Vòmer, vomer o bome, boume. Etimon vōmer(em) envalidat peu mot vomièr (P. de Corbac, Medòc, s.13). Etimon probable : celtic *bom-/us/is/ cognat: bret. buem, bomm

 Aquiu qu'avem un exemple interessant d'etimologia d'aparença simpla e non questionabla qui, en realitat, ne tien pas plan la rota de cara a ua analisi un pòc mei afinada, quitament peu non-linguista qui soi. . 

En gascon lo mot "bome" varianta "bòme", grafiat "vòmer", "vomer"  qu'ei sinonime d'arrelha qui ei l'etimon mei productiu a la nòsta zona (oc., port; relha, esp. reja, cat., arag. rella, astur-leon. rella, reja).  En francés, lo mot qu'ei "soc", deu mot galés *succu- qui significa "bodic" "fr. groin du porc" o pòrc. Aqueste mot "soc" qu'ei particular, ne l'arretrobam en nada lenga romanica, lhevat lo francés e las lengas d'òil, l'arpitan e... lo gascon.  Lo mot n'ei pas au TdF.  En gascon, soc n'ei generaument pas sinonime d'arrelha mès que designa l'arrega (fr. sillon tracé par le soc).En breton, bome que's ditz souc'h ( < *succu) e soc que's ditz ... bom, buem o bomm  (ved. aquiu e acerà ), çò d'invèrse qu'en gascon (sauv lo cas d'un informator qui prestè la significacion bretona de "sillon de la charrue" tau mot "bomet" en responsa a un collector de l'ALG). 

En gascon, lo mot qu'a un derivat afixat: vomet. La fòrma d'aqueste derivat n'ei pas briga la prevista per l'etimologia generaument acceptada qui ei vōmer.  Doncas, duas possibilitats: 

1a- l'etimon qu'ei vōmer e lo derivat qu'ei de formacion populara, en non conformitat dab l'etimon. 

1b- Lo derivat qu'ei de formacion regulara e l'etimon n'ei pas vōmer. 

Doncas, que ns'estam peu moment dab las duas possibilitats 1a et 1b, que'ns cau poder eliminar ua.  Proseguim. Qué nes disen los tèxtes en gascon ancian? 

Qu'avem duas occuréncias en lenga anciana, qui l'amic Jan Ives Gaubert (JIG) m'a trobat. Totas duas que son de la region de Bordèu, a la termièra de Gasconha. Que citi l'amic Jan Ives Gaubert: 

... e que l’am en lo “Trésor de Pèire de Corbiac” (o Corbian), trobador medoquin au s. XIIIau:
«E sai… / De Sangar, com aucís ab un vomier dos cents…»
(Ref biblica: Jutges 3, III)

La forma qu’ei problematica. Be pòrta ua -r, ja! mes en çò qui sembla un sufix tonic en -ièr, com si l’autor s’avossi “lengadocizat” o francizat lo mot (trobador qu’èra, e qu’avè estudiat en país d’oïl).
Au mensh qu’atèsta lo mot qu’ei au lexic d’un trobador nòrd-gascon.

• Mes sustot que s’i lei en los archius de Bordèu (sègle XIVau, grafia originau dab R) en ua taula de prètz:
«Vomer de gravas, xv deners; de palu, iiii soudz. – Cotre de gravas, vi deners; de palu, xviii deners»
Aquí “vomer… cotre” que responen aus “1 huembre; 1 cuytre” de Jaca… Atau las grafias medievaus (pas las transcripcions pachòcas deus atlas linguistics en grafias ‘patoisantes’) be conservèvan l’R.

La fòrma "vomier" deu trobador medoquin que deu estar un derivat afixat deu nòste mot, qu'ei a díser que cau  transcriver aquesta fòrma com a "vomièr". N'i a pas nada traça de "r" au radicau, çò qui va dab l'ipotèsi 1b e non dab l'ipotèsi 1a. La fòrma "vomer" deu tèxte deus archius bordelés qu'ei ambigüa, que pòt representar sia "vòmer" (o "vòmer") sia "vomèr". L'accentuacion n'ei pas jamei precisada a la scripta anciana. Representèsse lo mot grafiat vomer la fòrma non afixada, la morfologia de vomier -shens r au radicau-  que seré incoherenta dab la fòrma bordalesa  mentre que la lectura "vomèr" (com la de dener en denèr, de "denariu) )d'aqueste mot ancian grafiat "vomer" b'ei coherenta dab vomièr. Donc, los mots medievau vomer e vomier qu'an a estar lejut "vomèr" e "vomièr". Si l'abséncia totau de derivats de vome presentant la "r" prevista per l'etimon supausat vomer permet rasonablament de dobtar  de la pertinéncia d'aquesta solucion etimologica vōmer(em), la fòrma medievau vomièr que permet de l'espudir shens balançar. 

Ua solucion alternativa que ns'ei suggerida per las enquèstas de l'equipa deu Miralh (Seguy et al.). A  l'ALG II 264  que i son las fòrmas  "bòmen" e "bómen" recuelhudas  respectivament a Areta en Varetons e en Vath d'Aspa. Aquestas fòrmas que son interessantimas. Ne son pas coherentas dab l'etimon vōmer(em). Per contra,  que-nse permeterén de remontar tà  *(v/b)omen o (v/b)omĭnem  deu quau e's pòden derivar "bòme" e "bome"  (o vòme etc) shens dificultat. La conservacion de la n finau deus mots aspés e varetonés que rapèra lo mot aspés shàmen de exāmĕn (eishame enlòc mei). Alavetz las fòrmas afixadas "vomet" e "vom(i)èr" que s'explican de manèira simpla, shens problèma:  vòme, vome -> vomet (via o non *vomenet dab pèrda de la -n- intervocalica), vòme - > vomèr > vomièr. 

L'etimon e serà latin ou...celtic?   

Jo que dirí celtic, shens problèma ni tròp de dobte. D'abòrd, lo lexic latin eth-medish que presenta ua anomàlia qui a a hà'nse perpensar. Lo mot qu'ei vōmer, vōmĕris en çò de Ciceron, totun qu'ei vōmis, vōmĕris en çò de Vergili. Aquestas fòrmas latinas qu'explican shens problèma lo mot italian vomere e las divèrsas fòrmas aragonesas huambre, buembre etc (< vōmĕrem). Totun, las fòrmas gasconas vom(i)èr, vómen etc ne's dèishen pas har derivar regularament a partir de vōmĕrem. Lo mot celtic *bomo- o *bomis, suggerit peus mots breton e cornic "bomm"; "bom" (etim. tust, cop; soc en breton) adaptat en latin que las poderé explicar. Lo doblon de terminason o-, -is qu'ei plan sabut en galés: dubo-, dubis; tarano, taranis; etc. Prengam l'exemple deu mot celtic penno- (gasc. cap, tèsta, extremitat). Qu'apareish com a "pennon" en un grafiti de Clarmont.  Que'u trobam en las glòsas latinas com a "pennis" ( "caput") e com a 'pennum" (acutum)  (DAG 34, reportat per Delamarre, Dic. Gaul.)  En gascon, las duas fòrmas que son arrepresentadas; celt. arepennis  -> lat. arependis - > arpent > arpentar; pennon(em)- ->  gasc. penon, fr. pignon. N'ei pas impossible (jo que dirí qu'ei probable) qu'ua fòrma galesa *bomis sia a l'origina de la fòrma latina vōmis per crotzament dab vōmer.  Edit 12 d'abriu 2021: E puish lo breton qu'a lo mot bomm, varianta bom, buem qui designa "le sillon de la charrue" (arrega). Aquesta qu'ei precisament la significacion prestada au mot vomet per un informator de l'ALG. La confusion semantica enter bome (soc de la charrue) e arrega (sillon de la charrue) ne pausa nat problèma. Que l'arretrobam dab soc: en francés soc que significa bòme, bome (com en breton lo son cognat souc'h), mentre en gascon soc qu'ei sinonime d'arrega. De tota faiçon, las significacions d'aquestes mots que son metaforicas. L'etimon de soc qu'ei sukku- qui significa "groin de porc" (Delamarre, Dic. Gaul.). En gascon, ua metafòra  semblanta qu'ei conservada dab mots qui designa l'aradet, com esbornalh, hura, huret, huron.  L'etimon de bome qu'ei bonno- qui significa "coup, frappe" ("strike" cf. celtic lexicon), significacion qu'a guardat lo mot bom en cornic ("coup"), mentre qu'en breton lo mot e designa l'arrega, lo soc. cf Victor Henry (Lex. etym. breton).

Lo gascon, lo francés e l'arpitan qu'an conservat lo mot galés "succu" (soc), que son solets en tota la Romania a ac aver hèit.  Lo lemosin qu'a un mot "chambija" qui designa lo "timon" de l'aret. Qu'ei segurament un mot galés e no'u trobam pas enlòc mei. Lo latin qu'emprontè lo mot galés rĭca (a l'origina deu mot "arrega" en gascon, en fr. sillon du soc) e l'aute mot galés aratro- (aratrum= arair(e), aret). Los galés qu'èran mèstres en aquesta tecnica agricòla.  Que'm sembla hòrt probable lo latin de la region de Bordèu que's guardè lo mot indigèn (celtic) dont lo derivat romanic e's difusí dinc a Biarn e Oèst-Bigòrra. Aquestas fòrmas afixadas en -et que poiren explicar la vacilacion vocalica de la tonica deu mot shens afixa, bòme -> bomet  -> bome, totun aquesta explicacion n'ei pas la sola possibla.  La "r"  finau de la grafia deu mot n'ei pas justificada, n'ei pas etimologica. L'etimon proto-celtic deu mot *bomo-, *bomis qu'ei bonno- (tust, còp) (cf. *bonno  Celtic Lexicon). 

L'existéncia du mot bom(m) en breton, las anomàlias de las fòrmas gasconas respècte aus mots contemporanèus emplegats en italian  e lo fèit que las duas atestacions ancianas deu mot e sian de la region bordalesa (de poblament celtic d'autecòps) que'nse suggereish qu'aquest ahur a mot latin en gascon e poiré en realitat amagar un celtisme.  Aqueste etimon bome- que lheva tots los problèmas pausats per la faussa etimologia "vomer", en particular e mei important: lo derivat vomièr. (v/b)òme  - > ( v/b)omèr, (v/b)omièr, (en grafia de la scripta medievau: vomer, vomier)  de manèira regulara e naturau, shens problèma.

Alavetz, la mea conclusion que serà:  en abséncia totau de derivats deu mot (tant en la lenga anciana com en la modèrna)  qui presentarén la "r" prevista per la teoria d'ua derivacion a partir de vōmer, n'avem pas nat bon argument filologic qui ns'indica qu'aquesta ipotèsi d'ua derivacion de vōmer ei la bona. Au contra, la fòrma medievau "vomier" (vomièr) que'nse permet d'arrefusar l'etimon vōmer shens trantalhar. Lo mot gascon medievau vomer que representa vomèr, en coheréncia dab la fòrma trobadorenca vomièr. La grafia deu mot dab ua "r" finau n'ei pas justificada per la morfologia d'absoludament nat derivat deu mot ni en gascon ni en occitan trobadorenc. Aquesta observacion e lo fèit que variantas deu mot  presentan ua "n" finau que'm mia tà adoptar ua possibilitat alternativa, *(v/b)omĕn, qui resulta probablament de la latinizacion deu celtisme *bomis cognat deu mot breton bomm, buem (gasc. soc, arrega).  La significacion d'"arrega" prestada au mot gascon "vomet" per un informator de l'ALG que conòrta aquesta etimologia celtista. De la semblança de fòrmas dab lo mot latin ahijuda a la confusion v e b au debut deus mots en gascon qu'ei gessida l'error deus linguistas.  

 

En gascon, asselar o acelar? En espanhòu aselar (acessar, emparar) ne significa pas briga acelar (amagar). Etimon celtic possible.

 En gascon, asselar (en generau grafiat acelar, possiblament per confusion d'etimon) qu'ei sinonime d'acessar. La sela (var. sèla) o l'assela (var. assèla) qu'ei sinonime d'acès, d'empara: "botà's  a la sela" que significa "botà's a l'empara". Los linguistas que con·hónen l'etimon d'asselar dab lo de celar, acelar, un derivat deu latin cēlo (escóner, amagar). Totun la semantica deu vèrbe gascon qu'ei hòrt diferenta. Çò d'amagat, de secret n'i ei pas briga. En gascon,  "asselar" ne significa pas briga "amagar" mès plan "acessar", emparar" qui ei la significacion deu vèrbe "aselar" qui trobam en espanhòu. Lo mot en espanhòu qu'a aquesta significacion  de botar a l'acès, a l'empara : "aselar las gallinas". Que's ditz tanben regionaument deus pastors quan tornan tau cujalar: "los pastores se aselan" (cf. R. Penny el habla de los pasiegos). L'etimon prepausat per Coromines qu'ei celtic, de sedlo- qui significaré "sed" (cf. X. Delamarre Dic. Gaul.). Sedlo > sel > aselar.  Lo substantiu "sel" (s.m.)  que designava d'autescòps un cortau circular (lo "cortau" d'estiva deus Gascons),  uei entenut com a prat o peisheder pr'amor lo cèrc (baran) de husta qu'a despareishut.  Aqueste mot "sel" e lo vèrbe aselar  que provienen deu parlar deus "Pasiegos" qui ei d'astur-leonés (de transicion). Ne soi pas tròp convençut per l'etimon prepausat per Coromines  a causa de las fòrmas "asejar" e "asejáse" qu'a lo vèrbe en parlars purriego e cabuérnigo  (asejar las gallinas, atestat peu president de Cantabria Miguel Ángel Revilla qui ei un locuteur naturau de purriego, cf lo son libe "nadie es más que nadie", 2012; ved. autanplan  El dialecto cabuérnigo, F. García González, tèsi a l' Univ. Oviedo). La fòrma toponimica sejo (seju) que remplaça "sel" en aquestas vaths cantabras. Segon jo, l'etimon qu'auré a estar meilèu quauquarren com "*seljo" , que non "*sedlo". *Seljo  -> seju en cantabre occidentau, *seljo  - > *sell -> sel en pasiego. Totun, Coromines estant Coromines, dilhèu que n'ac èi pas tot comprés. Doncas que dèishi lo mot a la lista deus celtismes possibles en créder Coromines. *Sedlo o *seljo, l'etimon que sembla plan estar pre-latin e probablament celtic, de tota faiçon. 

Evidentament, ne descartarí pas complètament l'ipotèsi d'ua deriva semantica a partir deu mot latin cēlo entà explicar lo noste mot gascon, totun la preséncia deu mot "aselar" en espanhòu que'm hè suspectar l'etimon deu mot gascon que poiré plan estar lo d'"aselar" e non lo d'"acelar". Lo mot gascon "asselar" qu'ei possiblament un prèst d'un parlar espanhòu se non de l'espanhòu eth-medish. Aquò qu'explicaré per qué lo concèpte d'amagat, de secret, ei totaument absent de la significacion d'aqueste vèrbe en gascon. L'espanhòu estandard d'Espanha que sap diferenciar foneticament a(s)selar d'acelar, lo gascon n'ac sap pas. Que cau notar l'isoglòssa sel /sejo qui marca los limits deu cantabre orientau e deu cantabre occidentau. Que correspon a un aute limit qui ei lo enter la "f- > h" muda (orientau) e la f -> "h" prononciada com ua jota /x/ (occidentau). Arren a véder dab lo subjècte, d'acòrd, totun aquò que hè perpensar. Que i tornaram un aute còp. 

Un étymon pour neste (en français). Une berle latine!!!!

 Le mot gascon pyrénéen (essentiellement Bigorre et Quatre Vallées) neste (gasc. nèste, nèsto, nèsta en graphie alib.) qui désigne une rivière ou un torrent est un mot pour lequel on n'a pas d'étymon. Alors on dit "mot d'origine pré-latine" ou "pré-romane". Le problème c'est que l'on ne l'explique ni par le basque (pas de neste ni de gave en basque, a écrit en substance  Orpustan) ni par le celtique. Il n'y a donc pas vraiment de raison que l'étymon soit pré-latin plutôt que latin. 

Le gaulois a passé au latin le mot "berula" qui désignait le cresson de rivière qu'on appelle aussi cresson médicinal en raison de ses qualités thérapeutiques. L'attestation la plus ancienne de ce mot latin est bordelaise (Marcellus de Bordeaux, de Medicamentis liber, 36-51 cf. X. Delamarre, Dic. Gaulois). En français et en occitan  le mot "berula" a évolué respectivement en "berle" et "berla", ce mot dans chacune de ses langues désigne une plante faussement assimilée au cresson, la berle, qui est d'ailleurs appelée communément cresson sauvage en français, "crechoû saubadgę" chez Palay. La Berle (de berula) est aussi le nom de plusieurs cours d'eau dont un en Bourgogne et un autre en Gascogne, au Médoc. Et de manière intéressante, en gascon, la signification "cresson" ou "berle" du mot a été perdue, je ne l'ai trouvée dans aucun dictionnaire.  En revanche le mot a subsisté comme hydronyme en gascon des Landes et du Médoc: la bèrle  (Palay) ou bèrla (graphie Alib.), c'est une  prairie inondée, une prairie marécageuse (Palay). L'ouverture de la vocale tonique, à première vue anormale, ne l'est pas vraiment compte tenu que le mot est landais. 

Cette observation, qui est celle d'un honnête homme, m' a amené à poser la question d'une relation étymologique possible entre nasturtĭum - l'équivalent de berula en latin classique ( fr. cresson médicinal) et le mot "neste". Ce dernier pourrait parfaitement dériver de nasturtium via un procédé de dérivation dégressive du type sablon -> sable.  

nasturcĭum" var. "nasturtĭum" -> gasc.   *nestós --- > gasc.  nèsta par dérivation dégressive . 

Sur l'ancienne prononciation gasconne du type schwa pour l' "a"  prétonique susceptible de donner un "e" dans la langue moderne, cf. segrat (< sacratu), shegrin (< fr. chagrin), reson, seson en concurrence avec rason, sason etc. Dans la langue ancienne, segremen est en concurrence avec segramen (< sacramentu-). Et aussi les formes du futur des vèrbes du premier groupe  indiquent que la prononciation du a prétonique peut être fluctuante: canterèi (prédominante), en concurrence avec cantarèi et même encore cantərèi dans la langue contemporaine (cf. ALG). Il  est donc possible que nasturcium ait pu dériver indifferemment en "nestòs" et "nastós" selon les caractéristiques phonétiques des parlers concernés. Nastós  a dérivé en naston, par changement d'"affixe", peut-être sous l'influence de creishon.  

EDIT 6 avril 2021:  Le TdF rapporte d'ailleurs  les formes "nestou"  et "nestoun", comme variantes de nastou (fr. cresson), ce qui confirme bien que l' a prétonique de notre mot latin peut tout-à-fait conduire à "e" en occitano-roman. 

nasturcĭum" var. "nasturtĭum" ->.   *nestós --- >   neston. 

Le mot nestós, de nasturcĭum" ou "nasturtĭum",  signifiait au départ cresson de rivière exactement comme berle. Cela devait être probablement le nom de la Neste elle-même à Nistos, comme est la Berle le nom de rivières en Gironde et en Bourgogne. La significacion de cresson qu'avait le mot nestós avait été complètement perdue, le mot ayant été remplacé dans le lexique par d'autres mots ou  formes comme creishon, naston, etc, selon les endroits. Or le mot nestós sonne comme un dérivé affixé du type vergonhós etc.  L'analogie explique la dérivation regressive nestós -> nèsta  en donnant le sens de rivière à ce nouveau mot. 

EDIT 5 avril 2021 Cette dérivation que je postule *nestós -> nesta en rappelle une autre en gascon: gària (s.f., femelle du héron), cf. Palay gàrye. De même, à Bayonne gàrie (s.m.) signifie goéland. On a là deux beaux exemples de dérivation régressive à partir du mot "gariòu" qui sert à nommer le héron et diverses espèces d'oiseaux aquatiques (étymon gallus). Cette désaffixation a permis d'ajouter deux nouveaux mots au lexique gascon. 

Cette forme locale *nestós est probablement aussi à l'origine du toponyme Nistos qui est de toute première attestation très tardive (18ème). Cette ouverture du o tonique (Nistòs), anormale, se retrouve dans un autre toponyme: Medòc (mĕdŭlĭcus). Elle pourrait provenir d'une dérive francophone de la prononciation du toponyme écrit à la mode médiévale (Nistos, Medoc). 

Donc, avec cette hypothèse étymologique, le latin devient la seule langue connue susceptible de donner un étymon au mot pyrénéen neste.  

Cette dérivation est-elle impossible selon les règles de la linguistique gasconne ? Je ne le crois pas du tout, bien au contraire, et les linguistes me corrigeront si je me trompe. Si cette dérivation  n'est pas impossible, alors il n'y a pas de raison de refuser cette étymologie, en absence d'alternative à partir du basque et du proto-celtique. On peut toujours y rajouter un "peut-être" ou un "probablement" selon ses convictions mais "à exclure", non. Evidemment, cette hypothèse est beaucoup moins romantique que celle qui se baserait sur l'étymon inconnu d'une langue préhistorique disparue, mais je la trouve tout de même beaucoup plus solide.

Sur l'étymologie du mot pyrénéen gave (canālis), voyez là (en gascon) ou même là (en français).

PS: Si quelqu'un peut me renseigner sur l'année de la première attestation du mot neste, je serais interessé. Il ne figure pas dans le volume 2 du DAG, contrairement à gave, largement cité. 

Varan, varam: etimologia indoeuropea, pre-latina, probablament celtica * werondo-, *werono (?).

Lo mot gascon "varan" qu'ei interessant. Duas pistas etimologicas que son estadas prepausadas. L'ipotèsi d'ua etimologia gascona (de l'etimon barar, lat. ballare), dehenuda per quauques-uns dont un novelista biarnés plan coneishut que pòt aisadament estar refutada . Ua derivacion tà "envaranar", "varanejar" a partir de barar que pausaré un problèma filologic a mei de semantic. A mei, aquesta pista negligeish lo fèit lo mot qu'ei present shens qu'en gascon. Que l'arretrobam en aragonés, en catalan e en ibero-romanç (cf. Rohlfs, barana). Autanplan en baltic, lo mot lituanian varanda que significa aròu, aneth (cf. barana in GDLC). Lo mot qu'ei tanben espandit peu maine indo-iranian. En avestic, lo mot varǝna que significa embalatge ("envoltorio" Dic. Etim. Esp. Coromines). L'etimon qu'ei dongas indoeuropèu, totun non latin. Coromines que suggereish lo mot que poiré estar celtic, cognat de l'irl. v. ferann, farann qui designava un clòs dab un tumulus au centre. Que prepausè ua fòrma celtica *werono,werondo. Cognats deu nòste mot varan que son lo mot gascon barana (var. brana , Rohlfs ), lo mot occitan baranda, lo mot veranda e probablament lo mot basco birunda qui significa cèrc. La significacion modèrna deu mot baranda en occitan (gascon comprés), "rampe, balustrade" qu'ei hòrt probablament un castelhanisme. La significacion en occitan ancian n'èra pas briga aquesta. Lo trobador Pèire Cardenal que prèsta au mot "baranda" la significacion de fòrt, lòc fortificat, bastion (ved. lo mot barana in Rohlfs, Le Gascon etc). Qu'ei la soleta atestacion deu mot qui sabem en occitan ancian.  Lo mot baranda qu'a la significacion de cortau a Murcia (Rohlfs, op.cit.) e barana que l'a en Andòrra  (S. Borràs Noguer, com. pers.).  Lo mot que designava probablament a l'origina ua sòrta de fortificacion circulara entà emparar lo bestiar e la gent. L'etimon que poiré estar lo de l'adjectiu proto-celtic "*wēro" (arredon, corbat) ( breton gwar). PIE: * weyh1 (corba, revolum) d'on vieneré lo vèrbe celtic *wi-na tanben : embarrar, estacar  (Etym. Dic. Proto-Celtic R. Matasović).

Gairin (camalong ), etimon proto-celtic "garano-" (gruia, bernat-pescaire) , influx deu gasc. garia (lat. gallina) per confusion.

Lo mot protoceltic pour gruia qu'ei garano-,  cognat deu grèc gerenos, germanic krano-, latin grus etc. L'etimon celtic que poiré explicar lo mot gascon gairin emplegat tà designar genericament camalongs de talha  miejana a grana, en particular lo bernat-pescaire. Per metafòra, que pòt designar ua persona prima, espalancada. 

*Garano - > * garan  - > gairin dab cambiament d'afixa, probablament per crotzament un chic desordenat dab lo mot "garia". Gairin que seré cognat deu breton e deu gualés garan = gruia,  (en breton miejan, lo mot garan qu'èra utilizat tà designar lo bernat-pescaire tanben). La confusion de l'etimon "garano-" dab garia (lat. gallina) que s'arretròba dab los mots "gariòu" e "gariòla" "petits échassiers" (< garia, afixat). L'etimon proto-IE deu mot garano que significava "qui crida" (en celtic tanben) e que designava la gruia. 

Com, comet (abeurader; tòs; cuba deu batanar) : un mot celtic en gascon.

 Lo mot gascon  "coma" (s.f. 1- sòrta de vath; depression geologica propícia au peisheder  2- estiva d'altitud pròishe deus cims, shens perider)  que vien deu mot latin "cumba" (sòrta de vath). Aqueste mot latin qu’ei un empront au gallés *cumba (idem), deu proto-celtic *cumb -os/-a qui significava a l’origina cau-cava, concau-concava, cavat-cavada (cf. Celtic Lexikon, Univ. of Wales). Lo mot que serviva en celtic tà designar ua traca de vath,  totun shens qu'ua vath.  De manèira notadera, a mei de « coma », lo  gascon qu’a manlhevada la forma masculina deu mot celtic : "com" (s.m. < *cumbos). Que designa locaument un abeurader (fr. abreuvoir), d'autescòps obtienut en cavant lo tronc d’un arbo.  "Com" o "comet" que sap designar un tòs tanben, en generau de pèira (fr. auge de pierre) (cf. dic. aranés, I.E.A). Lo mot "comet" qu'ei sabut en biarnés tanben, que i designa la cuba deu batanar (cuve à foulon).   Qu’arretrobam lo noste mot en breton : "komm", dab las medishas significacions qu’en gascon : « auge , abreuvoir, cuve à foulon...» (ved. aquiu e acerà). Lo mot n’existeish pas en occitan (non-gascon) sauv a las termièras deu maine gascon ; en francés, tanpòc. Lo mot "cóm" qu'ei emplegat locaument en catalan de Catalonha tà díser "tòs" (fr. auge), qu'ei probablament un legat lingüistic deus paisans gascons de la Catalonha d'autescòps.   Aquiu qu’avem un aute beròi exemple d’un mot celtic en gascon, absent deus lexics deu francés e deu provençau.  

"Bana" (recipient, bidon, unitat de volume) : un celtisme e un gasconisme, a non pas con·hóner dab lo mot non-gascon "bana" de significacion distinta.

En gascon, lo mot "bana" (s.f.) que designa ua sòrta de recipient, un bidon et qu'ei lo nom d' ua unitat tradicionau de volume (equivalent a 20 l haut o baish). La significacion qu'a lo mot en occitan non-gascon com en catalan occidentau (banya en catalan orientau) qu'ei diferenta, qu'ei sinonime de còrn, çò qui n'ei pas lo cas en gascon contemporanèu. L'etimologia deu mot occitan qu'ei clara, qu'ei lo mot gallés *banna (proto-celtic *benna) qui significava punta, còrn (cf. los vòstes diccionaris de proto-celtic favorits). 

Lo mot francés "benne" e la soa varianta dialectau "banne" que remontan tà un mot proto-celtic omonime *benna, qui designava ua sòrta de vagonet triscat.  B'ei possible lo noste mot gascon "bana" que remonta tàd aqueste dusau etimon, qu'ei a díser que seré un cognat deu mot fr. "benne" (adoptat en gascon com a "bèna") e non pas lo deu mot occitan "bana".

Lo mot "bana" qu'ei desconegut en castelhan e en portugués. Totun, de manèira interessanta, qu'ei present devath la fòrma "bama" en la lenga deus "Pasiegos" (Vath de Pas, Cantàbria). Que i a la significacion deu mot occitan: còrn. D'on los "Pasiegos" e tiran aqueste mot? Qu'ei ua bona question.  Que'nse podem demandar tanben per qué l'arriu Pas deu quau los Pasiegos tiran lo lor gentilice e's ditz atau, Pas e non pas Paso. E d'autas questions semblantas. Mès n'ei pas lo bon jorn entà interessar-ns'i. 

La conclusion qui cau retiéner qu'ei lo mot gascon "bana" e lo mot occitan "bana" que son plan distints semanticament, probablament non aparentats enter si etimologicament, enqüèra que tots dus eretats deu celtic. En gascon, "bana" que designa ua sòrta de bidon e pas briga un còrn mentre qu'en occitan, "bana" que significa "còrn" e n'a pas las significacions deu son faus-amic gascon. 

Bascar (chepiquejar), basca (chepic): un celtisme ipotetic en biarnés; etimon wa(x)-ske (premuda, pechic), a comparar dab lo mot basco "kezka" (en gasc. "chepic").

 Hens los pòsts passats, que vedom dus navèths etimons celtics. Que vedom l'etimon *bono-  (gasc. tustar, fr. frapper, donner un coup ).  Puish que vedom l'etimon *bunno- (gasc . butòr) representat en gascon per "bom" (idem). Uei que voi discutir lo cas d'un aute mot gascon ipoteticament d'etimon celtic: basca (en grafia IBG: basque). Aqueste mot "basca" qu'ei sinonime de "chepic".  En gascon, que i va acompanhat d'un vèrbe "bascar" qui significa inquietar, chepiquejar; a la fòrma pronominau, bascà's significa inquietà's, chepicà's, soptà's, qu'ei a díser... dar-se'n basca (ua expression a apréner e a utilizar! Ne t'en fais pas = Non te'n des basca ! ).

En breton, qu'existeish lo mot gwask qui significa premuda,  pression, pinça. Lo mot qu'existeish tanben en gualés: gwasg. Lo mot breton gwaskad que significa "estrenta", "sofriment". L'etimon qu'ei lo protoceltic *wa(x)-ske/o   qui significa prémer, premuda (cf. lo Celtic Lexicon aquiu).  Lo mot romanic basca que seré un cognat d'aquestes mots breton e gualés gwask e gwasg, segon los diccionaris d'espanhòu (DRAE) et de catalan (GDLC).

Notablament, lo mot gascon "basca" n'ei pas sabut en occitan, lo TdF qu'ignòra lo mot. 

Per contra, lo substantiu "basca" e lo vèrbe "bascar" qui l'acompanha que son sabuts en catalan e en espanhòu, En espanhòu normatiu, la significacion que sembla derivar de manèira especializaira de la deu mot gascon. La significacion prumèra de "premuda" (pression), "pessic, pechic" (pincement) qui ei plan la de l'etimon *wa(x)-ske/o- en celtic, conservada dab "gwask" en breton, n'ei pas presenta en espanhòu, pas mei qu'en gascon. Per contra que demora lo concèpte semantic de chepic (< pechic) , d'inquietud qui ei plan la significacion qu'a lo mot en gascon. Totun, l'espanhòu que'n restrenh la semantica.

En espanhòu:

Basca (segon lo DRAE):

1. f. Ansia, desazón e inquietud que se experimenta en el estómago cuando se quiere vomitar. U. m. en pl.

2. f. Agitación nerviosa que siente el animal rabioso.

En catalan (segon lo GDLC), la definicion qu'ei mei larga. 

	[s. XIII; probablement del cèlt. waska]
	f  1 Ànsia, angúnia, inquietud.
	2 1 Esvaniment, desmai. Caure en basca.
		2 basca de la mort Agonia.
	3 pl Nàusees. Tenir basques.
	4 Xafogor.

La definicion 1 deu mot catalan qu'ei plan la medisha que la deu mot gascon, mentre las definicions deu mot en lenga espanhòla que presentan restriccions per rapòrt a las en las autas duas lengas. B'ei possible lo mot espanhòu que sia un eretatge gascon,  dab definicions metaforicas o especializadas similaras a las deu mot en gascon e distintas de las deu mot en celtic . Deu gascon lo mot que degó passar au catalan (ja au sègle 13) e a l'espanhòu (sègle 13). D'on vien lo mot en gascon? Du gallés, deu breton? L'abséncia deu mot en peitavin-sentonjés e en galò ne pleiteja pas en favor de l'ipotèsi d'un mot breton viatjaire.  

Que cau notar qu'en basco, "chepic" que's ditz "kezka". Aqueste mot basco que'm sembla poder arreligà's a l'etimon celtic *waske tanben, sia per un ligam pròpi sia via ua fòrma gascona anciana "*gasca" a l'origina de "basca". A la fèita fin, que demora l'ipotèsi lo mot basco kezka n'aja pas arren a véder filogeneticament dab lo celtic *waske, la semblança de fòrmas que seré ua mèra coincidencia. En aqueste cas, que'm semblaré mei logic har derivar lo mot biarnés "basca" deu mot basco "kezka" via ua fòrma intermediària gascona "*gasca", que non deu proto-celtic "*was(x)-ke". 

EDIT Ved lo comentari com a correccion d'ua version mei anciana d'aqueste messatge on i figurava l'assercion (erronèa) lo mot qu'èra absent deu galaïco-portugués e de l'astur-leonès. L'origina ibero-romanica deu mot n'ei pas impossibla. 

Bom ( = butòr), un celtisme en gascon septentrionau, proto-celtic bunno- (id.).

 Au pòst passat, que vedom lo mot  "bòme", var. "bome", qui significa carrat, arrelha (fr. soc de la charrue). Qu'emitèi l'ipotèsi de tribalh de qué lo mot gascon "bòme" èra cognat deu mot breton "bomm, boem", la significacion deu mot breton estant  un chic diferent, totun aparentat:  "sillon relevé provoqué par le soc de la charrue". En breton, lo bòme que's ditz souc'h, cognat deu noste mot soc (arrega, celtic succo, reca).  La rason d'aquesta recèrca entau mot bòme:  que m'avisèi d'un problèma pausat per l'etimon generaument acceptat "vōmer" de cara au derivat vomet, problèma lèu confirmat per l'existéncia deu mot trobadorenc vomier (vomièr) e per las fòrmas biarnesas vòmen e vómen.  Aquestas fòrmas que' m mièn tà espudir vōmer e prepausar sia bomĭnem (deu celtic *bomis, latinizat) sia vomĭnem (deu latin vōmis, declinason non classica). L'examen de las fòrmas aragonesas que m'incitè a la fèita fin a preferir vominem (pista latina), compatibla dab totas las formas atestadas, gasconas com aragonesas. Un problèma resolvut e un mot tirat de la lista deus celtismes en gascon. 

Uei que m'interèssi a un aute etimon celtic "*bunno-" qui significa "butòr" (l'ausèth : Butaurus stellaris). Lo gascon qu'a conservat aqueste etimon celtic dab lo mot bom deu gascon septentrionau (= butòr), cf. lexique du gascon  de la Teste de Buch, P. Moureau,  aquiu ). Lo mot gascon qu'ei cognat deu mot gualés  bwm  (id.), tots dus derivats de *bunno-. L'etimon qu'a subervivut en breton contemporanèu com a compausant d'un mot-sintagma qui designa lo quiti butòr: bongorz, qu'ei a díser lit. en gasc. "butòr (d') arrau"; lit. en fr. "butor (du) roseau. L'irlandés qu'a eretat aqueste etimon *bunno devath ua fòrma afixada dab -āno-, protocelt. *bunnāno ->  irl. bonnán (gasc. butòr). 

En celtic, lo doblon *bunno- vs  *bunnāno- que rapèra d'autes doblons celtics de formacion similara com *cauo - vs *cauān(n)o (gasc. caús, guè(h)us, ga(h)ús vs  fr. chat-huant, gasc. cavan)  e *casso- vs cassāno- (cf. gasc. casse, casso < *casso- vs fr. chêne < cassāno ). 

L'etimologia deu mot *bunno n'ei pas clara e que seré shens correspondéncia indoeuropèa segon R. Matasović qui postula un manlhèu non-indoeuropèu en proto-celtic (cf. Etym Dic of Proto-Celtic). Jo ne soi pas d'acòrd dab lo mèste. Que'm pensi *bunno- que representa ua fòrma de  *budno qui significa "(lo) qui alèrta, qui avisa, qui desvelha" (R. Matasović, op. cit.), lo mot entà designar l'ausèth que'n deriva morfologicament per assimilacion expressiva. *Budno qu'ei indoeuropéu shens nada sòrta de dobte. Lo mot "*bunno" que hè alusion au crit grave e pregon de l'ausèth qui evòca lo son deu còrn qui soa l'alèrta. 

Étymologie de "gau" et du mot pyrénéen "gave": lat. canalis -> gasc. gau -> gavet -> gave.

En gascon comme en galaïcoportugais, le mot latin "canalis" a donné deux formes. Une forme a conservé le "n", probablement par cultisme, "canal" en portugais, "canau" (s.f.) en gascon, en accord avec l'espagnol, l'aragonais, le catalan et le français. On a aussi une forme ayant perdu le "n": "caal" en galicien et gau (s.f.) en gascon pyrénéen, en particulier béarnais. En gascon, le mot latin "aqualis" pourrait peut-être conduire au même résultat: lat. aqualis -> gasc. agau (s.f.) -> gau (s.f.) si bien que les deux étymons pourraient s'y confondre. Toutefois, des formes résiduelles et l'analyse des dérivés d'aquale en catalan (aigual, aigal) indiquent que "aquale" se dérive en en aig(u)au (s.m.) en gascon (cf. aygau dans Palay et le nom de famille Aygouau). Bien sûr la derivation aqual- -> aig(u)au -> agau n'est pas du tout impossible. On l'a clairement avec l'hydronyme agau à Nimes. Toutefois, aygau est masculin en gascon, et comme son cognat catalan aygual, il désigne une étendue d'eau et pas du tout un canal. Il est donc très difficile d'admettre la derivation aygau s.m. (étendue d'eau) -> gau s.f. (canal). Il est plus probable qu'agau (s.f., canal) dérive de gau (s.f., canal) comme agafa et agafar dérivent de gafa et gafar. Je ne pense donc pas que gau vienne d'aqualis. En plus, gau a des dérivés affixés étymologique galet < canalĭttu et galeta < canalĭtta La forme *aqualĭttu - a n'est pas attestée nulle part en occitano-roman ni ibero-roman ni gallo-roman, sauf erreur de ma part. Il me semble donc bien plus probable que "gau" dérive de canale (galet(a) = canalet(a): galeta de la hont, canaleta de la font) plutôt que d'aquale. Canau serait un doublon culte de gau.

En tout cas, au gasconisme "gau" (s.f.) se rattachent par affixation "galet" (canalĭttu-), "galeta" (lat. canalĭtta) qui sont des mots voyageurs avec avatars et dérivés en aragonais, castillan, portugais et catalan (sens large) (arag. esp. port. gallete, galhete : gorge anat. et goulot de la bouteille; cat. s.l. galet, gallet (id.); arag. esp. ga(l)lillo : glotte; localement: pomme d'Adam; esp. port. galleta, galheta , récipient à goulot étroit ou à bec verseur, burette; cat. s.s. galleda , seau; arag. esp. régional: gallo, pas le coq, le jet d'eau (< gallete).

De ce même mot gascon "gau" (s.f.) dérive aussi par affixation non étymologique mais populairement logique: "gauet" / "gavet" (s.m.) et de "gauet" / "gavet" a pu être reconstruit "gaue" / "gave" (s.m.), pour désigner de manière générique la rivière en gascon (béarnais), mot qui aurait diffusé jusqu'au Lavedan, se substituant au mot "neste" (aussi gasc. nèsta, aussi graphié nèste, nèsto). Le mot béarnais "gave" a été emprunté localement par le basque (Navarre: gaba). Les formes minoritaires gaber, gaver qu'on trouve dans certains manuscrits anciens, en particulier béarnais, résulteraient d'une adaptation latine gaber, gaberis du mot gascon gave. Autrement dit, ce serait gaber qui dériverait de gave par latinisation du mot gascon et non l'inverse.

En conclusion, selon mon analyse, le mot "gave" est un gasconisme dérivé du mot latin "canalis" via le mot "gau" et sa forme affixée gasconne "gauet" /"gavet" et pas du tout un mot prélatin ni préindoeuropéen ni extra-terrestre.

Publié dans fb le 6 février 2021.