Lo mot deu dia: estadir

Estadir vt
1-privar , ahamiar
Que'u hèn estadit e no'n pòt pas mes.
Aqueth blat qu'ei estadit

2- gorpir, anoir, esbraçar, arreberar, matrassar
Arrèsta d'estadir aqueth can, que non t'a hèit arren!

Estadí's vpr
1- esblasí's, eslassí's Las lilòias s'estadeishen mès las tulipas que demoran esloridas
2- rancí's, hicà's a pudir (se ditz deths aliments mau conservats): Aqueth peish qu'ei a s'estadir!

gascon unificat

La nocion de nòrma pluricentrica s’aplica generauments a pòbles qui comparteishen ua medisha lengua mès qui son separats geograficaments e qui son de nacionalitats diferentas. Es lo cas, per exemple, per l’anglés: las nòrmas difereishen en Gran Bretanha e aus Estats-Units etc, per l'espanhòl: enter Espanha, Argentina etc.; per lo portugués: Portugal e Brasil etc. etc.

Dens lo cas deu catalan, la nòrma qu'ei efectivament pluricentrica, qu'avem tres nòrmas: la de Catalonha, la de Valéncia (València) e la de las Islas Balearas. Las rasons d'aquesta pluricitat de nòrmas catalano-valenciano-baleras non son pas briga comparablas a las que prevalen per lenguas coma l'espanhòu o l'anglés, b'ei clar! Que rebat meslèu un estat inacabat de l’esfòrç de normativizacion de la lengua, com ac soslinhè fòrça justament Gabriel Bibiloni dens un article consacrat a l’estandard composicionau.

Dens lo cas de l’occitan, la dificultat de la normativizacion qu’ei d’un aute òrde de magnitud. E la rason n’ei simpla : La variabilitat dialectau de la lengua occitana qu'ei incomparablament mes grana que non pas la deu catalan. En realitat, la complexitat dialectau de la lengua catalana qu'ei d'un grad semblant au d'un simple dialècte occitan, coma lo lengadocian o lo gascon, mès non pas de l'occitan tot. L'unitat de mesura lingüistica n'ei pas la medisha tà las doas lenguas. E lo sentiment nacionalista occitan n’ei pas estat pro hòrt tà incitar l’emergéncia d’ua lengua nacionau unificada a la "batua" deus bascos.

La posicion de Domergue Sumien qu’ei realista : que reconeish 7 nòrmas occitanas regionaus (d’aqueth nombre, probablament simbolic, n’auré probable de discutir mès rai), çò qui implica de manèra sosjacenta – enqüèra que D.S. non n’aja pas briga consciéncia, ça’m sembla- l’existéncia de 7 nacionalitats occitanas diferentas separadas geograficament. En realitat, aqueras 7 nacionalitats que son repertoriadas per D.S., mès las nòrmas demoran de fixar per mes d’ua.

Un problèma màger de resòlver qu’ei lo de la nòrma deu maine linguistic gascon. Per tres rasons :

En prumèr, que cau raperar lo gascon qu’ei un occitan « borderline », lo son estatut de lengua pertienent a l’occitan non hè pas l’unanimitat en çò deus lingüistas - ni en çò deus locutors deu gascon - per rasons de las bonas. Qu’ei pòc probable que la nòrma deu gascon unificat sia fòrça pròishe de las autas nòrmas occitanas, pr'amor lo gascon qu'ei... gascon.

En segon, la complexitat dialectau deu gascon qu’ei enqüèra mès grana que la deu catalan. Fixar ua nòrma gascona unificada supausa, a priori, un tribalh de composicion mes complicat que non pas lo qu’aurén de hèr los catalanofòns per la soa pròpia lengua.

La tresau rason ei que n’i a pas sonque ua nacionalitat gascona mès aumens tres : la bearnesa, l’aranesa e la gascona stricto sensu. E per via de conseqüéncia qu’avem dejà duas lenguas gasconas : la lengua bearnesa e la lengua aranesa, aquesta darrèra qu'ei l'unica fòrma oficiau d’occitan. Los escrivans gascons que non son ni bearnés ni aranés non emplegan generaument ni l’ua ni l’auta mès utilizan autandas nòrmas locaus. Los escrivans gascons non veden pas bric - e dab arrasons - perqué aurén d'emplegar lo gascon deu vesin en lòc deu son, en l'abséncia d'ua nòrma unificada.

- Lo gascon maritim qu’ei plan arrepresentat per l’escrivan màger de la literatura gascona contemporanèa (se non de tostemp) Bernat Manciet, seguit per l’excellent Pèir Morà e que continua d’èster emplegat per Halip Lartigue (aqueth, en grafia classica gascona).

- Lo gascon bigordan qu’ei emplegat per Jan-Loïs Lavit e per Terèsa Pambrun-Lavit. Sho! de T. P.-L. qu’ei un petit cap d’òbra qui cau léger. Mès atencion, qu'ei en gascon gascon. Lo de la Senta Verge de Lorda e non pas en occitan d'Assimil, hòu!

- L’excellent Joan-Pau Ferré (e òc, qu'avem tot plen d'escrivans excellents) qu'escriu en gascon coseranés (mesclat dab l’aranés dens dialògs qu'implican Araneses).

- Qu'avem tanben d'obratges escriuts en gascon girondin, vasadés e deu país de Bush (non, pas Texas, lo parçan d'Arcaishon). E n'oblidi plen d'autes, probable.

Pèir Bèc - personalitat arrespectada tant per gasconistas coma per occitanistas- que hè excepcion: qu'escriu en gascon de tipe composicionau, qu'ei a díser que mescla trèit dialectaus prenguts d'un pòc tots los dialèctes gascons, bearnés e sud-orientau inclús. La lengua de Bèc que's lei e que's compren sens nada dificultat. La soa lengua, coma basa normativa, qu’ei estada ignorada peus gramaticians deu gascon e qu’ei pecat. Pr’amor l’interés de la prosa de Bèc n’ei pas tant dens l’estile de l’escrivan (o en tot cas pas sonque) , qu'ei meslèu dens la soa causida normativa. Se voletz hargar un dialècte de gascon unificat qu'aja ua probabiltat d'èster emplegat, no'vs cau pas partir de las proposicions de tipe koinè bearnesa de Viaud, Romieu, Bianchi e Sumien , que son totas tròp tipadas bearnés . Que son tròp localistas. Qu'avem dejà ua lengua bearnesa e que podem notar los escrivans gascons en dehòra de Bearn ne'n vòlen pas. Tornar préner las causidas de Pèir Bèc que caleré, o aumens que's poderé préner-las coma punt de partida tà ua negociacion entà hargar un dialècte gascon unificat. Negociacion collegiau qu'ei lo mot!!! Senon que serà com de costuma; a cada linguista o a cada equipa universitària sa solucion particulara, segur geniau, mès fin finau, l'unificacion, la vedem pas a viéner e las causas n'avançan pas. Que'us calerà tribalhar en concertacion dab representants de locutors de totas las modalitats deu gascon, dont, de segur, los Araneses. Lo tribalh qu’ei dejà estat plan traçat per Bèc medish dens las soas òbras literàrias gasconas. Que poderé servir de basa (base) de negociacion tà fixar la gramatica e lo diccionari deu gascon unificat pr'amor que s'ageish d'un gascon "geograficament neutre".

Atau qu’acabarém per dispausar de tres lenguas gasconas ; lo biarnés, l’aranés e lo gascon unificat qu'apèri "gascoinés" (de gascon + koinè). Que seré dejà un progrès per arrapòrt a l'estat deu gascon de uei. D'acòrd, la nòrma deu gascon que seré pluricentrica, aumens per un temps. Mès aquerò que rebat las realitats istòricas, geopoliticas, identitàrias e lingüisticas complexas deus Gascons (au sens mes larg de la paraula) uei lo dia. E lo futur deu gascoinés coma la qualitat deu son emplec que depeneràn de la volontat deus pòbles gascons, bearnés e aranés. Non s'ageish pas de voler remplaçar los parlars naturaus o acaçar l'usatge oficiau de l'aranés en Aran ni espudir lo biarnés dab la soa istòria e la soa literatura, segur que non, mès vertaderament de poder tanplan dispausar d'un dialècte qui sia unificat, qu'ei a díser qui non sia pas basat sus ua modalitat gascona naturau particulara e doncas qui demore acceptable per tots coma gascon comun, ua koinè d'usatge pangascon. E nat crimi non a d'èster, ni serà, arreprochat au qui desira continuar d'emplegar la soa varianta personau per son òbra literària. Mès qu'aurà au mens la possibilitat de causir enter la soa varietat personau e un gascon unificat, çò qui n'ei pas lo cas uei lo dia. Lo gascoinés poiré èster la lengua gascona estandard per los uns, ua compausanta de l'occitan larg per los autes (gascon larg), segon çò qui 'us dicta la soa religion.

Tribalhar amassa que cau entà preparà's a la cooficialitat deu gascon en país gascons car, com ac escrigó lo men mèste de pensar Jan Gastellu Etxegorri (Jan deu Sabalòt): qu'ei amassa e sonque amassa que poderam har arrespectar la nosta lenga gascona e hicar-la a la plaça hauta qui s'amerita. -

PS Qu'èi tornat editar lo tèxte (mantuns còps) per'mor qu'estó escriut e publicat drin tròp rapidament e que m'agrada de'u melhorar.
PS2 Perqué nomentar gascoinés la modalitat unificada deu gascon e non pas aperar-la simplament gascon? Pr'amor gascoinés, aranés e bearnés que son - o serén, puishque lo gascoinés demora de hargar- tres varietats gasconas. Que son tots tres gascons.
PS3 Qu'utilizi fòrça rarament lo mot dialècte, que'u tròbi degradant dens lo vocabulari de tot dia, que'u cau reservar per l'argot deus lingüistas. M'estimi més lengua, que non i a cap de diferéncia de natura enter lengua e dialècte. Sonque càmbian la percepcion e la consideracion que n'an los locutors e lo mond en generau . Aquò n'empecha pas qu'aranés e biarnés e son duas lenguas qui presentan enter eras diferéncias sonque dialectaus, qu'èm d'acòrd.

Occitan generau e gasconisme (2)

Ah tè, i a un aute lingüista qui'm contraditz!!! Que hèn cagar, aqueris lingüistas. Efectivament, qu'èi tòrt, enqüèra un còp (que i soi acostumat).

Lo gascon qu'ei ua lengua DISTINTA de l'occitan, segon Yuri B. Koryakov, sistematician lingüistic rus e gran wikipedian davant l'Eternau.

Que voletz...las classificacions de las lenguas que son coma las mòdas...que van, que vienen e que se'n van...La lengua, era, que demora se la voletz parlar.

Remarca, deu còp, me'n foti que lo lengadocian e sia aperat "occitan generau". Non ei cap mès lo men problèma, qu'escriui en gascon. E eth gascon, b'ei totun ua lengua ben beròja ;)) !!!

Bon, tot aquò non m'empacharà pas d'anar tà Carcassona lo 24 d'octobre entà manifestar per la lengua occitana au costat deus mens hrairs los Occitans Generaus (e los Particulars, tot parièr), vam!

.

Occitan general e Gasconisme

Los gasconistas de l'Institut Bearnés e Gascon qu'afirman l'occitan qu'ei en realitat la "lengua de Tolosa", lo lengadocian. E coma lo gascon n'ei pas e n'ei pas jamès estat ua varietat deu lengadocian (aquí, tots qu'èm d'acòrd, tant los occitanistas coma los gasconistas), qu'ei logic de considerar lo gascon coma ua lengua diferenta de l'occitan.

Qu'ei susprenent (enfin pas tròp, en realitat) de constatar que, fin finau, e trobam occitanistas tà aportar arguments en favor d'aqueth avís.

Dens los arrepòrts deu grop de tribalh de lingüistica occitana apitat per la Generalitat de Catalonha, la varietat lengadociana de l'occitan que i ei efectivament designada coma "occitan general" per oposicion a "occitan aranés".

Aparentament, lo quite mot lengadocian qu'ei vadut hastiau o politicament incorrècte en çò d'aqueris monsurs.

Jo, coma locutor gascon, no'us arremercii pas. Lo men gascon qu'ei tant occitan coma lo lengadocian, ça'm par, enqüèra que non sia pas lengadocian. E lo lengadocian qu'ei un sosensemble de l'occitan coma ac ei lo gascon. Doncas lo lengadocian non pòt pas èster considerat de cap manèra coma occitan generau.

Per contra, los de l'I.B.G., eris que pòden èster contents: en aqueth grop de tribalh de lingüistas, que i a tot plen d'occitanistas - e non pas deus mendres- tà'us balhar rason.

Juraj Dufek

Juraj Dufek és un mestre eslovac de la gaita hungaresa. Aquest instrument, la "duda", és emparentada a la nostra "boha" ['buhə] gascona (el mot boha ve del verb bohar [buhà] que vol dir bufar en gascó). La duda i la boha comparteixen la característica de funcionar amb llengüetes simples (com la d'un clarinet) mentre que totes les cornemuses d'Europa occidental les tenen dobles (com la d'un oboè). A més, la duda e la boha tenen en comú la presència de dos canells cavats en paral.lel a dintre d'una mateixa peça de fusta. Un dels canells té 5 forats al damunt i serveix per jogar la melodia mentre que l'altre va amb un forat solet, a la part més baixa, que permet de canviar la nota d'una sorta de bordó utilitzat per marcar el ritme (se'l sent ben bé a partir de 2:21 al vídeo que segueix).
Encara que la duda sigui coneguda com a gaita hungaresa, la trobem en realitat a tots els països de l'ex-imperi austrohungarés i no sols a Hungria.







I gràcies a la "Asturian connection", el mestre de Bojnice ha après a tocar muñeires, aquí el veiem acompanyat pels gaiters asturians Anxo Lorenzo i Xuacu Amieva. La duda i la gaita asturiana (o càntabro-asturiana o asturcàntabra) son de digitació tancada, no és el cas de la gaita gallega. Bé, en realitat, la duda accepta les dues digitacions, com la boha. Les gaites de digitació tancada - es a dir que sols un forat es obert per fer sonar la nota mentre que tots els altres queden tapats- són una mica més complicades d'aprendre pels principiants.






A més de ser un excel.lent músic, Juraj és un fabricant de "dudes". Al video que segueix, tenim un exemple d'un instrument fabricat per Juraj i tocat per un gaiter austriac. L'aire és una cançó hungaresa força coneguda dels gaiters d'aquest país:

Aki dudás akar lenni
Pokolra kell annak menni:
Ott vannak a férges kutyák
abból lesznek a jó dudák!

El que vol fer-se gaiter,
ha d'anar a l'infern per això:
Allà es troben els grans gossos,
dels quals es fan les millors gaites!

Abans, el sac de la duda es feia amb pell de gos, ara es fa més aviat amb la de cabra. Ok, Ok, d'acord, millor si fos de materia sintètica :(.





Aquest post és escrit en català per cumplir una obligació, però no estic convençut del tot que em farà pujar el "rànking", això rai, LOL.

Jotas

Contribució al 126è joc literari, a ritme de jota, aquest cop en llenguatge estrany:


Escotatz era mia canta
Sus un aire de jota gaujosa
Qui a jo tostemp m’encanta!
Non serà cap auta causa!
En vilatge eras gojatas
que vòlen enqüèra jotas !

Aths qui’m demanan sens arrestar:
« Perqué dab era jota e’t vòles estar »
Qu’arresponerèi sens esitar:
N’ i a pro de mazurca,
D’escotisha e de pòlca,
Aciu que volem mes jotas !

Caram, una jota amb sols dues coples, això no és convenient, clar. N'hi afegiré més quan surtin. Poc a poquet, anem.

Er aranés qu'ei era forma oficiau dera lengua occitana

Semble que quauques intellectuaus occitans non an comprés, o non vòlen compréner, qu'er aranés ei era lengua nacionau d'Aran e qu'ei era forma oficiau qu'a prengut era lengua occitana en Principat de Catalonha. Era lengua aranesa non ei sonque un occitan estandard, qu'ei er unic estandard oficiau dera lengua occitana.

D'un costat qu'auem es consideracions fòrça teoriques de Domergue Sumien, totaument desconectades dera realitat sociolingüistica e sense fonament democratic ne realitat ben concreta, e a on singularament er aranés i ei absent o inexistent. E der aute, qu'auem era realitat aranesa que resulte, per contra, d'un processus (procès) democratic de larga durada. Entre aguestes dues bandes, qu'i contemplam un hossat abismau. Non ei cap jamès facil de hèr concordar un wishful thinking de tipe sciéncia-ficcion e era realitat!

Eth dret des Aranesi d'emplegar es sòns parlars pròpis entà ne hargar ua lengua oficiau qu'ei un dret uman fonamentau. E gràcies as autoritats araneses, utilizadors dera lengua occitana qu'an, per fin, dret ara paraula. Que me permeti de pegar acitau un tèxte publicat recentament en sòn blòg per Dauna Maria Vergés, encargada des ahèrs lingüistics e culturaus en Conselh Generau d'Aran.



"(...) En un article fòrça interessant de Feliciano Fidalgo, publicat en diari El País, eth 9/09/1979 “El despertar cultural de Occitania”, Lafont hè ua radiografia fòrça encertada dera situacion lingüistica e sociau dera realitat occitana dera epòca, situacion fòrça similara ara actuau.

Ena epòca dera publicacion d’aguest article se parlaue dejà qu’era reconquèsta dera unitat dera lengua ère un punt de partida clau entath resorgiment deth movement occitanista. Totun, e malurosament, vint ans dempús aguesta unitat ei encara fòrça luenh d’artenher-se pr’amor dera complexitat sociau e economica d’Occitània, despartida en tres estats diferents qu’an diferents nivèus de reconeishement dera lengua (França non a signat era Carta des Lengües Minoritàries).
Ei en Aran a on er occitan a artenhut era maxima consideracion legau e institucionau e gràcies ara aprovacion der Estatut d’Autonomia de Catalonha de 2006 ei tanben oficiau en Catalonha. Era logica e era sensatesa amien a pensar qu’aguesta oficialitat e nau estatus dera lengua en Catalonha hèn referéncia ara lengua pròpria d’Aran, o occitan d’Aran o aranés (tant ei, eth nòm non hè era causa), pr’amor qu’aguest ei er unic territòri de Catalonha a on er occitan i é present a trauèrs der aranés. Totun resulte preocupant constatar era existéncia de veus que discrèpen sus aguest ahèr en tot interpretar de manèra interessada eth tèxte estatutari.

Atau donc assistim ath neishement de naui messies qu’an prenut coma estandard era idèa d’amiar a Occitània entà un futur esplendorós en tot emplegar era unitat dera lengua occitana coma dògma de fe. Ua unitat tristament inexistenta actuaument qu’a d’arribar a trauèrs deth consens de toti es utilizadors dera lengua e qu’a de nèisher dera pròpria Occitània, damb toti aqueri supòrts que siguen de besonh e que plan segur seràn ben recebudi, e on Aran pensi qu’a un papèr destacat.
Aran a d’esdevier era clau de vòuta qu’ajude a vertebrar ua lengua e ua cultura que tanben li son pròpries, e que dempús d’auer demorat pendent sègles perdudes en desbrembe, son emplegades ara coma desencusa entà desvolopar ua faussa militància qu'arren a que veir damb era qué prebotjauen es grani pensaires coma Lafont.

Recuperar er esperit deth qué parle Weil ei de ben segur trabalh des occitans, mès tanben dera pròpria Catalonha e d’Euròpa, qu’an d’ajudar-mos a seguir eth camin, mès non pas mercar-lo."

Ara, er equacion qu'ei simpla: o er aranés ei arreconeishut coma estandard occitan unic, o ben calerà hèr concordar era teoria damb era realitat en tot adméter era pluralitat des lengües d'òc e era pluralitat des lengües gascones. Car se Aurelià Lassaca , Paco Boya e Eric Gonzalès escriuen toti tres en occitan, que jo sàpia, Aurelià Lassaca e Eric Gonzalès non escriuen en lengua aranesa.

Lo capblu e lo lauriòu

En bèth jogar au Penut deu mèste Andriu Hourcade, que m’èi sortit capblu, lo nom d’un ausèth. (Tà guanhar tot plen de punts au Penut, qu'èi trobat quin hèr. Que i jògui en equipa dab la Mela! Qu’ei tròp hòrta, la Mela. Bon, que barri la parentèsi).


En gascon, blu qu’ei vadut la manèra normau de designar la color blua. Non pensi pas que calha seguir los conselhs de Domergue Sumien qui vòu a tota fòrça remplaçar lo mot blu per blau. L’argument deu Domergue qu’ei blu ei un manlhevat deu francés. N’a pas tòrt, segur que n’ei un, com ac ei blu en italian.

Totun, remplaçar blu per blau que’m pausa un problèma, pr’amor, a mes de l’emplec corrent e generau de blu en gascon, lo mot blau qu’existeish plan en la lengua de uei mès n’a pas briga lo sens de blu.

Aqueth blu espantós que’m hè dòu.
Aqueth blau espantós que’m hè dòu.
Las duas frasas non vòlen pas briga díser la medisha causa.

En gascon, blau que s’a guardat lo sens especializat de l’efèit d’un truc, d’ua tumada mentre blu que designa la color.

Doncas remplaçar blu per blau qu’ei empraubir la lengua dab lo pretèxte de voler purificar-la. A jo, lo mot blu que m’agrada. Lo mot jaune, pas tant, mès aquò rai… De manèra paradoxau, au Domergue que’u agrada lo mot jaune. Totun, jaune que hè mes francés que non pas blu, non ? Daulhòrs, en tot jogar au Penut, que m’èi trobat un aute beròi ausèth qui continua de pòrtar lo mot gascon tà díser "jaune" : (lo/eth) lauriòu o meslèu l’auriòu.
.


Tè, güeitatz aquera video qui s’i escad plan coma cau:




Doncas la mea conclusion: en lòc de cambiar blu per blau, que valeré mes remplaçar l'excellent Domergue per la polida professora de la video tà regentar çò qui tòca au maine lingüistic gascon!!!! Sense mancar d'arrespècte ni per l'un ni per l'auta, vam!

Un gasconista reverat peus occitanistas

Que coneishi un tipe qu'escriu en gascon, que s'a inventat ua grafia personau tà escríver en aqueth idioma, ua sòrta de grafia classica gascona, e qu'a fixat los limits deu territòri de la soa lengua au triangle gascon enter Garona e Pireneus. Un bon gasconista, qué.

E çò qui'ns càmbia drin, miratz: los occitanistas que'u veneran. Cap d'eslamas de l'in.hèrn non son estadas promesas tau nòste escrivan.

S'ageish de Pey de Garros, prumèr escrivan, o l'un deus "mes prumèrs"- qui hasó deu gascon ua lengua literària (sègle XVI). E deu son manifèste qui apareish en frontispici de las soas poesias gasconas, e qui podetz léger parciaument sus la maqueta d'aqueth blòg, que's pòt díser que signa la debuta de la consciéncia nacionau gascona. No's pòt pas parlar de "separatisme" gascon, sens citar lo son fondator: Pèir de Garròs.

E que no'm vengan pas a díser que Pèir de Garròs, qui èra de Lomanha, país gascon a la termièra dab Lengadòc, e qui hasó los sons estudis a Tolosa, ignorava l'existéncia de las autas varietats occitanas e deu lengadocian en particular.

Ja seré òra que gasconistas e occitanistas arrestèssen de's pelejar e aprengossen a tribalhar amassa tà dehéner la lengua, en tot arrespectar las sensibilitats deus uns e deus autes. Tròp d'energia guastada en bruts, e en de balas, que poiré servir tà un tribalh utile tà la lengua, ça'm sembla. E la lengua non se'n portaré pas mes mau.

Lo jòc deu Penut

E vs'èi dejà dit que soi fan deu site d'Andriu Hourcade? Un deus mens preferits deu web mondiau, sens nat dobte. A mes, l'Andriu non s'acontenta pas d'editar pajas - perdon, paginas - web en gascon, qu'a publicat tot plen de libes consacrats a la lengua: ua gramatica bearnesa, de libes d'expressions gasconas, e d'autes, qui son tots a casa mea. A mes que'u agradan las bestiòtas e las plantas, e a jo tanben. L'Andriu, no'u coneishi pas personaument, mès que'u veneri.

Tè, gèr de nueit, que'm passèi temps tà jogar au Penut. Sajatz, qu'apreneratz tot plen de mots, tots mes beròis. Anem!