dimecres, 28 de juny de 2017

Ustilh, utís, ustòri, ustilha, urdelhas…o deus avatars deu latin usitilia en gascon.

Los mots blu e utís que son aus tanhents de l'integrisme occitanista un pòc com seré lo pòrc entaus judius e los musulmans, qu'ei a díser impurs, d'emplec tabó. Que son, per aquesta gent, emblematics deus mots mercats deu sagèth infamant de 'francisme' (qu'ei a díser gallicisme). Totun, se lo mot blu ei shens nada traça de dobte un prèst francés, n'ei pas tan segur que lo mot 'utís' ne sia un.  En tot cas, lo mot 'utís' que figura plan en lo dic. Tot en Gascon e qu'ei lo nom balhat ad ua colleccion de libes de las edicions Per Noste. Per contra, lo diccionari deu Congrés Permanent de la Lenga Occitana qu'arrefusa 'utís' per rasons de gallicisme supausat. 

L'escenari etimologic generaument admetut que hè efectivament derivar 'utís' d''otís' e aqueste darrèr representaré lo mot francés 'outil'. Qu'ei plan possible, totun n'ei pas sonque ua ipotèsi e que  La 's' finau, plan sonòra, d'otís que pausa dificultat respècte au mot francés outil, sustot en un contèxte de diglòssia. Personaument, non vei guaire versemblant que lo mot francés outil é pogosse vàder popularament un mot conservant la s sonòra deu plurau a la fòrma singulara. Lo mot francés, prononciat otí, non pausa nat problèma de prononciacion en occitan qui justifique d'i ajustar aquesta s de manèira sistematica au despens de la fòrma fonetica francesa en un contèxte de diglòssia. Com a ipotèsi alternativa, que prepausi lo quite mot 'utís 'que derivaré deu mot mei ancian  'ustilh' per un procediment de 'desafixacion' illegitime (lo mot 'ustilh' considerat faussament com ua fòrma afixada qu'ei ua ipotèsi validada per l'existéncia d'un aute mot gascon afixat 'ustòri') e per metatèsi de la 's' (ustilh  -> *usti  -> utís). En aquesta ipotèsi, 'utís' non seré pas briga un derivat deu mot francés 'outil' e la 's' deu mot non vieneré pas briga d'ua fòrma plurau mès d'ua metatèsi.  Shens denegar l'influéncia possibla de la fonetica deu mot francés 'outil' en aquesta evolucion,  aqueste processus de metatèsi que's pòt autanplan explicar  per atraccion d'util(e), utilitat etc. L'usti(lh) que s'ei hèit utís pr'amor qu'ei utile. La confusion utís -utile qu'ei plan illustrada peu fèit que utís com a adjectiu (au fem. utissa) é significa locaument utile en gascon (cf. adreça utís, utissa en dic. Foix). En aqueste escenari, otís que deriva d'utís e que seré mei un gasconisme o occitanisme, que non un gallicisme.

Dongas, en gascon, qu'emplegaratz o non lo mot 'utís' segon la vòsta credença (o la deu vòste corrector). Lo gascon que presenta ua longa seria de mots mei o mensh sinònimes d''utís' includint-i en particular 'apèr' (lat. tardiu *apparium, cf. esp. 'apero', ) e 'atruna' (lat. 'tribuna') qui son los sols prepausats peu Diccionari Basic deu Congrès Permanent entà virar lo mot francés 'outil' en gascon. De fèit e de manèira susprenenta, de mots sinonimes d'utís en gascon, lo Diccionari Basic deu Congrès no'n prepausa nat qui seré comun au gascon e a l'occitan non-gascon. Los occitans non-gascons qu'an 'esplech' (var. 'espleit') e 'aisina,' qui son mots qui trobam plan en lexic gascon devath las fòrmas espleit e aisia, var. aisina), totun aquestes mots n'i an pas briga la significacion d'utís e, per aquesta rason, ne son pas prepausats peu Dico d'Òc com a substituts gascons d'utís. Lo mot aranés 'airina' (derivat de l'occitan ancian aisina), emplegat en Pujòlo (Naut-Aran) com sinonime d'arnés (utís de camp) qu'ei ua exepcion en gascon. Lo candidat panoccitan qu'auré d'estar l'arcaïzant e pro rar 'ustilh' (var. 'ostilh'), mot qui a suberviscut en gascon en tot refugià's en un espaci semantic especializat qui'u diferéncia un chic d'utís. Un ustilh qu'ei un utís de bòrda, de camp, un utís agricòla, un arnés cf. Palay).  'Utís' qu'ei de significacion hòrt mei larga qu''ustilh' en gascon e qu''outil' en francés, que pòt designar ua ustensilha o un instrument quin que sia, quitament un instrument de musica. 

Lo mot 'ustilh' que representa la fòrma masculina deu mot ancian 'ustilha', mot deu lexic galloroman (de comparar dab la fòrma pròpiament gascona 'urdelha'). Ustilha e urdelha que provienen deu latin tardiu 'usitilia' (derivat deu lat. classic 'utensilia'), lo prumèr possiblament via la lenga d'òil. Lo mot 'ustilha', var. ostilha, qu'ei atestat en occitan ancian (gascon inclús, cf. Luchaire, Lespy), en catalan antic tanben (ostilla, Coromines DECat), totun lo mot que i ei extint en aquesta darrèra lenga. Lo mot  'urdelha' (utís, estrument, cf. TeG) o urdelhas  (ustilhatge, ustensilhas cf. Palay), que'm sembla representar la o ua fòrma pròpiament gascona - e, audelà, occitana - d'usitilia, cf. 'ordelha', 'ordilha', 'ordilh' en dic. Levy, ordelha enqüèra viu en Roergue au sègle 16 (Lespy), utís que s'i ditz urdi en parlar arpitan de Forés (occitanisme?) ? (dic. Gras, TdF).  Lo rotacisme e la sonorizacion de la dentau d'aqueste mot que's pòden explicar aisidament per l'etimologia latina (usitilia) per tant que vienga dirèctament deu mot latin e non d''ustilha'.  Per contra, d''ustilha' o d''ustilh' que deriva lo mot gascon 'ustòri'. La construccion d'ustòri que s'explica per substitucion deu (faus) afixe -ilh per l'afixe despreciatiu gascon -òrr-: ustilh -> *usti (fòrma 'desafixada') -> *ustòrri,->ustòri qui significa maishant utís, utís grosser, d'emplec malaisit. Lo catalan qu'a 'eina' ('aïna' en cat. occidentau), qui provien de l'occitan ancian 'aisina', i 'estri', d'etimologia hòrt dobtosa, probablament de l'occitan 'estric' per faussa desafixacion  o deu gascon *usti  vadut estri com a resultat d' ua combinason d'ua solucion fonetica catalana ('u' gascona atòna renduda per 'e' atòna) e ipercorreccion (t- >tr) suggerida per atraccion deu mot sinonime 'estrument' comun a las duas lengas.

Lo mot francés outillage (sègle 19) qu'ei estat adoptat en espanhòu (utillaje) e en catalan (utillatge). Enqüèra qu'utilhatge (-adge en grafia IBG) sia deu lexic corrent en gascon, lo TeG n'admet pas sonque la fòrma restaurada 'ustilhatge' en plaça. Coneguda causa sia.

dissabte, 17 de juny de 2017

Soscripcion entau libe-CD "Condes deth Coserans" : quin har?

Que vs'arrecomandi la soscripcion entau libe-CD "Condes deth Coserans" , condats per En Joan Pau Ferré (Eth Ostau Comengés) acompanhat per las musicas deu grop ariegés Revelhet e hòrt beroiaments illustrats per la pintora e illustradora Na Laurie de Brondeau . La casa editoriau qu'ei "Edite-moi".  Lo libe, en version coseranesa, que t'a ua version francesa a la fin.
Entà la soscripcion, que podetz descargar lo butletin de comanda qui trobaratz aquiu e enviar lo chèc corresponent a l'adreça indicada. Lo prètz d'un libe-CD qu'ei sonque 15 euros, alavetz, l'un entà jo e los auts entàd auherir!

dimecres, 14 de juny de 2017

De 'en' e de 'dens' : atencion a la confusion.


'En' qu'ei la prepausicion de lòc de sens generau en gascon, a còps remplaçabla per 'a' en mantun parlar, mei rarament remplaçabla per 'dens' (var. hens, laguens etc). En francès que's pòt virar en 'à', 'dans' e à còps 'sur', segon los cas.
Exemples:
 "Que sòi en lheit" = "que sòi /soi au lheit"  Je suis au lit.
"N'èi pas parlat d'arren en tribalh. "(Sho! T. Pambrun-Lavit). Fr. Je n'en ai rien dit au travail.
"Que béven en nòc" (Eth arrestoth, J.P. Ferré). Fr. Elles (les brebis) boivent à l'abreuvoir.
"Pau e Garriga que hèn culhevar eras semaus ena tina" (Eth arrestoth, J.-P. Ferré). Paul et Garrigue retournent les fûts au chai. 

"Ung hòmi fe segrament en autar" (Fors de Bearn, sègle 16, citat per Lespy) un homme fait serment sur l'autel. Notatz l'abséncia de l'article definit masculin 'lo' après 'en'. Aquest usatge qu'ei facultatiu dab l'article 'lo', totun qu'ei obligatòri dab 'eth'. En + eth -> en.

Un aute  exemple en lenga antiga de desaparicion de 'lo' provocat per 'en':

"Se bos sabe quauque petit passatge
Per biué en moun ses tare, san é net,
Escoute, amic, lou petit Catounet,
Oun podes hè tout toun aprendisatge. (

Se vòs saber quauque petit passage
Per víver en món sens tare, san e net
Escota, amic, lo petit Catonet
On pòdes hèr tot ton aprendissatge

G. Ader, Lou petit Catounet, sègle 17, grafia d'Ader, puish retranscriut per JdP)

Si tu veux connaitre quelque petit passage
Pour vivre dans le monde, sans tare, sain et propre,
Écoute, ami, le petit Catounet
Où tu peux faire tout ton apprentissage.

Enqüèra un exemple de mei amuishant un cas de l'article mantiengut devath ua fòrma elidida:

"Groar e'u (= en lo) leit (=lheit) ei ben pres a la hede
Nou pas a tu que n'as pas tout so que cau.
De boun matin perbesich a l’oustau,
Que lou leit caut hè minjar soupe hrede. "(G. Ader, Lou petit Catounet, sègle 17, grafia de l'autor)


Trainer au lit  convient à l'accouchée, 
Non pas à toi qui n'a pas tout ce qu'il faut.
De bon matin, pourvois au besoin de la maison,
Car le lit chaud fait manger de la soupe froide.

Dongas, d'auts còps, en + lo -> 'en' o 'e'u'' (grafiat hiu en lo libe d'aur de Baiona, sègle 13, cf. A. Luchaire, lo glossari deu  "Recueil de textes de l'ancien dialecte gascon etc…", 'eu' e 'el' en manuscrits d'archiu de Bigòrra (1258),  eou per J.G. D'Astros (Sègle 17) etc.

"Que tout lou poble qu'es eou moun
En allegresso se couhoun"
(J.G. D'Astros, Poésies Gasconnes, grafia de l'autor)

Car tout le peuple qui est au monde
En allégresse se confond.

"Tu sabes qu'arren mei eu mon n'èi desirat"
(B. Larade La Magalide Gascoue, transcription graphique de J-F Courouau)
Tu sais que je n'ai rien désiré de plus au monde

Totun, l'elision n'èra pas briga obligatòriament notada. La seguida 'en lo…" que's tròba, per exemple, en los Fors et Costumas de B. (sègle 16), en concurréncia dab 'en' shens l'article lo.


 Jo que'm pensi que seré plan d'emplegar 'en' e dilhèu la fòrma restaurada 'eu' en concurréncia dab, se non en plaça de, 'en lo', entà evitar l'emplec tròp sistematic de 'dens', 'hens'. Que'm sembla important de raperar lo gascon qu'a conservat l'emplec de 'en'  en situacions en las quaus lo francés e l'occitan non gascon n'emplegan pas sonque respectivament 'dans' e 'dins'L'emplec tròp generau en gascon de 'dens' en plaça de 'en' qu'ei ua deriva hòrt a la mòda uei lo dia, devuda a la dobla influéncia deu francés e de l'occitan non gascon. En gascon, la prepausicion de lòc "dens" (var. hens, laguens etc) qu'auré de s'emplegar sonque tà indicar, per rapòrt a un espaci precís, ua situacion en un punt interior e non superficiau d'aquest espaci. Autament dit, se la prepausicion de lòc non concerneish pas un espaci o  si non podem remplaçar la prepausicion de lòc per 'a l'interior de', n'ei pas briga recomandat de har servir la prepausicion "dens". Que cau emplegar, segon los cas e los parlars, 'en' o 'a' o enqüèra 'per' quan s'i ahig ua dimension cinetica (ex. marcher dans les rues: caminar per las arruas, fouiller dans le grenier: horucar peu solèr). De notar, per aquò, hens (dautscòps grafiat fentz) e  dehens (defentz) que podèvan servir com a prepausicion de temps tà indicar ua durada o un espaci temporau, cf. los fors et costumas de Bearn, Ed. bilingue établie  par Jean Eygun, Col. Camins, Ed. Letras d'Òc.

Causa cedentà balhada en paguà au crededô, per conexençà & authoritat de Justicà, deu estar tornada au debitô fentz An & Jorn, si noble es. Et si es ruralà, fentz hoeyt meès, en pagan la somà principalà.

Item  si augun fé vendition de Terrà, ô autra causà ont y aya recruby, si per aventurà lo crompadô vendé la causà aixi crompada, lò prumê venedô, si vien defentz lo termy en la cartà de recruby contengut...

Tout venedô ab carta de gratià, poyrà recrubâ fentz lò termi de ladiità gratià la pessà per luy vendudà pagan lò pretz de la vendition

Exemples d'emplec en gascon de 'en' quan lo francés emplegaré meilèu 'dans':


"& quoant no averan las droguas en lasdiitas receptas mentionadas & ordenadas, en avertiran lòs Medecins qui las averan ordenadas si son en là Vila. Et lorsqu'ils n'auront pas les drogues mentionnées et prescrites dans les dites ordonnances, ils (les apothicaires) avertiront les médecins qui les auront prescrites s'ils se trouvent dans la ville (Los Fors e Csotumas de Bearn, trad. Jean Eygun, Camins, Ed Letras d'Oc)

"Los dialèctes aquitans, tanhents deu basco de uei, qu'estón probable parlats en lo triangle dont s'espandeish entre la Mar Grana, Garona e Pirenèus" (Halip Lartiga: Gasconha, lenga e identitat)
les dialectes aquitains, pròches du basque actuel, furent probablement parlés dans le triangle qui s'étend entre le Golf de Gascogne, la Garonne et les Pyrénées.

"Qu'as espiat en sòu? Qu'as espiat en cèu?" (Sho! T. Pambrun-Lavit): Tu as regardé par terre (sur le sol)? Tu as regardé dans le ciel? 

"Un partatge d'adultes que's hè ens escambis" (Sho! T. Pambrun-Lavit): Un partage d'adultes se fait dans les échanges. (N.B. ens = en eths o sia en los. D'autscòps eus o els = en los. Ved. tanben lo comentari de Joan Pau.)

"Que demorava en ua vielha maison que tombava tota a tròç" (Contes, Arnaudin). Elle habitait dans une vieille maison qui tombait en ruine. 

"E que pòrtas aquiu en aquera borsa?" (Contes, Arnaudin). Et que portes-tu là dans cette bourse? 

"Era hemna qu'entra en cafè sus eth airau d'autorota."(Terèsa Pambrun-Lavit: Sho!). La femme entre dans la café sur l'aire d'autoroute.

La significacion d'a l'interior estant dejà contienut en aqueste vèrbe entrar, l'emplec de dens o hens o laguens etc n'ei pas briga obligatòri aquiu.  Dab lo vèrbe entrar, lo gascon que pòt emplegar en o a, segon las varietats de la lenga, exactament com en catalan/ valencian. Per exemple:

"Puish qu'entrè a las Galerias Biarnesas" (Miratges, A. Peyroutet). Puis elle entra dans les Galeries Béarnaises. 

D'autes exemples:

"En un moment d'adirèr o de tranquillitat, vosauts qui ètz peu torn de la quarantena, e v'ètz jamei estangats entà…"(Los tres gojats de Bordavielha; S. Palay). Dans un moment de mélancolie ou de tranquillité, à vous qui avez autour de la quarantaine, ne vous est-il jamais arrivé de…

"En la dite assemblade es estat aussy rapportat per loudit sieur d'Audap quin, en une assemblade deus juratz deu Vic de Baix... (document de 1708 de Vic d'en Bas in Per malhs, sarròts e arrècs, une vallée pyrénéenne et sa langue, Recueil de textes de la vallée d'Aspe, J. Eygun. Col. Camins, Ed. Letras d'òc).  Dans la dite assemblée il a été aussi rapporté par le dit sieur d'Audap comment, dans une assemblée des "jurats" du Vic d'en Bas…

"Jamès lou sage en sa màge hraguère (N.B. lo sens de 'hraguère' aquiu que pausa problèma, qu'auré de's tànher a las ahragas. L'autor que voló meilèu díser , ce'm pensi, "raquère" (raquèra) qu'ei a díser l'ensemble deus simptòmas de la 'raca', ua epidèmia quina que sia, 
Nou's despouillèc prumè qu'ana droumi,
Bistis se'n soun que'ous ac qualè gemi,
Mescouneguts, en lou grane necère." (Guilhèm Ader, Lo Catonet Gascon, 1607, graphie de l'auteur)

Jamais le sage dans la pire des maladies (lit. dans sa plus grande "raquère")
Ne se dépouilla avant d'aller dormir,
On en a vus qui avaient à se plaindre
 Oubliés, dans le grand besoin (lit. non reconnus, dans leur grand besoin) .

Si non soi escriut a ta guisa
E si non parli com tu vòs,
Hè'm com te volhas la camisa,
mes lèisha'm lo mesoth en l'òs (G. Ader, Lo Catonet Gascon, 1607, transcripcion P. Guilhemjoan, Ed. Per Noste)

Si je ne suis pas écrit à ta guise
e si je ne parle pas comme toi tu veux,
Fais-moi comme tu voudras la chemise
Mais laisse-moi la moelle dans l'os. 


La prepausicion 'dens' que tend a remplaçar 'en' de manèira illegitima en la pròsa gascona o neogascona contemporanèa, en seguint atau un patron au còp francés e occitan non gascon. Qu'ei hòrt de dòu har. Lo praube Pèire Bèc, en particular, qu'emplegava de manèira sistematica 'dens' a la mòda occitana non gascona (o a la francesa, qui ei la medisha) en frasas qui l'usatge de 'en' i seré hòrt mei corrècte en gascon classic. Com exemples, tirats de Entà créser au món: "E que sentiva sos membres qui s'engordishèvan dens ua euforia mojassa contra laquau…" (p 12), Joan que s'ajacèc dens l'èrba navèra (p. 22), …en bèth manobrar la sua victima entà que's presentèsse lo cap en davant, dens un darrèr adiu au món (p. 24), ...auquau arresponón, dens un concèrt d'alegrança, totis los hasans de la vesiau (p. 29) etc, etc. Aquestas frasas de Bèc que soan hèra mei francesas que non pas gasconas.