dijous, 26 de febrer de 2015

A prepaus de Pedro de Santamaría y Rutie, governador de la Val d'Aran e Castèth-Leon.

L’aute dia qu’èri a seguir, per l'internet e dab un retard de quauques mes, ua conferéncia sus la guèrra de succession en la Vath d’Aran, qui Patrici Poujade  hasó a Barcelona. Que comencè lo son devís en son occitan, puish que'u continuè en catalan e que'u clavè  en arremerciar l’audiéncia en aranés.  Que m’agrada hòrt quin Patrici Poujade e parla occitan, de manèira hòrt limpida per jo. E qu’èi podut enténer que parlava beròi plan catalan, dab un bon accent e l’encant de quauques occitanismes, la vertat: ben poquets,  qui n'escuravan pas briga lo son devís.

En tot escotà'u, que vedoi a aparéisher ua diapo qui reprodusiva  la cobèrta d’un libe deu sègle 18,  on i figurava lo nom deu governador de la vath d’Aran de l’epòca, lo brigadèr Pedro de Santamaría y Rutie. Qu'ei ad aqueste personatge que devem l'iniciativa de l'edicion d'aqueth libe en 1752, qui èra, en realitat, ua reedicion de las Ordenaciones etc qui eston promulgadas e pareishudas en 1613 per mandat deu rei Felip III d'Espanha e a las quaus hè explicitament mencion la navèra lei de regim especiau d'Aran adoptada peu parlament catalan, pòc de temps a. Los legedors qui seguitz regularament aqueth blòg  non seratz pas susprés de l’interés qui pòrti tad aqueste personatge. A maudespieit deu nom d’ahur plan castilhan, Pedro de Santamaría qu’èra un basco de lenga gascona, un vascon com ac diseré Halip Lartiga dab tota la rason, un navarrés en tot cas,  neishut a Heleta en Baisha-Navarra, a un trentenat de quilomètres de Baiona. Lo gascon, qui èra lo romanç parlat en Baisha-Navarra despuish aumensh lo sègle 12 abans d'i estar acaçat e remplacat peu francés arron la revolucion francesa, qu'èra la lenga mairau deu noste Pedro de Santamaría. L'ostau de Santamaria, on vadó don Pedro,  qu'existeish enqüèra uei lo dia, que'n podetz véder la maison hens la fòto, a man esquèrra respècte a la glèisa parropiau Senta Maria de Heleta. La bastissa tau com la vedem uei , dab las soas dependéncias  (antigament corts) que deu remontar au sègle 17,  qu'ei a díser que devè dejà existir apuprès atau deu temps deu noste Pedro. Que i podetz dromir, que hè de casa rurau.



La mair de Pedro de Santamaría, na Gràcia de Rutie (oficiaument Gracie de Charitte de Ruthie en francés), qu'èra l’ainada d’ua frairèra de sèt. Lo castèth de Rutie, on neishó na Gràcia , que's tròba a Aussuruc, en Sola. Rutie qu’ei l’adaptacion gascona d’un toponime basco,  uei lo dia Ürrütia .  Totun, la filiacion qui arreligaré lo nom gascon Rutie au mot basco Ürrütia que pausa un doble problèma. Lo prumèr qu’ei lingüistic. La correspondéncia enter lo mot soletan ürrütia e lo gascon rutie n’ei pas de las mei simplas. Lo dusau, enqüèra mei problematic, qu’ei semantic. Urrutia que significa lòc estremat, lòc apartat. Òr, l’ostau de Rutie n'ei pas briga estremat, que’s situa au bèth centre deu vilatge d’Aussuruc. Lo castèth que’s quilha au pè d’ua galihèrna, au pregon d’ua vath on i cor l'arriu Guessalia. Au som d’aquesta galihèrna que s’i tròba la glèisa deu vilatge. Alavetz, jo qu'èi hèita l'ipotèsi que lo nom gascon de l'ostau, Rutie, qu'a de suggerí'nse un aute en basco: Arrütia (que non Ürrütia)  qu’ei a díser exactament lo lòc de galihèrnas en basco (arrutia = place of charms, lugar de barrancos ). Arrütia, prononciat Arrutie en gascon soletan (qui èra deu gascon occidentau, solide), que's degó estar transformat en Rutie per ipercorreccion, la sillaba "arr" estant assimilada a la particula prostetica deu gascon (com en arriu, arrespóner etc.), qui èra considerada com a trèit vulgar d'evitar.  Arrütia que degó vàder ürrütia per confusion plan sharnega:  Arrütia-ko (etxea) -> (l'ostau) d'Arrutie >de Rutie> d'Urrutie> Ürrütia-ko. Urrutia qu’ei un nom hòrt mei frequent que non pas Arrutia, enqüèra que Arrutia e sia plan atestat au còp com a nom de lòc e nom de persona. Enfin, que n'ei sonque l'ipotèsi qui'vse prepausi, pas arren mei.

En tot cas, Tristan de l'ostau de Santamaria de Heleta, eth medish de mair soletana, que maridè ua soletana, Gràcia de Rutie, lo 9 de junh de 1690. Qu'avón quate hilhs. 

L‘ainat de la frairèra, lo futur mèste de l’ostau deus Santamarias a Heleta,  Peiròt o Pierre, que vadó lo capitani de la plaça hòrta de Sant Joan Pè de Pòrt, dongas au servici deu rei de França. Lo capdèth, Pedro (n'èra pas lo prumèr cas de dus frairs dab lo medish petit nom en aqueste ostau com en d'auts) que se n'èra anat  tà Espanha tà hicà's au servici deu rei d’Espanha com a militar. Jehan, lo tresau, lo caperan de la frairèra, qu'estó canonge a l’Isla de Baish, en Gasconha. De joenet,  Jehan n’avè pas podut obtiéner l'ofici de caperan de la parròpia Senta Maria de Heleta,  pr’amor lo son oncle  Arnauton de Rutie,  un frair  mei joen de la mair, que i èra enqüèra e tostemps.  Aqueth darrèr no’s morí pas sonque  en 1737, tostemps caperan de la parròpia. Lo quatau,  Armand, qu'èra oficièr de la marina francesa e que's morí de la pèsta a Tolon.

Per tradicion despuish l’epòca deu rei Francés prumèr de França, los de Rutie qu’anavan servir lo rei de França, çò qui permetèva aus capdèths (qui n’eretavan pas arren, n’ac cau pas oblidar) de’s véder recompensar  en recéber  dinèr e pensions. Atau, lo capdèth Peiròt de Rutie, eclesiastic e confident deu rei Enric II de França  e de Diana de Peitieus, que's podó crompar arren mensh que lo castèth de Cheverny  dab totas las tèrras e lo títolh per 45000 liuras en 1547 (que cau léger l'estudi de Joël Larroque, de l'associacion ikerzaleak de Mauleon). En generau, en aqueras familhas infançonas  pirenencas, un deus capdèths, a cada generacion, qu'èra destinat a har de caperan, mentre los autes que hasèvan de militars. L'arrèr onco de Pedro de Santamaria y Rutie, Pierre  de Charrite de Ruthie, un frair deu pairan deu costat de la mair, qu'estó un teologian prestigiós. Qu'estó arquidiacne de Sent Bertran de Comenge e puish que vadó avesque de Rius (Volvèstre) de 1706 dinc a sa mort en 1718.  Lo capdulh deu Volvèstre que guarda la memòria de Pierre de Charitte de Ruthie, ua placa en son aunor que i ei estada hicada sus un mur de l'antic palais episcopau.


  Los  de Santa Maria (o Santamaría), per contra, que se n'anavan tà servir lo rei d’Espanha en seguir ua tradicion familhau plan navarresa, qui remontava plan abans lo règne d'Enric IV e non s'èra pas arrestada desempuish, dinc a la revolucion. Lo reiaume vascon de Navarra (capdulh: Pampalona), fondat au sègle 9 peu comte de Bigòrra e de Sobrarbe Énec Arista, que demorè independent dinc a l'annexion de la partida sudpirenenca per decision de  Carles Quint, seguida, quauques decadas mei tard, per l'annexion de la rèsta deu reiaume a França peu fèit deu coronament deu rei de Navarra  com a Enric IV de França (sègle 16).  Dongas los capdèths navarrés de l’ostau de Heleta, quan n'èran pas caperans, que hasèvan de militars prumèr au servici deu rei d'Espanha puish,  arron lo règne d'Enric IV, autanplan au servici deu rei de França, segon los cas.  Los capdèths de Santa María  (escriut autanplan Santamaría) que fondèn ostaus per tota Espanha com ac hason los de Ruthie en França. Los Santamaría que hasèn partida de la "hildalguía" espanhòla, çò qui explica la fòrma espanhòla deu nom de l'ostau de Heleta, Santa María o Santamaría meilèu que non Sente Marie o Sentemarie qui èra la fòrma pròpiament gascona qui trobam hens los manuscrits en gascon conservats aus Archius Generaus de Navarra, a Pampalona.  Aquò qu'explica tanben quin èra possible qu'un capdèth « francés » (en realitat navarrés) e podèva arrepresentar lo rei d’Espanha, dab tots los poders deu rei per procuracion, com a governador en Aran. Abans eth, que n'i avó d'autes , deus capdèths de l'ostau de Santa Maria, tà har de corregidores o governadors. Lo darrèr capdèth heletar abans lo noste Pedro a n'estar  governador que n'èra un aute Pedro,  un sègle abans, Pedro de Santamaría y Santamaría qui estó  governador de Saragossa en 1627. Eth tanben qu'èra neishut a Heleta après lo règne deu noste Enric, dongas qu'èra en principi un subjècte deu rei de França.   Lo noste Pedro  S. y Rutie que fondè lo son pròpi ostau a Barcelona, on s'i morí en 1758. N'èra pas l'unic ostau de Santamaría a Barcelona, los Santamaria catalans com los deu nòrd d'Espanha (Bascoat, Aragon, Cantàbria e Castilha, mei que mei), shens parlar de los lors parents sudamericans com los Santamaría de Colombia e los de Chile, que son  tots descendents de mei d'un capdèth de l'ostau de Heleta, mentre, arron la revolucion, los Santamaria francés que vadon Saintemarie ou Sainte Marie, dab descendents qui pòrtan enqüèra aqueste nom uei lo dia.  


divendres, 6 de febrer de 2015

La teoria deu professor Thomas J. Walsh sus las particions dialectaus deu gascon e deu catalan.

Un lector interessat que’m demanda (que’u citi en italic e enter verguetas) : "Ne’ns poderétz pas explicar en qué consisteish aquera « teoria apitada peu lingüista american Thomas J. Walsh  entà explicar l’isoglòssa catalano-gascona» ? Mès que carré explics deu tipe « pour les nuls », eh!"


Bon, jo medish que'n soi un, de desentenut; totun,  que'm vau sajar de resumir l'ahar de manèira simpla, en tot adobà'u a la mia mòda. Se ac podetz, que vs'aconselhi de léger l'article redigit en catalan per Thomas J. Walsh (professor a l'Universitat de Georgetown, Washington DC, USA).

Com ac sabetz, los maines gascons e catalans que son dividits cadun en duas granas zònas dialectaus : lo gascon occidentau e lo gascon orientau de l'un costat, lo catalan occidentau (lo parlat a Lhèida, Valéncia etc) e lo catalan orientau de l’aute  (lo parlat a Perpinhan, Girona, Barcelona, las Islas Balear-a-s etc) . Lo gascon orientau e lo catalan occidentau que son en contacte enter si per la linha de cresta pirenenca, mentre lo gascon occidentau e  lo catalan orientau que son hòrt estremats l'un per rapòrt a l'aute, shens punts de contacte geografics enter si.

A maudespieit d'estar hòrt estremats l'un per rapòrt a l'aute,  lo gascon occidentau e lo catalan orientau que comparteishen mantuas caracteristicas lingüisticas qui’us uneishen e qui’us apartan de la rèsta de l’occitano-roman (gascon orientau e catalan occidentau inclús).

Que'n brembarèi sonque tres, de las mei tipicas e qui harèi servir tàd enclarir lo men explic.  Aquiu que las avetz:

1) Ua caracteristica fonetica : la confusion fonetica de la –e- de la –a- finau atònas, prononciadas /ə/. Per exemple, negra que's pronóncia exactament com negre, qu'ei a díser generaument  /nέɣɾə/, en gascon occidentau com en catalan orientau. Locaument, la é tonica que i ei prononciada com, o guaireben com, la e atòna finau:   /'nəɣɾə/  /'nœɣə/ (catalan balear,  gascon maritime; que i tornaram). 


2) Los temps deu subjontiu que presentan desinéncias  en –i de las plan caracteristicas. 
Com a exemple, comparem las conjugasons  deu vèrbe (h)aver au present deu subjontiu  en gascon occidentau e en catalan orientau:
        
En gascón occidentau normatiu, la conjugason de aver au present deu subjontiu  que hè: 
1- agi 2- agis 3- agi 4- àgim 5- àgitz 6- agin.
     
 En estandard  principatin, qui ei deu catalan orientau, la conjugason de haver  (en catalan, la h que i ei sonque ua convencion grafica eretada deu latin, shens valor fonetica) au present deu subjontiu que hè:
1- hagi, 2-hagis, 3-hagi, 4- hàgim, 5- hàgiu 6- hagin.


Dongas, que s’ageish exactament deu medish patron. Notatz aquera accentuacion "anormau" per rapòrt a l'occitan, qui ei ua caracteristica comuna qui cau soslinhar : àgim / hàgim, àgitz / hàgiu , versus las fòrmas  mei "occitanas"  ajam/hajam, ajatz / hajau qui trobam en gascon orientau e en catalan occidentau . 


Entà lo subjontiu present, lo gascon occidentau que respècta aqueth patron dab absoludaments tots los vèrbes de tots los grops. Per exemple:
Cantar :1- canti, 2- cantis, 3- canti, 4- càntim, 5- càntitz, 6- cantin. 
Florir : 1- floreishi, 2-floreishis, 3- floreishi,  4- floréishim, 5-  floréishitz, 6- floreishin. 


Lo catalan orientau qu'emplega un patron "ibrid" (lhevat lo cas de l'auxiliar haver) en i mesclar fòrmas "non-en-i" a la prumèra e  dusau personas deu plurau. Aqueras fòrmas "non-en-i " que son sovent identicas a las de l’indicatiu (en comun dab lo patron valencian qui èra lo de la lenga classica).  Que've rapèri la x catalana qu'equivau au digraf sh gascon. Atau los patrons de conjugason catalana (deu Principat) au present deu subjontiu de cantar e florir que son com segueish:

Cantar : 1- canti, 2- cantis, 3- canti, 4- cantem, 5- canteu,  6- cantin.
Florir : 1- floreixi , 2- floreixis, 3- floreixi , 4- florim, 5- floriu, 6-  floreixin.`


(Uei lo dia, las fòrmas cantem e canteu que son ambigüas, que s'emplegan a l'indicatiu com au subjontiu. N'èra pas lo cas d'autescòps puishque las fòrmas corresponentas deu present de l'indicatiu èran cantam e cantau. La confusion dab las fòrmas de l'indicatiu que s'arretròba dab mei d'un vèrbe deus autes grops, probablament per mimetisme).

3) Lo gascon occidentau e lo catalan orientau que presentan cadun ua zòna de parlar « negre » a l’estrem deu son maine respectiu : gascon maritime d’un costat, catalan insular (balear) de l’aute.  Qu'ei l'isoglòssa catalano-gascona dont parla Walsh e qui vau explicar un shinhalon mei. 

En balear com en gascon "negre" (gascon maritime),  la e tancada tonica que’s pronóncia com ua e atòna finau. Per exemple,  las duas e deu mot negre, o negue en gascon maritime,  que's pronóncian grosso modo parièr  en balear com en gascon maritime: /'nəɣɾə//'nœɣə/ . Que sabem aqueth tret comun enter gascon maritime e catalan balear qu’èra generalizat per tot  lo maine deu catalan orientau a l'atge mejan. Dit autament, a Perpinhan, Girona e Barcelona com per tot l'airau deu catalan orientau, que s'i parlava un catalan "negre" a l'epòca medievau.  Lo balear qu’a conservada aquera faiçon de prononciar qui èra la deus colons catalans arribats a Malhòrca arron la reconquista (sègle 13).

Thomas Walsh que hè mercar  tots aqueths trets comuns enter gascon e catalan,  beròi  particulars, hòrt distintius,  non pòden pas estar ua conseqüéncia deu simple hazard. Meilèu, qu'arrepresentarén  arcaïsmes qui arremontarén a la prononciacion especiau deu latin per tota la zòna pirenenca (o aquitano-pirenenca). O sia lo proto-romanç a l’origina de las nostas lengas en la nosta region aquitano-pirenenca qu’èra prononciat « negre »  e las desinéncias deu subjontiu en –i - que serén las mei ancianas en romanç, o proto-romanç, d'aquesta zòna.

Ara plan, tornem-nse’n  taus gascon orientau e  catalan occidentau.
1-Que podem constatar negre e negra que i son prononciats  de manèira plan diferenciada, pr'amor las pronóncias de la e  atòna finau e la a atòna finau que i son distintas.

2- Lo subjontiu present qu’ei deu tipe occitan, contràriament au cas precedent. Notatz en particular l'accentuacion regular(a) de las fòrmas tà las personas deu plurau. 
Verbe (h)aver (sub. present)
En gascon normatiu:
1- agi,  2- ajas, 3- aja, 4- ajam, 5- ajatz, 6- ajan.
En estandard aranés:
1- aja, 2- ages, 3- age, 4- ajam, 5- ajatz, 6- agen.
En estandard valencian (qui ei deu catalan occidentau) :
1- haja, 2- hages, 3- haja, 4- hajam, 5- hajau, 6- hagen.

Cantar (sub. present) :
Gascon or.. : 1- canti, 2- cantes, 3- cante, 4- cantem, 5- cantetz, 6- canten.
En estandard aranés : 1- canta, 2- cantes, 3- cante, 4- cantem, 5- cantetz, 6- canten.
En estandard valencian : 1- cante, 2- cantes, 3- cante, 4- cantem, 5- canteu, 6- canten.

Florir (sub. present):
Gascon or. (florís, florish): 1- florisqui, 2- floriscas, 3- florisca, 4- floriscam, 5- floriscatz, 6- floriscan.
Aranés (estandard) (hlorís):  1- hlorisca, 2- hlorisques, 3- hlorisque, 4- hloriscam, 5- hloriscatz, 6- hlorisquen.
Valencian (estandard) (florix) : 1- florixca, 2- florixques, 3- florixca, 4- florim, 5- floriu, 6- florixquen.

(Notatz que l'aranés com los parlars vesins s'estiman mei d'emplegar unicament la fòrma  pròpiament gascona hlorir per florir, alavetz 1-hlorisca etc…En gascon literari contemporanèu, tant florir com eslorir  -var. de hlorir- que i son emplegats, totun dab de nuanças semanticas plan idiomaticas. Un manuscrit florit non vòu pas díser que lo manuscrit sia eslorit).  

Thomas Walsh que's pensa qu'estó l’influéncia deu lengadocian de Tolosa qui va crear la dicotomia dialectau occidentau-orientau au còp en gascon e en catalan. Segon l'ipotèsi de Thomas Walsh, lo gascon occidentau e lo catalan orientau, en bèth compartir trets fonetics e gramaticaus deus hèra singulars, que testimoniarén de  l'evolucion especifica deu latin per tota la region pirenenca, mentre lo gascon orientau e lo catalan occidentau que representarén varietats « occitanizadas » deu fèit de la hòrta influéncia culturau  e politica de  Tolosa (-isc : florís, florísh meilèu que non–esc floreish etc). L'airau deu lengadocian qu'arribè dinc aus Pireneus catalans peu correder deu comtat de Foish. Aqueth comtat qu'èra geopoliticament catalan a l'epòca deu  rei d'Aragon Jacme primer el conqueridor: " E fe que deuem a Deu, pus aquels de Cathalunya, que es lo meylor Regne Despanya, el pus honrat, el pus noble, perço car hi ha ·IIII· (4) comtes, ço es lo comte Durgell, el comte Dampuries, el comte de Fois, el comte de Paylas:… " (etc).   (Llibre dels feyts). Lo tractat de Corbeil qu'amputè Catalonha deu son comtat transpirenenc (1258). En tot cas, l'influéncia tolosana  que's degó espandir de cap au sud en seguir lo camin de la Seu d'Urgell, plan abans lo sègle 13. A mei, Walsh que'ns rapèra ua gran part de la Catalonha occidentau que formava part deu comtat de Tolosa au sègle nau.  Entà resumir, segon lo vejaire de Walsh, l’influéncia de l'occitan tolosenc que provoquè la trencadura de l’isoglòssa catalano-gascona, mentre aquera isoglòssa qu'ei enqüèra plan conservada uei lo dia aus estrems  mei periferics deu  maine catalano-gascon (còsta landesa e islas balearas).   Dongas que parlam d'ua prumèra estrata lingüistica, hòrt antiga, cobrant tot l'airau catalano-gascon e reflectant l'evolucion deu proto-romanç aquitano-pirenenc  (fonetica "negra", desinéncias catalano-gasconas deu subjontiu en -i). Aquera prumèra estrata que va estar  recobèrta de (remplaçada per) ua dusau, mei recenta, sus ua zòna centrau espandida a partir de Tolosa. Aqueth influx allogèn, occitanizaire, qu'estó a l'origina de la diferenciacion en gascon orientau e en catalan occidentau (fonetica "clara" e subjontiu de tipe occitan. Aqueth tipe de subjontiu qu'èra, en règla ben generau, lo emplegat hens los tèxtes medievaus redigits en gascon o en catalan, per tot l'airau).  Los parlars "negres" que van progressivament retrocéder davant los parlars "clars",  tant en catalan com en gascon, dinc a subsistir sonque aus estrems mei periferics,  còsta landesa e islas balear(a)s.

Lo vejaire de Walsh qu'ei nau, revolucionari e hèra interessant, que tròbi jo. Qu'espèri aqueth petit exercici de vulgarizacion, hèit per un desentenut entà d'autes desentenuts, que vs'averà interessats a vosauts tanben! 



dijous, 5 de febrer de 2015

Aranés e occitan comun.

Los lingüistas (occitanistas o non) deu sègle XX n'avèn pas briga previst l'emergéncia  de la lenga aranesa. Los deu sègle XXI qu'an enqüèra un pòc de dificultat tà engolir aquera realitat qui deuré mià'us tà reconsiderar la lor vision deu món de l'occitan.

Qu'ei interessant - e ironic- de constatar quin los dus jornaus occitans en linha e son de redaccion bilingua. Lo jornalet qu'emplega l' estandard aranés e l'estandard lengadocian (o occitan) un chic farlabicats a la mòda personau de Sumien e de la soa "esquipa". Deu son costat, a voste qu'ei redigit en estandards gascon e aranés. Urosament que la lenga aranesa existeish, fin finala, atau los dus jornaus occitans que pòden compartir  un estandard en comun, pròva qu' aqueth "petit dialècte", com e'u designè de manèira mespresiva e ofensiva un praube president du CAOC, que sap  perfèitament jogar lo ròtle d'occitan comun.

dimarts, 3 de febrer de 2015

Aranés e lenga aranesa.

En Aran, qu'an un parlar estandardizat com a lenga (co)oficiau. Qu'ei plan un parlar aranés qui i serveish de lenga oficiau, que non l'occitan (ni lo gascon) com a diasistèma o  com a grop de dialèctes e de parlars. Aquera constatacion, qui n'a pas arren d'anormau ni d'excepcionau, que'ns rapèra los sistematicians linguistics  n'an pas a impausar la lor vision deu món aus pòbles. Lo dret a decidir deus Aranés que concerneish tanben la causida de la lor lenga oficiau, qu'an perfèitaments lo dret de causir un parlar aranés, e donc de nomentar la lor lenga "aranés".

L'occitan com a diasistèma o lenga qu'ei ua lenga teorica, en realitat ua rubrica de classificacion qui englòba ua multitud de parlars. Ua lenga oficiau n'ei ordinàriament pas ua multitud de parlars. Qu'ei, en règla generau, un parlar unificat per tant que sia possible. Que n'avem l'exemple luxemborgués on i a tres lengas oficiaus; lo francés, l'alemand e lo luxemborgués. Deu punt de vista de sistematicians lingüistics, que n'i son sonque duas "lengas" arrepresentadas, e non tres, puishque luxemborgués e alemand e son considerats com a duas varietats d'ua medisha "lenga" segon la classificacion lingüistica "tradicionau". En la realitat, que i son tres, pr'amor, en la vita reau, las lengas oficiaus non son en generau pas de "lengas" dab l'accepcion que'u balhan los  nòstes linguistas au mot. Ua lenga oficiau qu'ei generaument un parlar estandardizat e pas arren mei.  Avisatz-vos, per exemple, que non ei briga la "lenga d'òil" (dab las soas varietats) qui ei oficiau en França, qu'ei sonque lo francés, qu'ei a díser un parlar, e pro. En la realitat, la lenga francesa, la lenga alemanda e la lenga luxemborguesa que son parlars, que non "lengas" dab l'accepcion que i vòlen balhar los lingüistas.  La lenga alemanda qu'ei comparabla au parlar batu (unificat) deus bascos, e la relacion enter luxemborgués e l'alemand qu'ei comparabla a la qui existeish enter, digam-ne, lo basco soletan e lo  batu (parlar basco unificat).  Lo soletan (estandardizat o non) n'ei pas ua varietat deu batu, ni lo batu ua varietat de soletan. De la medisha manèira, lo luxemborgués n'ei pas briga ua varietat de l'alemand (lo parlar estandard), ni l'alemand ua varietat de l'estandard luxemborgués. Tant l'un com l'aute parlar estandardizat que pòden perfèitament servir de lenga oficiau, segon la volontat deus locutors, adonc qu'ac ei lo cas au Luxemborg on los dus estandards alemand e luxemborgués e son lengas cooficiaus dab lo francés.  Un aute exemple qu'ei lo de Norvègia, on i son tanben oficiaus dus estandards distints. Norvègia qu'a donc duas lengas oficiaus, lo "bokmål" (lit. "lenga deus libes"), autanplan aperada riksmål (lit. lenga deu reiaume) e lo "nynorsk" (lit.  "neonorvegian").  Los lingüistas que pòden considerar, segon los lors critèris,  qu'aqueras duas lengas e son en realitat duas varietats estandardizadas d'ua medisha e soleta "lenga", ua lenga virtuau, teorica, aperada "norvegian".  Totun, aquera lenga norvegiana  virtuau que demora …virtuau, en fèit ua rubrica de classificacion shens existéncia en la realitat, mentre bokmål e nynorsk que son, en la realitat, duas lengas de las plan reaus e de las plan individualizadas,  emplegadas en concurréncia.  En Norvègia, cada comuna que pòt causir oficiaument ua lenga (bokmål o nynorsk)  o declarà's "neutrau" per arrapòrt  a la causida de la lenga.  Qu'ei de notar cada ua d'aqueras duas lengas norvegianas qu'a la soa wikipèdia pròpia.

Non cau pas oblidar que la sistematica lingüistica n'ei pas sonque un sistèma de representacion classificaira deus parlars.  N'ei pas la realitat. Non cau pas mesclar çò de virtuau dab la realitat. E que cau deishar los pòbles decidir quin(s) parlar(s) e vòlen oficializar com a lenga(s), qu'ei un dret fonamentau qui n'a pas a depéner de causidas classificairas  deus lingüistas. Lo dret a decidir, qu'ei tanben aquò.