diumenge, 22 de setembre de 2019

Lo mot francés "tornade" e lo libe de deliberacions de Seuvalada (sègle 17)

Qu'èi dejà parlat mei d'un còp deu mot francés "tornade" en bèth explicar per qué pensavi que lo mot èra plan gascon e non pas espanhòu d'origina. L'explicacion etimologica generaument avançada que hè derivar lo mot anglés "tornado" deu mot espanhòu "tronada". Aquesta derivacion qui no hè pas nat cas  deu mot gascon "tornada",  a jo que'm sembla complicada en bèth pausar un doble problèma, fonetic e semantic. Fonetic, pr'amor la lenga anglesa que sap perfèitament diferenciar foneticament l'o de San Francisco de l'a finau de Montana o de Nevada. Semantic pr'amor lo mot anglés tornado n'apareish pas jamei associat au concèpte de tron, en nat tèxte, jamei, mes tostemps dab lo de hòrta volada, de vent circular.  Per aquestas rasons qu'èi prepausat lo mot  "tornade" que representa ua fonetica particulara, d'ahur baionés, deu quite mot gascon "tornada" (awr tournade) qui significa volada, castig. Lo mot que degó passar tau lexic deu registre maritime dab la significacion pròpiament meteorologica, adoptat  atau en espanhòu, en anglés e en francés. Que supausi lo mot qu'ei d'origina baionesa, çò qui explicaré lo cambiament de genre en espanhòu (exactament com çò qui's passè dab lo mot esp. el marrajo derivat deu gasc. bai.  le marrache, s.f.  (aqueste darrèr estant ua adaptacion deu mot galò la marache): gascon baionés "le tornade" -> espanhòu "el tornado" . En anglés que podem notar que balançavan enter ua fòrma d'ahur espanhòu e ua auta d'ahur gascon  (ternado un còp,  de cap a 1550, totun tornathe e tornado au sègle 17). N'ei pas lo solet mot gascon deu registre maritime passat tà l'anglés, "gadget", autant de famós com "tornado", n'ei un aute. Jump(ar) qu'ei tanben commun au gascon e a l'anglés, que provieneré de l'asturleonés passat tau castelhan dialectau  (en parlars cantabres chombar= cabussar e jumpiar = agitar, etimon plumbu).  Lo mot francés tornade que deu provenir deu bilingüisme deus quites Baionés, çò qui explica que lo genre deu mot b'ei plan corrècte en francés (la tornade), au contra deu mot espanhòu (el tornado). Ja èi dit e torni díser la "o" /o/ de tornade que deu proviéner de la fonetica deu mot baionés de l'epòca, fossilizada en francés. Ua particularitat deu gascon de Baiona e/o un trèit arcaïzant. De fèit, que'nse podem referir au tèxte tirat deu libe de deliberacions de Seuvalada datat deu 13 de mai de 1655 e comentat per Miquèu Grosclaude en son obratge titolat La langue béarnaise et son histoire. Etude sur l'évolution de l'occitan du Béarn, Ed. Per Noste. Aqueste tèxte qu'ei interessant en aqueste debat pr'amor que i trobam lo digraf "ou" per /u/, manlhevat deu francés. Aquiu qu'avetz lo tèxte en question:

"Lou tredze de may mille sieys centz cincquanta et cincq an rendut lous condes de goardes bernat de La Cassy dit Horcade de Saubalade fasen tant per Luy que per Joan de Lostau dit bordette quy es estat absent et Loudit de la Cassy present et aboant et tal conde es estat rendut et pres per lous Seignhours de Camgaston, La Pouble, Chardie Juratz petit Jean deu molie alias de la Peyre et Zacarie deu Sarrat depputatz Jean deu molie et Jean de Boye audditours de Contes et Joan de La bayande et Joan de Camgaston dit horcquet guoardes per dabant Lousquoals appres aber bist touttes fornittures feittes per Loudit de la Cassy e de Lostau et toutz rolles de tailhes et bentes de Leignhe et une cotise de regen tout feit en Lan 1654 ses troubat que Lous medix de la Cassy et de Lostau debin dar a la comunautat deu present Locq et a Lasdittes guoardes La Somme de Chichanta et cincq franx bordalles lousquoals a promes Loudit de la Cassy tant per luy que per son consort de pagar de jour en jour a pene de toutz despens doumadyes et interes et destar empresonatz com es la costume au present Locq per tals arreretatges feit Loudit jour sens periudissy de render Loudit de La Cassy conde de un autre rolle de certans feix et glands que pot aber quoatte ans ou enbiron Loudit de La Cassy abe pres a crubar en compagnhie de Couppau deu medix Locq."

Adara, que podem observar l'escriba que i escriu (d'esquèrra cap a dreita):, lou (tretze...), lous (condes), Loudit (de la Cassy), lous Seignhours, audditours (de contes), Lousquoals (appres), touttes (fornittures), Loudit (de la Cassy), toutz (rolles), tout (feit), troubat,  Lous (medix), Lousquoals (a promes), Loudit (de la Cassy), de jour en jour, toutz (despens), doumadyes, Loudit jour, Loudit (de la Cassy), ou (enbiron), Loudit (de la Cassy), Couppau.

Per contra, notatz (enter autes):
Horcade, bordette, horcquet, fornittures,  cotise,  comunautat, consort, empresonatz, costume, compagnhie...

A mensh de considerar que l'escriba èra un  janpèc qui practicava ua ortografia azardosa, (ne sembla pas briga que sia lo cas pr'amor l'ortografia deu tèxte qu'amuisha ua coheréncia interna pro bona), que podem postular la 'o' pretonica qu' èra prononciada /o/ a la valenciana o a l'espanhòla en la majoritat deus mots concernits en parlar de Seuvalada au debut de la segonda mieitat deu sègle 17. N'èra pas prononciada  /u/ se consideram que lo fonèma /u/ èra representat de manèira hidabla peu digraf "ou" a la mòda francesa. N'arretrobam aqueste digraf en posicion pretonica sonque en tres mots: doumadyes(alibertin: domatge), troubat (alibertin: trobat) et Couppau (alibertin: Copau). Aquestes tres mots que'nse suggereishen la conclusion que la prononciacion /u/ de l'"o" pretonica n'èra pas sistematica e enqüèra pro rara en aqueste parlar. Las anomàlias observadas dab doumatye, troubat e Couppau que poirén proviéner de l'influéncia d'un parlar gascon pròishe com lo d'Auloron on la prononciacion de la "o" pretonica i èra sistematicament /u/ com ns'ac indica la gràfia deu tèxte 2  La grafia emplegada en aqueste tèxte de Seuvalada que'nse suggereish ua fonetica pro diferenta de la deu gascon modèrne e compatibla dab l'ipotèsi que "tornade" èra ua fòrma locau de "tournade" (alibertin: tornada).

Evidentament, que demora l'ipotèsi alternativa qu'aqueste ahar de gràfia n'ei pas lo rebat deu parlar, sonque la fantasia de l'escriba. Alavetz, un trèit "dialectau" ("a cada vilatge son lengatge") o  sonque la fantasia d'un escriba? La question qu'ei pausada e ne pensi pas que i poscam arrespóner. Totun lo dobte qu'ei permés en léger aqueste tèxte redigit en hòrt bon biarnés. N'i a pas nat gallicisme lhevat "forniture" en plaça de fornitut o de... fourniment.