diumenge, 20 d’agost de 2017

Trabucar, l'ipotèsi d'ua construccion (proto-) gascona, de trabuc (etimon latin: traps, trab-, afixat).

Trabuc, trabucar/ trebuc, trebucar.  Segon tots los bons autors, l'etimon qu'ei lo francic būk, ved. FEW, o sia buc: vente en francés ancian. Totun, la significacion de puisheu, empach, qu'a lo mot trabuc en gascon que pausa la question de trabuc(ar) com possible derivat gascon de trab(em)  per afixacion, trabuc(ar) de trab(ucu)/ trab(ucare)  suu modèle de horuc(ar) de foruc(u) /foruc(are), derivats de foro,  (ved. horuc). De la medisha faiçon, consideratz entrabucar (en-trabuc-ar) e lo catalan entrebancar, qui'n sembla derivar. La question qu'ei dongas  de saber qué ei a l'origina de qué, si serà la confusion dab traba (trava) a l'origina deu sens d'obstacle qu'a lo mot trabuc en gascon (etimon buc, ipotèsi germanista) o si, au contra,  qu'ei lo mot buc (vente, tronc) qui estó faussament associat au mot trabucar, alavetz de formacion ben gascona com ns'ac suggereish la conservacion deu consonantisme latin: b e non v, c e non g). Las duas ipotèsis que'm semblan possiblas. En la teoria d' un derivat deu lat. trab(em), la semblança fonetica, totun non etimologica,  dab lo mot 'buc' a travèrs de la (faussa) decomposicion tra - buc(ar) que seré a l'origina de derivas semanticas observadas en mei d'ua lenga. Per exemple, en catalan, lo mot 'buc' (deu medish mot francic būk) que s'i a gahat la significacion de recipient, bòl (per deriva de la significacion de vente). En catalan, trabucar que i significa, com per hap, 'vueitar lo contiengut d'un recipient en destornà'u o en tombà'u' o sia que lo 'trabucar' catalan non significa pas briga 'trabucar'. Qu'ei un exemple de deriva semantica deu mot trabucar aparentament indusida per la deriva semantica deu mot buc, associat illegitimament au vèrbe segon aquesta teoria. En gascon, lo trabuc qu'ei  la causa deu trabucar (lo pachiu qui empacha -impedicare, çò qui trava, en cat. l'entrebanc, de entrebancar, deu gascon entrabucar, entrebucar: en- trabuc-ar ) puish lo resultat, l'efèit deu trabucar, significacion passada en occitan dab lo quite vèrbe.


En conclusion, la formacion deu mot que'm semblaré poder estar deu tipe latin e inventada peus (proto?)gascons a partir de trab- abans lo viatge deu mot trabucar per la galloromania on que'u prengon per un derivat de buc per faussa decomposicion.  Un gasconisme meilèu que non un germanisme, atau qu'ei l'ipotèsi alternativa deu Peiroton. 

divendres, 18 d’agost de 2017

Perrac, perrec: etimologia.

Perrec, var. perrèc, perrac. Qu'ei l'equivalent semantic en gascon de l'occitan pelha, fr. peille.  L'etimologia deu mot que demora controversada. Wartburg (FEW, etimon perreka) que'u hè derivar deu basco 'perreka', shens mei d'explics sus l'etimon e shens nat  argument contra l'ipotèsi invèrsa (manlhèu gascon en basco). Totun, lo mot basco 'perreka' qu'ei dialectau e pro isolat  (solet representant de la soa familha en euskara, se non m'engani pas), çò qui non pleiteja pas en favor d'aquera teoria. Quant a Coromines,  qu'explica lo mot catalan 'parrac'  (gasc. perrec, perrac) com derivat deu vèrbe esparracar (gascon esperrecar, var. esperracar) e lo vèrbe esparracar com... derivat deu substantiu pre-latin 'parrac' (ved. G.D.L.C.) .Alternativament, que prepausa ua relacion de esparracar dab l'italian esparar. Non m'agradan pas tròp ni l'ua ni l'auta teoria e aquiu qu'avetz la mea personau.

 Lo mot gascon 'perrac' (varianta perrec, perrèc) que deu estar la version gascona (e afixada) deu mot latin pīlleum (pelha, perrec)  afixat dab l' afixe --accu puish cambi d'afixe - eccu per confusion. *Pilleàcu -> perrac, perrèc, perrec.  La geminacion qu'ei expressiva, despreciativa, exactament com la deu mot 'perrissa', qui deriva deu latin tardiu *pellicia (fr. pelisse). 'Esperrecar' que vien de 'perrec' o 'perrèc', mentre esperracar que vien de perrac.  Los mots catalans parrac, dial. parrec e esparracar, dial. esparrecar que son de manlhèus gascons d'atestacion pro recenta en catalan (respectivament sègles 19 e 20). L'aragonés qu'a manlhevat lo mot deu gascon (perreque etc), qu'ei autanplan lo cas deu basco perreka. Deu noste mot perrac, perrèc que derivan, a mei deus vèrbes esperracar esperrecar, esperrecat (= pelhandrat) , esperrecada,(= esperrecadura), etc.

dimecres, 16 d’agost de 2017

Lo diccionari etimologic deus mots gascons deu Peiroton (en preparacion)

L'etimologia de quauques mots revisitada peu Peiroton a la lutz deus sons estudis gascons. Aquiu que n'avetz lo debut, qui anarà en s'amplificant a mesura deu temps.

acelar, acela, cela, a la cela (aselar, asela, sela, botar a la sela).  Segon lo Peiroton, l'etimon d'aqueste mot 'acelar' (P.N., TeG), qui significa acessar, n'ei pas briga lo de celar (esconer çò de panat, lat. celare). Qu'ei meilèu un empront a l'idiòma cantabre pasiego: aselar, tanben manlhevat peu castelhan (aselar). Lo vèrbe que deriva deu mot 'sel' qui designava, en cantabre, lo cortau cantabropirenenc de dautescòps, sarralh caracterizat per ua auta e solida proteccion circulara de husta (contra los ors e lops) e integrant la cabana dromidera -cujolar, cujalar (lat. cubiolaris)- deu pastor. En cantabre, qu'existeishen en fèit duas fòrmas allelicas deu mot : sel (en pasiego, fòrma emprontada peu castelhan) e seju (en purriego e cabuérnigo, mot castelhanizat en sejo en la toponomia oficiau d'aquestes parçans, totun non lexicau en castelhan), deus quaus derivan en cantabre las fòrmas verbaus allelicas 'aselar' (aquesta emprontada peu castelhan e peu gascon) e asejar (fòrma non viatjaira deu vèrbe). La significacion antica deu vèrbe qu'èra acessar en cortau ('sel'), que's disèvan tant deu bestiar com deus pastors qui i passavan la nueit. Uei, en castelhan com en cantabre,  lo mot non s'aplica pas sonque tà las garias qu'on embarra en un lòc protegit per la nueit, mentre lo mot en gascon qu'a la significacion generau d'acessar (botà's a la sela = botà's a l'acès). Segon lo Peiroton e après Coromines, l'etimon de sel, aselar que'n poderé estar lo celtic 'sedlon' (cf. Delamarre): la plaça on òm s'assieta, sièti, etimon compartit dab lo mot anglés saddle (gascon sera, la deu shibau),  aparentat au deus mots latins sedile (gasc. sèda, cat. seu) e sella (gasc. sera, cat. sella). Lo mot basco saro (cortau, sarralh, cujalar) que sembla aver la medisha origina etimologica que sel, seju, cf lo mot gascon e basco saròi e saroi (id). possiblament per confusion saro x sarralh.

ahur (s.m.) fòrma modèrna deu mot de la lenga anciana aür,  lat. augurium. La r deu mot ahur no's pronóncia pas en gascon.

agòr (s.m.) , gòrra (s.f.), abòr (s.m)  aragonés agüerro, id.  Mot indigèn, pre-latin ,en basco: agor = sèc.

amor (s.m) 1- latin amor (la r no's pronóncia pas en gascon)

amor (s.m)  malautia deus ovins causada peu prion  (la r deu mot gascon qu'ei sensibla) . Mot indigèn, prelatin cf.. basco amorra: l'arrauja.

arronçar (lo tropèth) (= aplegar), arhoncilhar - arhoncilh -fòrma afixada de arronç, òc ancian rons,  ronsar, cat. arronsar, ronsar, val. arrunsar,   oc ancian ronsar (= cat. arronsar, gasc. arronçar), esp. ronce , picard ronche, gasc. froncilh, froncilhar, cat. frunzir, fr. fronce, froncer, òc mod. froncir; etim. francic  hrunkja (arrupa, plec), ved aquiu. La grafia arhoncilhar qu'ei la normativa, totun illegitima, la f de froncilh, froncilhar froncer, fruncir, frunzir etc que provien probablament d'ua ipercorreccion gascona o tolosana de la particula prostetica deu mot gascon *arronç (oc ancian rons) -> *fronç , o sia que las fòrmas dab f (fronce, froncer, froncir, froncilh, froncilhar etc)  que son plan las mei recentas qui  derivan de l'etimologica shens f  e non lo contrari (ved. FEW: francic hrunkja = arroncilh, plec  contra Coromines, arabe rams, grimaisha). Ved. aquiu entà mei d'explics e d'arguments.

arronçar (gitar dab voléncia, tirar). D'après Coromines, l'arabe ar rams (la grimaisha) que seré a l'origina de l'esp. ronce, ronzar (anar en zigazagant) e ronza (= sotavento) e cat. arronsar (arroncilhar, plegar), ronsar (har lo mus) e ronsa (a la ronsa = a la deriva, au grat deu vent).  Entà lo mot gasc. arronçar (ahonar), arronç, òc/cat a la ronsa, òc/cat. ronsar, esp. ronza, Wartburg que prepausa ua auta solucion: lo latin rŭmex (arromec). Com los dus romanistas ne son pas d'acòrd enter si, aumensh l'un deus dus que's deu enganar. Segon lo Peiroton, shens que l'un, en fèit, los dus. Arromec que vien plan  de rŭmex, totun n'ei pas lo cas d' arronç. Arronç qu'ei lo derivat postverbau d'arronçar, format a partir de honsar dab la protèsi gascona ar- (arhonsar), medisha etimologia que ahonar (lat. (ad) fundare) - l'etimon qu'ei lo de fŭndus (gasc. hons) e de fŭnda (gasc. hona).  Lo mot qu'ei donc de construccion gascona, L'oc. ronsar o ronçar qu'ei ua fòrma (mau) corregida deu vèrbe gascon arronçar (= arhonsar)  e las expressions ispanicas e occitana  'a la ronsa / a la ronza (= a la deriva) que vienen deu gascon 'a l'arronç' (= a l'abandon). Ved. aquiu entà mei d'explics e d'arguments.

caishalòt -Segon Coromines, deu mot portugués cachola (cap, tèsta), totun shens pròva ni bons arguments. Segon Peiroton: deu mot gascon caishalut qui ei la fòrma deu mot d'atestacion la mei anciana (cachalut, Sent Joan de Lutz,  1628). Caishalut = provedit de caishaus, dentut, caracteristica qui diferéncia lo caverat de las autas baléias.  Puish caishalòt  per cambi de sufixe (atestat en la dusau mitat deu sègle 17). Aqueste mot gascon qu'ei a l'origina deu mot en hèras lengas europèas (fr. cachalot, esp. cachalote etc). Etimon: gasc. caishau lat. capsus, *capsalis. Ved. aquiu entà mei d'explics.

caverat- Lo mot mei ancian de totas las lengas romanicas tà designar lo caverat ( = caishalòt) qu'ei gascon. Mot non repertoriat per Wartburg. Segon lo Peiroton, lo mot que vien deu galés cauaru- qui significa gigant-, sufixat dab -acus.   Prumèra atestacion  cauerac (1258) (de *cauaracus). Atestacion mei tardiva (sègle 14): cauerat. Ved. aquiu entà mei d'arguments e d'explics.

gahús, guèhus, antic. e dial. gaús,  fòrmas pirenencas corresponent a l'oc caús, còis, id.  ved. aquiu. Deu mot romanic càuus, un germanisme segon tots los bons autors, meilèu un celtisme segon la teoria deu Peiroton, d'etimon, kawos -a : cridassèr - per un ausèth, dont cauannu- (derivacion, dejà galesa, de *kawàmos = lit.  hòrt cridassèr) (gasc. chavan, manlhèu d' oil), *cauetta (fr. chouette)  e *cauekka (> gavèca, fr. chevêche, basco kaheka)  son de derivats afixats. D'ausèth cridassèr a ausèth nocturn, la significacion deu mot que derivè dinc a designar un aute volatile nocturn: lo tinha-hus, tostemps en composicion sintagmica com -hus en gascon (cf. tinha-hus sinonime d'ausèth-tinha).:  soritz-cauva  (lit. 'soritz-hus'), fr. chauve-souris (lit. 'hus-soritz'), id..  Lo mot gahús que s'arretròba en basco (gauhuntz, gauhontz, gabontz) e en catalan (gaús), probablament un empront au gascon en los dus cas.   Ved. tanben tinhahús (tinha-hus) e tumahús (tumar-hus) mots aparentats a gahús e caús via lo (faus) sintagma conservat en basco: gau huntz. De la medisha manèra, lo catalan qu'a lo mot gamarús (gavèca), supausadament d'origina au còp sintagmica e gascona: gamar-hus. Entà mei d'entresenhas, ved. aquiu.

galet, galeta. fòrmas afixadas de gau ( = canau) (s.f.).etimon:  lat. canalis. Lo mot gascon galet que designa  un canalet formant honilh, en particular lo honilh anatomic de la faringe. Per extension: la garganta e, locaument, chorrada de liquide (aranés e benasqués).  Etimologia mau explicada peus melhors linguistas qui n'i an pas briga sabut arreconéisher l'etimon, esconut per la pèrda de la n intervocalica miant tà la pèrda d'ua sillaba. Pr'aquò, l''Atlas Linguistic, consultat peu Peiroton (qui n'ei pas lingüista professionau mès qui aprengó a léger de petiton), qu'indica clarament que son fòrmas allelicas gasconas de canalet e canaleta (en particular galeta de la hont = canaleta de la hont, cf. ALFg). Mots viatjaires a l'origina deus mots cat galet, val. gallet, cat. galleta = galleda (herrat), benasqués: galet, gall (chorrada de liquide),  arag. gallé (garganta), gallete (garganta), galillo-gallillo (lengueta de la faringe = galipet, locaument: òs deu coth), esp gallete (garganta), galillo (lengeta de la faringe, galipet), galleta (galeton = lo recipient dab pishader), port. galhete (garganta), galheta (galeton) etc. etc. Béver a galet a l'origina de cat etc beure a galet, beure a gall (benasqués), a gallete (esp) etc. en fr. tanben,  a la regalade, per confusion. Prumèra atestacion deu mot: sègle 12, manlhèu gascon en un tèxte redigit en latin.

gau (s.f.) fòrma allelica de canau en gascon: la gau -> l'agau etim. latin. canalis, ved. galet -a.

hap 1 (s.m.). (Bona sòrta, bona escadença) Mot viatjaire, deu norués happ, id., qu'arretrobam en anglés mejan (hap, id., cf. happy, happen etc).  De notar la locucion anglesa perhaps (gasc. dilhèu, lit. per hap, per bona escadença) qu'a l'ahur d'ua construccion gascona (per + hap + s adverbiau).

hapar (v.), hapa (s.f.), a la hapa (loc) , hap2 (s.f.) (accion de gahar, de panar), hapadèr-a. Medisha etimologia que lo mot francés happer, empront au francés happer o deu francic happen (= gahar en neerlandés) , totun ved. las remarcas deu CNRTL (happer) qui descarta lo germanisme en francés per la rason d'ua prumèra atestacion mèi dorèca en francés que non pas en neerlandés.

horuc (s.m.): Segon lo Peiroton, mot viatjaire aparentament de formacion gascona qui arretrobam en catalan de la franja: foruca (còva), en aragonés:  foricón e foricacho (espeluga) (foruco-> forico per cambi d'afixe) , espanhòu horaco (horuco x horado), portugués buraco (supausad. de l'esp. ancian horaco, la b asseparant l'article deu debut deu mot en plaça de la h aspirada-> o buraco) . Deu latin tardiu foruccu, de foro/ foru afixat , cf. caduc, de cado, pesuc de peso, eruca, de ero var. oro (gascon erruca, erraca) etc. Horucar que vien de horuc, la significacion de 'hurgar' que n'ei per confusion. Ved. tanben trabuc, trabucar quant au modèle de formacion deu mot.

jumpar. Mot de formacion astur-leonesa, etimon latin plumbum (plom). Chumbar significa cabussar en asturian e en galician (totun desconegut en portugués). Lo cantabre qu'a los mots  chombar qui significa cabussar e jumpiar qui significa agitar.  Lo mot qu'a viatjat cap a l'èst (basco biscain txonbo-egin: cabussar) e au sud  com ac atesta lo mot chumblicar en aragonés (fòrma afixada de chumblar) qui significa jumpar (cf. en gascon jumblar, jumplar, jumpolar, var. de jumpar). Deu gascon lo mot qu'ei passat tau lengadocian. Lo mot anglés to jump (sautar)  qu'a probablament la medisha origina, manlhevat deu  basco, de l'espanhòu dialectau o deu gascon (sègle 16). Qu'imagini shens pena (totun shens pròva) que lo manlhèu hispanic o gascon en anglés  é's hasó via l'argot deus marins de las naus de vela. Deriv.: jumpa, jumpadera etc.

justagarra (s.f). Aute nom de la perditz de nèu (Lagopus muta). L'etimologia deu mot que seré supausadament prelatina segon G. Rolhfs, totun plan gascona segon lo Peiroton qui i reconeish dus mots modèrnes: justa (vestit ajustat, sègle 17) e garra (cama, partida inferiora de la cama, mot galés dont lo mot francés jarret ei ua fòrma afixada), allusion au caractèr lagopus de l'ausèth (patas sencèrament cobèrtas de plumas qui evocan garramachas). Lo mot qu'ei estat masculinizat: eth justagar, un justagar -> (var.) edj ustagar, un ustagar.

maire. Lo mot qu'ei emplegat en gascon de Baiona despuish aumensh lo sègle 13. Sovent considerat com gallicisme, possiblament a tòrt: ua ipercorreccion gascona de màye (màger)  suu modèle negue -> negre, lèbe >lèbre, quate -> quatre, etc, n'ei pas impossibla. De màger, deu latin major, cf anglés mayor. fr. maire, id.

marraca (s.f.) ved. marraisha.

marraisha (s.f.). Tolh, can o gat de mar, espècia d'esqüale, en gascon maritime. Coromines que hè derivar  l'esp. marrajo (raquin), cat. marraix (raquin-shardinèr Lamna nasus) deu mot basco 'marra' (miaulet, nhiaulet deu gat).  Peiroton qu'a adoptat ua ipotèsi hòrt mei sensada, mercés au linguista breton D. Le Bris.  Que s'ageish d'un mot viatjaire qui a la soa origina en gallò  (marache, var. de morache, mourache) deu breton morach (id.), fòrma allelica de morc'hast, de mor (mar) e gast (canha) = raquin, lit. canha de mar. Lo mot deu gascon baionés '(le) marraisha (le marrache, s.f. ) que deriva de l'òil (la) marache per geminacion despreciativa e que deu estar  a l'origina deu mot castelhan (el) marrajo (sègle 17) (via la fòrma esp. mei anciana el *marraxo, conservada en basco: marraxo) e deu catalan marraix. De l'esp. ancian *marraxo que vienen l'asturian marrachu e lo portugués marracho. Lo gascon qu'a tanben marraca (telaranha) de l'esp. marraja (adj. marrajo-a = faussilhàs-sa, de l'esp. marrajo, lo raquin). Los canadians qu'an incorporat lo mot en francés entà designar lo raquin-shardinèr (Lamna nasus):  marraîche =   requin-taupe o veau de mer. Entà mei d'entresenhas, ved. aquiu.

mirc, mirca. Lo mot mirca que designa l'estela (espècia d'esqüale de 2m de longor deu tipe gat de mar, tolh), en gascon maritime deu país de Bug. Atestat en gascon baionés dejà au sègle 13 com mirc. Lo mot qu'ei repertoriat peu FEW, totun shens explicacion etimologica. Segon lo Peiroton (après D. Le Bris): mot viatjaire  atestat en gallo de l'Isla d'Yeu (moerg, id.)  en santongés de l'Isla d'Oleron (mirque, id.) e en gascon bogés (mirca, id.) explicat peu mot breton morgui: raquin, de mor (mar) e ki (can), can de mar. Entà mei d'entresenhas, ved. aquiu.

perrèc, perrec, perrac. L'etimologia deu mot que demora controversada. Wartburg (FEW) que'u hasò derivar deu basco perreka, totun shens mei d'explics sus l'etimon e shens nat  argument contra l'ipotèsi invèrsa (manlhèu gascon en basco). Que permeteratz au Peiroton un explic etimologic plan gascon aquiu tanben. Perrec etc que deven representar versions gasconas (e afixadas) deu mot latin pīlleum (pelha, perrec) afixat dab l' afixe --accu e cambi d'afixe per assimilacion vocalica  e confusion (-eccu): *pilleacu-> -> perrac, perrèc, perrec. O de pellis (peth) afixat: pellacu, ved. peruc e perruca.  La geminacion de perrac, perrec qu'ei expressiva, despreciativa, com la deu gascon perrissa var. de perissa (latin pellicia). Esperrecar que vien de perrec, perrèc, mentre esperracar que vien de perrac.  Lo mot qu'esto emprontat en catalan (parrac, sègle 19, esparracar, s. 20)), en aragonés (perreque) e en basco (perreka). En gascon, un hèish de derivats: perraquèr, perrecar, perrecalhar etc. (ved. Palay).  Entà mei d'explics, ved. aquiu.

perruca. De pellis se non de pilleum, dab l' afixe -ucca, latin tardiu *pelluca, ved. peruc e perrèc. La geminacion que's pòt explicar per influència de pamparra, dont lo derivat afixat pamparruca, var. pamperruca, ei sinonime de perruca e de cap de peu. Lo mot esp. perico (id.) que suggereish ua fòrma non geminada deu mot gascon (< peruc, adaptat).  Lo doblon parruca / perruca que rapèra d'autes doblons com damorar - demorar e trebucar- trabucar. La notacion -a- de la e pretonica deu gascon ancian n'ei probablament pas hòrt significativa. Aquesta teoria de perruca, mot gascon viatjaire, qu'ei etimologicament hòrt versemblanta, totun shens pròva o evidéncia qui jo sapi. Ua ipotèsi excellenta, deu men punt de vista, totun per defauta. De notar que lo quite mot perissa e pòt designar lo cap de peu com pamparruca (fr. chevelure).

peruc.  Aqueste gasconisme qu'a l'ahur d'un derivat afixat deu gascon peth o deu latin pellis ( fr. & cat: bec). Peron (de peth, afixat ) que n'ei ua auta fòrma sinonima de peruc,  qui pòt designar autanplan la pèth qui cobreish la basa deu peruc o l'extremitat cornuda de la lenga de las gallinàcias, segon los parlars.  N'ei pas clar si esperucar  (bequejar, perucar) ei ua simpla varianta d' espelucar, fr. éplucher, supausadament de *peluccare (CNRTL) o *pilucare (FEW), deu lat. pilus, gasc peu. Lo gascon qu'a las duas fòrmas, la dab l e la dab r, e lo trio classic òc espelucar, gascon esperucar e catalan espellucar, que mia tà l'etimologia *pelluca(re), de pellis, (ved. perruca). De tota mòda, los dus etimons pilus e pellis qu'an tendéncia de's con·hóner semanticament en romanç.  D'autescòps, lo mot peron qu'avè mei d'ua significacion, las anatomicas peus ausèths e que designava tanben locaument un tròç de pèth tanada qui's hicava sus l'esquia deus shibaus. De manèira semblanta, b'ei possible que lo quite mot  peruc d'autescòps é podè aver la significacion de perruca, com ns'ac suggereish lo mot espanhòu perico qui'n sembla derivar per adaptacion aragonesa (cf. horuc, forico).

preable, var. priable, prable. De *preanable, pre + anable, de anar. Preable qu'ei lo cosin gascon deu fr. prealable, de construccion identica (pre + alable, d'al(l)er). Gasconisme non-viatjaire.

trabuc, trabucar/ trebuc, trebucar.  Segon tots los bons autors, l'etimon de trabuc, trabucar  qu'ei  lo francic būk, ved. FEW, o sia buc: vente en francés ancian: tra-buc-ar. Totun, la significacion de puisheu, empach, qu'a lo mot 'trabuc' en gascon que pausa la possibiltat de la formacion per afixacion a partir  deu latin trab(em) suu modèle de 'horuc' e 'horucar' (de for(um),  peruc e perucar -de pèth o pellis  etc).  Dongas, germanisme segon los bons autors; alternativament, (proto)gasconisme viatjaire, d'etimon trabs, trab- prengut popularament per un derivat de buc,  segon lo Peiroton. Sus aquesta teoria alternativa ved. lo messatge aquiu.

urdelha ved. ustilh.

urós-a, deu mot de la lenga anciana aürós. de aür, ved. ahur.

ustori. Derivat d'*usti per afixacion  dab l'afixe despreciatiu deu gascon ancian -orr-, *usti derivat d'ustilh per un procediment illegitime de 'desafixacion'. Ved ustilh.

ustilh, ostilh probablament deu francés ancian, ostilla, ostil deu lat. tardiu *usentilla, cf. las fòrmas pròpiament gascona e occitana urdelha, urdilha, egaument de *usentilla.

utís supausadament deu francés outil, o derivat d'*usti per metatèsi, ved. ustori.




dijous, 10 d’agost de 2017

A la ronsa, a la ronça : la teoria deu gasconisme (a l'arronç / l'arhons).

Ah! uei que i torni dab ua de las mias obsessions: la question deu vèrbe 'arronçar' qui ne sabem pas tròp d'on vienerà. Que s'arretròba en catalan. Que voi considerar dus cas d'etimons distints, segon jo, a maudespieit deu praube Coromines qui n'i vedèva pas sonque un solet. Prumèr, lo deu mot catalan 'arronsar' qui significa 'disminuir per contraccion'. Dusau, lo mot 'ronsa' de l'expression occitanocatalana 'a la ronsa', qu'arretrobam en espanhòu 'a la ronza'.

Cas 1: Aqueste mot catalan arronsar (arronsar les celles, arronsar les espatlles) que comparteish versemblantament l'etimon francic de 'hrunkja'  dab lo v. fr. froncer e lo quite mot catalan frunzir (un manlhèu occitan o francés), autanplan en catalan ronsar, ronsejar (har lo mus) (ved. FEW  hrunkja), En gascon, lo medish mot grafiat arronçar que i ei emplegat locaument (Aspa, segon Palay) dab la significacion pastorau d''aplegar lo tropèth.  Sequenon, lo gascon qu'emplega 'arroncilh' e 'arroncilhar' qui jo vei com derivats afixats deus mots 'arronç' (occitan ancian rons) e 'arronçar' (occitan ancian ronsar) permetent la distincion dab los mots omonimes e quasi antonimes arronç (arhons) e arronçar (arhonsar) ved. cas 2. D'arroncilhar e arroncilh que derivan las fòrmas ipercorregidas froncilhar e froncilh, possiblament per l'intermediari d'un doblon mei ancian arronç -> fronç. L'occitan ancian qu'avè lo mot 'ronsar'  fr. 'rider, froncer les sourcils, contracter un organe'; rons: fr. ride;  ronsamen: fr. contraction d'organe ved. FEW  hrunkja). Lo mot gascon ipercorregit *fronç (d'*arronç, oc. ancian rons) qu'ei possiblament a l'origina de totas las fòrmas dab f qui trobam en occitan, en las lengas d'òil e dinc au neerlandés, enquèra que las fòrmas en f sian  ancianas en francés (sègle XI). Sus aquesta possibla origina gascona de la  'f' non-etimologica de l' oc froncir etc , ved. aquiu.

Cas 2: L'expression 'a la ronsa' qu'ei au còp occitana e catalana,  que s'arretròba en espanhòu tanben (la ronza) . En occitan, l'expression qu'ei geneticament e semanticament ligada au vèrbe ronçar (var. arronçar), qui ei lo medish mot qu'en gascon (gitar dab violéncia). Ua solucion etimologica prepausada per Coromines entaus mots catalans e espanhòus qu'ei lo mot arabe (arrams qui significa '(la) grimaisha', çò qui pausa un problèma de relacion semantica hòrt complicada. Lo diccionari academic d'espanhòu non cred pas  Coromines en aqueste ahar,  que'n suggereish ua origina onomatopeica.
Quant a Wartburg, que con.hon l'etimon d'aqueste mot dab lo de l'arromec, latin rŭmex, çò qui'm sembla boharòc e  non satis.hasent, que i tornarèi. Ua quatau solucion, aquesta plan romanica e gascona, que la prepausèi jo quauques ans a. En fèit, segon jo, lo mot gascon 'arronçar' (lo deu gitar dab violéncia, que non lo de plegar, aplegar) que deriva de 'honsar' (latin fundare, hona que's ditz fonda en òc, deu latin: fŭnda, l'etimon qu'ei compartit dab 'hons', lat. fŭndus). Arronsar que representa ua fòrma derivada de 'honsar' peu mejan de l'addicion de la protèsi gascona 'ar-': arhonsar. Aquesta protèsi, varianta gascona de 're-' dab valor intensiva,  qu'èra d'emplec hòrt frequent en gascon ancian, lo Dictionnaire d'Ancien Gascon (DAG) que n'ei conhit d'exemples. Quauques-uns qu'an suberviscut en lexic d'uei lo dia , per exemple argüeitar, de güeitar; arcuélher de cuélher; arsec (s.m.)  (de *arseguir) de seguir; arnegar de negar (en cat. & oc. renegar, gasc. arneguet = cat. renec),  etc, etc.  La deriva semantica de 'arhonsar' respècte a 'honsar', 'ahonsar' (fr. enfoncer) que s'explica per la comparison dab ahonar (fòrma propiament gascona deu latin  'ad fundare'). Lo vèrbe 'ahonar' qu'ei ambigu en gascon, qu'a precisament aquestas duas significacions 1- ahonsar (fr. enfoncer), sens deu mot latin  2- gitar o tirar (a l'origina, dab ua hona, de funda en latin). En aquesta dusau significacion  que i trobam l'origina semantica de arhonsar (grafiat arronçar), fòrma intensiva de ahonsar dab lo sens de gitar.  Exactament com, en francés,  'fronde, fondre' (de l'oc fonda, en gasc. hona) ei responsable de la deriva semantica de 'foncer' respècte a 'enfoncer'.

Lo FEW arreliga lo mot gascon arronç a l'etimon rŭmex dont derivan arromec en gascon (com arromeguera etc en catalan)  e ronce en francés (cf. FEW). Totun, qu'ei complicat, en gascon, de har derivar dus mots tan diferents com arronç e arromec deu medish mot latin  rŭmex. De mei, l'abséncia de relacion semantica enter aqueste etimon e l'acte de gitar dab violéncia que hè aquesta ipotèsi pòc credibla. L'arromec ne gita pas, au contra que s'arrapa,  qu'ei d'aulhors lo sens de l'etimon de gavarra (l'arromec per excelléncia): qui arrapa o qui s'arrapa (etimon preroman kapar, cf. capar, caparra).   L'etimon de fŭndus (hons), qui ei tanben lo de fŭnda (hona) que hè mei sens entà explicar arronç, arronçar, que tròbi jo. Per aquesta rason, que m'estimi mei la mia teoria deu gasconisme.  La grafia apropriada deu mot 'arronçar' qu'ei dongas discutibla. Jo que la tròbi non-confòrma a l'etimologia segon la mia teoria (aquò dit shens desir particular de cambiar l'ortografia. Que cau acceptar quauque arbitrarietat en ahars de nòrma ortografica, las teorias etimologicas n'estant pas sonque teorias, pas tostemps solidas e incontestablas, dongas sovent efemèras e cambiadissas per fòrça; per contra, cambiadissa que non n'a d' estar la nòrma ortografica).  La grafia etimologicament coherenta, segon aquesta ipotès, que seré dab 's', puish qu'escrivem  hons, ahonsar, deu  lat. fŭndus,  fundare oc. fons. Totun la grafia -ons- que pausa problèma en lo sistèma grafic alibertin pr'amor de la prononciacion variabla de la n davant s, sonòra o muda segon los mots cf. conselh, consirar etc. La lenga anciana ne notava pas la n quan èra muda: cosselh, cossirar, qu'ei enqüèra lo cas en catalan d'uei lo dia: consell (dab n sensibla) e cossirar.


En tot cas, en la mia ipotèsi, la ronsa o ronza de l'expression a la /ronça / ronsa /ronza de las lengas vesias, que vieneré deu dusau vèrbe gascon arronçar (qu'ei a díser 'arhonsar') e, mei precisament, deu son derivat postverbau  'arronç' (arhonç) '. De notar totun lo gascon contemporanèu que ditz plan l'arronç (teoricament grafiable arhons),  pas briga l'*arronça. Per contra, la femenizacion deu mot devath la fòrma 'la ronça' o 'la ronsa' qu'ei dejà la règla generau en lengadocian vesin. Las fòrmas  ronsar / ronçar e ronsa / ronça  que derivarén deu mot gascon arronçar (arhonsar) e l'arronç (arhons) per faussa decompausicion implicant l'article 'la' qui va provocar l'ipercorreccion e la femenizacion deu substantiu.  L'arronç ->   la ronça e ronçar de ronça e de la fòrma ipercorregida d'arronçar. Lo sens prumèr (lo deu mot gascon) d''arronçar' ('ahronsar') qu'ei 'gitar' dab los dus sens deu mot: 'lançar' e 'abandonar', e 'arronç' que designa çò de gitat e çò d'abandonat (cf. Palay). En occitan non-gascon, ronçar qu'a conservada  la significacion de gitar, lançar, se ronçar = se gitar, se precipitar cf. fr. foncer.

L'expression 'a la ronsa' que deu aver un hat particular pr'amor de son registre nautic. En  catalan, en espanhòu com en occitan non-gascon,  l'expression 'a la ronsa' que s'a gahat ua significacion d'origina marinèra, naulèra, çò qui explica lo son viatge particular, dont ei mauaisit de definir la sequéncia cronologica. 'A la ronsa' que significa 'a la deriva', especialisacion probabla deu sens d'abandon qu'a lo mot arronç (arhons)'  en gascon. L'exclamacion gascona a l'arronç! que correspon mei o mensh a l'expression francesa: au diable! (Palay).   En espanhòu, lo sens de l'expression qu'ei entenut com sinonime de 'a sotavento' qu'ei a díser 'en sens deu vent' . Lo mot sotavento qu'ei un manlhèu catalan en espanhòu e en portugués -sota vent, qu'ei a díser literaument jos vent). La locucion espanhòla a la ronza que's devè aplicar a l'origina a las barcas o naus de vela qu'òm deishava anar au grat deu vent. Que i trobam la medisha definicion en catalan, anar a la ronsa: anar a la mercé del vent una embarcació que no és ancorada ni amarrada En espanhòu e a Marselha (FEW), l'expression que s'aplica autanplan a la gent qui camina en zigazagant, per exemple jos l'efèit de l'alcohòl.

 Lo succès deu mot ronsa /ronza que's deu explicar, un còp de mei, per la soa expressivitat, de valor quasi  onomatopeïca. L'expression 'a la ronsa' o 'a la ronça' que s'arretròba en occitan non-gascon, enqüèra que non en gascon qui n'a pas sonque l'expression  'a l'arronç' . Aquesta expression gascona que pòt tot a fèit explicar la locucion naulèra (a l'arronç = a l'abandon -> a la ronça = a la deriva).   En gascon, la fòrma corta  ronçar, sinonime  d''arronçar,  n'ei pas sonque bordalesa (segon Palay). N'ei pas impossible que lo mot bordalés sia a l'origina de l'expression peu biaish de l'argòt deus marins. Totun, d'autas ipotèsis que son autandas possiblas e lhèu mei probablas com un manlhèu gascon en ua prumèra lenga romanica (lo lengadocian probable, puishque lo mot gascon ipercorregit  i ei corrent) puish viatge deu mot en hent-se idiomatisme nautic en ua etapa (possiblament en catalan). Que jo sapi, la locucion n'a pas artenhut lo portugués, en contra deu mot d'origina catalana sotavento. Entà clavar e com resumit, lo mot catalan 'ronsa' e espanhòla 'ronza' de l'expression 'a la ronsa', 'a la ronza' que deriva deu mot latin fŭndus  (gasc. hons)  via la locucion gascona 'a l'arronç' qui significa 'a l'abandon'.




dimecres, 9 d’agost de 2017

Sonet shens nom e bigrafic. Sounet chens noum e bigrafic.

(exercici de grafie febusiane)


Mey de macheràs que de frount
Qu'a lou pire qui-t bòu afrount.
Noû troubaré pechende au prat,
Tapòc la coude en bèth arrat.

Lou mey sabent de la graulhère
Toustém be-s cred d'û castèth! Oère:
A Proubence que hè bergougne
E qu'ey escarnit per Gascougne!

Faussilhàs coum lou gabe loung,
Lou gus que-s gahe, tout dilûs,
Dou capagòrri lous ahùs.

Quoan balhe leçoûs de boun us,
En soû gnirgou dap mouts escùs,
Touts que-s'en arridem de loung. 

NB1: coude o couhe, subant lous bostes parlàs, que-m ban lous dus. 
NB2- las courreccioûs dous lectoùs abisats que seràn acceptades de boû grat.

Sonet shens nom e bigrafic.

Mei de maisherars que de front 
Qu'a lo pire qui't vòu afront. 
Non trobaré peishenda au prat,
Tanpòc la coda en bèth arrat.

Lo mei sabent de la graulhèra 
Tostemps be’s cred d’un castèth! Uèra :
A Provença que hè vergonha,
E qu’ei escarnit per Gasconha !

Faussilhàs com lo gave long,
Lo gus que’s gaha, tot diluns
Deu capagòrri los ahurs.

Quan balha leçons de bon us
En son nhirgo dab mots escurs,
Tots que nse n’arridem de long.

N.B. coda o coha, segon la vòsta mòda, que'm van los dus.