si  (mam, nam etc.).