dimecres, 4 de desembre de 2013

Un aute gasconisme possible en catalan: arronsar.

Segon lo diccionari de l'Institut d'Estudis Catalans, lo vèrbe arronsar  que significa:


arronsar 


v. tr. [LC] Disminuir per contracció el volum (d’alguna cosa, especialment del cos o d’algun dels seus membres). Arronsar les cames. Arronsar les espatlles. 
intr. pron. [LC] El llit era tan curt, que s’havia d’arronsar per dormir. S’estira i s’arronsa. 
 [LC] arronsar les celles Arrufar-les. 
 [LC] arronsar les espatlles Endurar quelcom amb resignació sense fer res per evitar-ho. 
intr. pron. [LC] arronsar-se d’espatlles Desentendre’s 
intr. pron. [LC] Un teixit o cosa similar, encongir-se en ésser mullat. 
intr. pron. [LC] Perdre el coratge, la resolució. Semblava decidit a fer-ho, però a la primera dificultat es va arronsar.

L'etimologia d'aqueth mot, atestat en catalan a partir deu sègle 13, qu'ei escura. Coromines que'u relacionava, de manèira hòrt dobtosa, dab l'arabe ar rams qui significa la grimaisha, la monarda. Totun, la relacion semantica enter lo vèrbe catalan e lo mot arabe n'ei pas guaire evidenta, e la proposicion de Coromines que sembla hòrt pòc versemblanta.


Aqueth vèrbe, o un omonime,  qu'existeish en gascon. Qu'ei grafiat arrounssà e arrounçà per Palay, arronsar per Morà (Tot en Gascon). Pèir Morà no'n prepausa nada etimologia. Jo que pensi lo mot gascon arronsar que poiré estar ua varianta morfologica deu vèrbe ahonsar, o sia  la grafia arronsar que representaré, en fèit,  *arhonsar (arh- que's pronóncia arr- en gascon).  La mutacion tà ar de la a iniciau qui precedeish ua consonanta qu'ei frequenta en gascon, cf. aueitar / argüeitar, aturar / arturar, aténher / arténher etc, etc. La construccion de ahonsar / arronsar que s'assembla evidentament a la de en·honsar. A(r)honsar que deriva de a + fons + ar. En gascon contemporanèu, ahonsar qu'ei sinonime de ahonar qui a dus significats: en·honsar e tirar, gitar  (en particular dab ua hona), mentre arronsar que non significa sonque tirar, gitar dab la violéncia suggerida per la particula prostetica arr-, quitament trucar. En lengadocian deu comtat de Foish, lo mot arronsar que i ei coneishut e qu'a la significacion gascona deu mot (tirar, gitar) (Alibèrt). Aqueth gasconisme qu'ei ignorat per Mistral, lo mot qu'ei absent deu son diccionari. En aranés, lo mot que i a ua significacion completament diferenta, que vòu díser hauçar (o segotir) las espatlas, com en catalan. Sus l'etimologia d'aqueth arronsar aranés e catalan, adara que i tornam.

 Qu'ei  possible lo mot catalan arronsar (var. arrunsar)  que sia un gasconisme vielh, en arrepresentar a + fons+ ar.  Aquera etimologia deu mot gascon  que pòt explicar pro aisidament los significats deu mot en catalan, plan mei aisidament que non la locucion araba ar rams (la grimaisha). Totun, que i demora unha auta possibilitat, hòrt mei probabla, qui harè derivar lo mot catalan arronsar deu francic *hrŭnkja (qui significava plec, arruga) via lo vèrbe *hrŭnkjan (ahroncilhar o *arroncilhar, plegar, shens aver necessàriament de recórrer a un gasconisme quin que sia. Aqueth medish vèrbe francic *hrŭnkjan qu'ei a l'origina deu vèrbe gascon ahroncilhar o *arroncilhar, resultat de la combinason d'*arronç(ar)  dab cilha(r). Aqueth mot francic qu'ei tanben a l'origina deu vèrbe francés froncer de medisha significacion que lo mot gascon arhoncilhar. En francés vielh, la fòrma deu vèrbe qu'èra  froncir,  en occitan non-gascon fronzir, d'aquiu lo catalan frunzir e l'espanhòu fruncir qui'n derivan. La f iniciau deus mots francés  fronce, froncer que s'arretròba en mot neerlandés frons = plec, arruga. Totun, aquera f iniciau n'ei pas etimologica. D'autscòps, aquera f n'i èra pas. En neerlandés vielh, lo mot per "frons" qu'èra "ronse".  En aleman contemporanèu, arruga que s'i ditz enqüèra runzel. Aquera f iniciau deu mot en neerlandés contemporanèu frons que deu venir deu francés. Qui va inventar aquera f iniciau, l'occitan non-gascon, la lenga d'òil o la lenga romanica mei anciana a l'origina de las duas lengas? Aquò, n'ac sabem pas.

 Tà díser har las cilhas, subercilhar, los catalans que disen "arronsar les celles", exactament  com en francés "froncer les sourcils". Alavetz, en gascon que i degó aver dus mots  "arronsar" d'etimons plan distints. Un qu'ei  *arhonsar, varianta d' ahonsar, construsit a partir de a + fons+ar : ahonar, tirar, gitar, trucar. L'aut qu'ei *arronçar  qui ei ua fòrma romanica derivada deu francic *hrŭnkjan, comuna au catalan e au gascon. Aqueth mot qu'ei aparentat au mot francés froncer (occitan non-gascon fronzir, catalan frunzir, espanhòu fruncir). En catalan, lo doblon arronsar / frunzir (aqueth manlhevat de l'occitan) que va perméter las especializacions semanticas d'arronsar. Los gascons, eths, qu'encontrèn un problèma plan de lor: lo de l'omonimia enter los lors dus mots "arronsar". Alavetz, tà evitar la confusion, que's degón inventar lo mot arhoncilhar  (*arroncilhar), resultat d'ua combinason plan gascona enter *arhonçar -*arronçar e cilhar (cf.  arronsar les celles en catalan = subercilhar en gascon)  e qui acacè e remplacè la fòrma simpla *arronçar, mentre aqueth darrèr mot que i ei demorat intacte en catalan e en aranés dab la grafia  arronsar. La grafia "ahroncilhar"  per  "*arroncilhar ", promavuda per Per Noste, que i dèisha supausar la traça d'ua f etimologica hèita h. Se n'ei plan lo cas,  lo mot catalan qu'ei un gasconisme. Aquò n'ei pas impossible, totun  pòc probable. B'ei mei probable lo romance pirenenc qu'adoptè lo mot francic conservat shens nada f iniciau, com lo mot ronse en neerlandés ancian e runzel en aleman.  La grafia restituida mei logica qu'auré d'estar *arronçar peu mot catalan e aranés, e *arroncilhar peu mot gascon. Las  estelas (*) que n'i son sonque tà raperar que, per mei corrèctas que'm poscan semblar, aqueras fòrmas graficas non son pas las admesas e qu'emplegar-la que vse'n haré pèrder punts a l'scrabble.