dijous, 31 de desembre de 2020

Per cap d'an, bevem a galet !


Se sabetz que l'expression emblematica catalana "beure a galet" ei en realitat gascona? "Béver (béuer) a galet" (o de galet), en gascon. Lo mot "galet" qu'ei ua fòrma afixada deu mot "gau" (s.f.). Aqueste mot "gau" n'ei pas sonque gascon. L'origina etimologica de "gau" qu'ei dobla per assimilacion, ce'm pensi.
lat. canale (s.n.) - > canau (s.f.) - > *caau -> gau (s. f.)
lat. aquale (s. n.)--> agau (s. f.) > gau (s. f.).
Lo doblon canau / gau qu'a un parion en galaicoportugués. Lo mot qu'ei "canal" en portugués, totun qu'ei "caal ", shens "n", en galician.
Lo mot pròpiament gascon que seré "gau" mentre lo mot "canau" que seré ua fòrma culta, emplegada en particular peu diasistèma ispanogascon de Navarra. Ad aqueste medish diasistèma que'u devem probablament lo mot "viéner" , fòrma non etimologica, reconstrusida per mala correccion a partir deu vèrbe autenticament gascon "vier".
En Catalonha, lo recipient deu "beure a galet" qu'ei de vèire, n'ei pas ua bota. Aqueste recipient de vèire que's ditz "porró". Los lingüistas catalans qu'explican lo mot com a derivat afixat de porro, qu'ei a díser pòr (fr. poireau). Jo ne'us crei pas briga aquiu. Se lo mot "galet" ei gascon, lo mot porró que'n pòt estar tanben. En gascon, lo substantiu "porron" que deriva de "poron", donc de "poth" (fr. coq). La geminacion que'u confereish ua valor onomatopeïca. Que designa la tortora. Lo mot aplicat au recipient catalan que hè allusion a la fòrma deu dit recipient qui evòca la d'un ausèth, la fòrma deu porró n'ei pas briga la d'un pòr! En realitat, los mots "galet" e "porró" que son mots eretats deu lexic deus pastors catalans d'autescòps. Aquestes pastors catalans qu'èran de fèit gascons d'etnia e de lenga segon tèxtes catalans deus sègles 16 e 17.


En tot cas, lo mot "galet" qu'ei lo diminutiu de "gau" ( = canau). "Galet" que designa basicament un canalet en fòrma de honilh (petit canal en forme d'entonnoir). Que s'aplica en particular au còth de botelha e au honilh anatomic (faringe). Lo mot "galet" e lo son parion femenin "galeta" qu'encontrèn hòrt de succès a la peninsula vesia. La significacion de "garganta" qu'a lo mot galet en gascon que vien de la significacion de canalet en fòrma de honilh aplicat au honilh de la faringe. Lo mot que viatjè per la montanha enlà, dab los Gascons. Que s'arretròba en aragonés, en castelhan e en astur-leonés devath la fòrma ispanizada gallete qui significa garganta. D'aqueste mot "gallete" o deu mot gascon "galet" que deriva lo mot aragonés e castelhan "gallillo" var. "galillo" per substitucion d'afixe, lo mot que i designa la lengueta de la garganta (fr. glotte) e, dialectaument, l'òs deu coth (fr. pomme d'Adam). L'origina gascona de tots aquestes mots qu'ei generaument ignorada deus romanistas qui's desbromban tròp sovent de las particularitats deu gascon per assimilacion tròp rapida a l'occitan. Lo mot "gau" n'ei pas sonque gascon, n'existeish pas en occitan.

Lo substantiu "galeta" (fòrma femenina de "galet") que designa en gascon lo canèth de la hont, la canaleta de la quau shiscla l'aiga . Lo mot que passè en catalan de Catalonha galeta -- > galleta ---> galleda. Que i designa la sella, lo herrat (fr. seau) en espudint-i lo mot pròpiament catalan "poal". A las Islas Baleras com au Pais Valencian, lo gasconisme adaptat "galleda" que i ei desconeishut, n'i saben pas sonque "poal". La deriva semantica deu mot catalan "galleda" (ancianament "galleta", mot enquèra viu, totun dialectau) respècte au mot gascon "galeta" que s'explica de duas manèiras, non exclusivas enter si: 1- per la significacion de shisclat de liquide, de chorrada que's prengó lo mot "galet" / "galeta" locaument, en particular en aranés com en aragonés (gasc. galet -> arag. gallete -> arag. gallo = shisclat de liquide, chorrada). 2- per la significacion de recipient entà versar liquide qui èra probablament la deu mot galeta en gascon d'autescòps tanben, significacion conservada en espanhòu e en portugués.

En efèit, en espanhòu lo mot galleta (deu gascon "galeta") que i designa un botelhòt dab un còth estret o un bèc emplegat entà servir vin, alcohol etc. En portugués lo mot galheta qu'a ua significacion similara, que designa en particular los dus petits recipients de vinagre e d'òli de la taula e los galetons de la missa (burettes) . En gascon que'us disem meilèu galetons mès n'ei pas impossible qu'ancianament e's disèvan galetas en gascon tanben, e lo mot galeton que podó estar reservat tà designar l'artisan qui'us fabricavan. En gascon contemporanèu, lo medish mot galeton que pòt designar los dus: lo recipient dab coth estret o bèc com l'artisan qui'u fabrica.

En tot cas, lo hat deu mot "gau" o mei exactament deus sons derivats afixats "galet" e "galeta" que ns'ensenhan (n'estosse necessari) que los mots deu gascon be pòden viatjar com los de quinsevolh auta lenga.

Que'vse desiri un urós cap d'an a tots !!!


2 comentaris:

Vicent Llémena i Jambet ha dit...

Primerament desitjar-te Bon Nadal o Bones Festes d'hivern si no ets creient, i Bon i Feliç Any 2021 a tu i a tota la família, com al teu país i al món.
I dir-te que els valencians de la ciutat de Valéncia diem "beure a gallet" amb dos eles, potser per la influència tant gascona com castellana.
I he mirat gallet al diccionari de Francesc Ferrer Pastor de castellà-valencià i a gallet em dóna la paraula en castellà "pitorro", que és el que els francesos anomenen "canule", que en castellà també es pot dir "cánula", però també he escoltat, jo, personalment paraules que tu has anomenat, com ara "gallete".
I sí, també és cert que la paraula "galleda" en el valencià de Valéncia ciutat és diu "poal", és una paraula molt viva encara.

Un abraç i que tingues una vida, tu i la teua família, d'allò més feliç.

Vicent Adsuara i Rollan

Joan de Peiroton ha dit...

Bon cap d'an a tu tanben, Vicent! Mercés peu comentari!