Gramatica gascona deu Parlar de la Lana Gran e de Bòrn.

Per fin, la "Grammaire Gasconne du Parler de la Grande-Lande et du Born (R. Lassalle, Editions des Régionalismes, 2017) que m'ei arribada a casa. La gramatica deu gascon negre qu'ei estada largament ignorada, se non ocultada, pr'amor d'estar tròp apartada au còp deu canon occitanista e de la nòrma biarnesa, a maugrat deu ròtle importantissime jogat per autors com Bernat Manciet e Pèir Morà en la renavida literària deu gascon contemporanèu. Pr'aquò, aquesta modalitat  que conegó a l'atge mejan ua zòna d'influéncia plan mei larga que non pas lo son estricte domeni pròpi, devuda au ròtle de portada internacionau qui joguèn vilas com Baiona e, a la termièra septentrionau deu domeni, Bordèu. De manuscripts juridics o administratius medievaus redigits en gascon negre que nse'n podem trobar conservats en archius a Oviedo (Asturias), Sent Sebastian e Hondarrabia (Guipuscoa), Westminster (Anglatèrra) etc…Lenga maritima, lo gascon negre que ns'a balhat un hèish de mots tanhents a la mar e a la soa fauna. Que citarèi, com exemple,  'caverat' - mot d'atestacion la mei anciana per totas las lengas romanicas tà designar l'animau en question-  e tanben lo son sinonime mei recent  'caishalòt' emprontat peu francés e per un mont d'autas lengas europèas. 

L'autor, Renaud Lassalle, qu'ei un joen autodidacte lanusquet arradigat a las Pirenèas centraus. Qu'a aquesit ua gran experiéncia en collectage de materiau linguistic e etnografic gascon per la Montanha, a la termièra deu Comenge istoric e de Bigòrra. Qu'ei l'autor e lo co-autor d'un gran nombre de videos documentaris en gascon qui's pòden crompar a la botiga de l'Ostau Comengés.   Renaud Lassalle qu'ei un cercaire de terrenh, acostumat a ua lenga viva, autentica, ua lenga arrecuelhuda in vivo e non pas hargada en laboratòri. La soa gramatica que segueish aquestes medishs critèris d'autenticitat.  Que s'ei basat sus l'escríver d'un aute òmi de terrenh, Fèliç Arnaudin (1844-1921), gran collector de la tradicion orau en son temps com lo quite Renaud Lassalle uei lo dia. 

Çò qui ns'ei descriut en aquest obratge qu'ei ua lenga vertadèra dab ua estructura frasica hòrt diferenta de la deu francés o de l'occitan tau com çò descriut per  Robert Lafont en la soa tèsi. Jutgatz-vs'en  per vos medish:

"Vui lo Diable me sauti a le barba." (Je veux que le diable me saute à la figure)

"Que'u dishòt volè partir." (Il lui a dit qu'il voulait partir)"

"Com se hèi sii pas unqüèra arribada?" (Comment se fait-il qu'elle ne soit pas encore arrivée?)

"N'èi qüant buvut." (Qu'est-ce que j'ai bu (m àm j'en ai bu)).

"Tant as, tu, de pòrcs?" (Combien en as-tu, toi, de porcs? )

"E'm vorrés har escanar aus cans" (tu voudrais me faire égorger par les chiens)

etc, etc.

Aquesta manèira hòrt particulara de construsir la frasa qu'ei autanplan shens que maritima, que l'arretrobaratz en dehòra de l'airau, per exemple hens l'òbra teatrau de Cesari Daugé qui èra hilh d'Aire. 

Que s'i tròban enqüèra traças deu doblet diferenciau 'com' e 'com a' de la lenga anciana, cadut quasi pertot en desús en gascon, totun conservat, o meilèu restituit, en catalan. Que serem plan avisats d'ac har tot parièr en gascon, ce'm pensi.

Que'm soi regalat en legent aquesta gramatica e qu'aconselhi a tots aquestes joens qui vòlen, dab tota la rason, recuperar la lenga, de la consultar e de l'estudiar. Qu'ei, de fèit,  autant un metòde d'ensenhament com un obratge purament descriptiu. Conjugasons, combinason de pronoms febles, etc, tot que i ei  explicat, e sovent hicat en perspectiva respècte a d'autas modalitats deu gascon o de l'occitan. Que cau raperar R. Lassalle qu'ei un gasconofòne bilingue: que practica correntament lo haut-comengés de las Hautas Pirenèas  on demora, a mei deu gascon negre de la soa familha, duas modalitats a non poder mei diferentas enter si, quasi duas lengas distintas lahens lo grop gascon. Ne manca pas de soslinhar los 'estranhs" comuns ad aquestes dus idiòmas, amuishant atau que d'estranh no'n son pas briga en realitat. Per exemple la 's' de 'nèits' en l'expression idiomatica 'estar nèits' (faire nuit) : ex. "qüòn estèt nèits barrada" (fr. quand il fit nuit noire) qui audí tanben en Varossa: "qu'èra nètses, qu'èra nètses" (il faisait nuit, il faisait nuit) e qu'arretrobam en biarnés ('qu-ey noéyts', cf. Palay). Los catalans e los aragonés que pòden díser d'ua faiçon semblanta respectivament 'de nits' e 'de nueits' quan disem  en gasc. 'de nueit', en esp. 'de noche', en fr. 'de nuit'.  

Entà transformar aquesta gramatica en metòde d'auto-aprenendissatge, ne manca pas sonque un recuelh d'exercicis corregits deu genre:

Completatz:

E'm vorrés har escanar … cans

… as tu, tu, de pòrcs?

O ben arreviratz:

Qu'est-ce que j'ai bu!

Comment se fait-il qu'elle ne soit pas encore arrivée.

Il lui dit (a dit) qu'il voulait partir.

Comment s'appelle-t-il donc, ton filleul? 

E, entà clavar, que cau soslinhar lo prètz hòrt rasonable d'aquest obratge (mensh de 15 èuros), ua causa particularament apreciadera quan s'ageish d' un obratge pedagogic d'utilitat publica.

Felicitacions tà l'autor e tà l'editor per aqueste tribalh de transmission! 

Que podetz comandar lo libe en totas las bonas librerias o dirèctament a l'editor, clicatz aquiu. 

Conferéncia 'Nosautes les Gascons' , Samatan, 26 de noveme.

On ei passat lo gascon a las comunicacions regionaus?

Ua de las conseqüéncias pervèrsas deu dogme occitanista qui refusa l'estatut de lenga au gascon -a maudespieit deus darrèrs desvolopaments scientifics qui mièn equipas prestigiosas de lingüistas tà considerar lo gascon com quatau grop lingüistic distint de l'oil, de l'occitan e de l'arpitan- qu'ei de har complètament desparéisher lo gascon de las comunicacions regionaus, las de Navèra Aquitània com la d'Occitània. Lo gascon que i ei complètament absent mentre que i son representats l'occitan (lengadocian), lo catalan e lo peitavin-santongés shens oblidar lo basco. Lo gascon? Fenit, daunas e mèstes!

 Aquiu l'Estat francés n'i ei pas per arren. Que son plan los occitanistas los responsables. L'istòria que deu servir de leçon. A l'evidéncia, l'Occitània saunejada peus autonomistas e separatistas n'a pas nada solucion tà dehéner lo gascon. Au contra, que miarén lo gascon tà la tomba shens vergonha, entà balhar mei de pes a l'occitan non-gascon…o, mei simplament, entà estauviar sòus.

Agosse lo gascon un estatut arreconegut de lenga, las causas que's passarén diferentament, lo gascon que seré tractat dab mei de consideracions, a egalitat dab las autas lengas regionaus. Que seré sonque justícia.

'Escantilh', l'ipotèsi d'un gasconisme.

Tà virar lo mot occitan mena (fr. sorte, espèce), lo gascon que pòt emplegar un mot pròpi 'escantilh' (ved. dic PN e Tot en Gascon). Aqueste mot 'escantilh' qu'ei aparentat au mot francés 'échantillon', a l'espanhòu 'escantillón' e au catalan 'escantilló'. Segon l'Alcover-Moll,  lo mot catalan escantilló qu'ei ua adaptacion  de l'espanhòu escantillón. Segon lo DRE, lo mot espanhòu escantillón que provieneré de l'ancian francés escantillon. Totun, se non m'engani pas, lo mot 'escantillon' n'ei pas atestat en francés, en l'ancian pas mei qu'en la lenga modèrna. En tot cas, lo dic. Godefroy non menciona pas aquesta fòrma. Las fòrmas mei ancianas en francés (sensu lato) que son amb ua d e non ua t, com en occitan, en conformitat dab l'etimologia, deu latin 'scandiculum' (varianta de 'scandaculum'). En francés sensu stricto la fòrma quasi modèrna 'eschantillon' qu'ei relativament anciana, qu'ei dejà atestada au sègle 13.  Que'm sembla pòc probable qu''eschantillon' é pogosse estar a l'origina deu mot espanhòu 'escantillon'. Alavetz, tienent en compde 'escantilh' qu'ei un mot gascon, l'ipotèsi que l'origina deu mot espanhòu sia gascona e non francesa que'm semblaré mei logica. En occitan non-gascon, la fòrma en -t- qu'ei desconeguda, que i trobam plan 'escandilh' e escandalh', totun non escantilh. Lo prèst gascon escantilhon, derivat afixat d'escantilh qu'ei ua ipotèsi qui caleré espravar mei endavant, ce'm sembla. En tot cas, escantilh dab lo sens de sòrta, traca, qu'ei un gasconisme clar.

Abaganhar- aburguerar

Aqui qu'avetz l'esbaucha d'un diccionari etimologic en preparacion, dab emfasi (totun shens que) suus mots mei caracteristics deu gascon, los qui son desconeguts en la rèsta de l'occitan, lhevat los parlars gasconejaires pròishe, e los qui i son coneguts, totun de formacion especificament gascona, e emprontats per las lengas e parlars vesins  com arlòt, galet, caishalòt e capdèth. Que serà completat a mesura. Atencion: aqueste diccionari qu'ei etimologic e non pas ortografic. N'a pas nada pretension de normativizar l'ortografia. La causida v/b qu'ei sovent discutibla e, per jo, arbitrària. L'argument etimologic qu'ei sovent flac e vau mei ua ortografia arbitrària e establa que non pas ua ortogràfia instabla dependent deu credo etimologic de cadun. L'argument fonetic que'm sembla mei acceptable que non pas l'etimologic pr'amor lo prumèr qu'ei verificable mentre lo segon que demora en un maine teoric e, per natura, non segur.


abaganhar ved. avaganhar.

abalòt (s.m.) amassada de gents en movement, abalotà's: amassà's en tropa cf. lo catalan avalot, avalotar. Etimon: Segon Coromines, lo mot catalan que deriva deu latin *volutare. Totun la conservacion de la t intervocalica que pausa problèma en la solucion prepausada per Coromines. Der. abalotà's. Lo catalan qu'a avalotar, avalot, esvalotar e esvalot. Segon lo Peiroton, lo mot gascon e catalan abalot/avalot  que poiré derivar deu mot abalut (deu lat. voluta), com caishalòt ac hasó de caishalut. Avalotar que derivaré de avalot, e non l'invèrse. Aqueste mot abalut qu'ei efectivament conservat en  gascon (ved. abalut, baluda). Mot absent en TdF e UbaudDic. gasconisme o catalanogasconisme. Ved. aquiu entà aver mei de detalhs.  Ved. abalut e arbaròt.

abalut (s.m.)  , baluda (s.f..) A l'origina,  la baluda que designava lo cable qui encordava l'abalut en carro, e par extension, qu'acabè per designar la quita pèrcha o pèrja deu carro: la baluda o l'abalut.  Lo geta-abalut qu'ei un espòrt tradicionau bearnés e gascon. Mot d'etimologia desconeguda segon FEW. Segon lo Peiroton, l'etimon qu'ei lo lat. voluta e lo mot abalut qu'ei a l'origina de abalòt per substitucion d'"afixe",asconisme. Ved. abalòt e arbaròt. Ved. aquiu  entà aver mei de detalhs.

abambar, abambada, abambà's, bambant = bambèu:  enflammer, brûler, s'enflammer flambant.  FEW balha vapor com etimon de bambar, cf. italian avvampare (Lespy). Totun, lo gascon ne presenta pas nat substantiu *bamba qui permeteré la derivacion deu vèrbe (a)bambar contràriament au cas italian (it. vampo -&gt avvampare -> vampa ). Dongas, lo Peiroton non cred pas Wartburg aquiu. Que s'ageish meilèu d'ua adaptacion gascona de l'òc (a)flambar, var. de (a)flamar cf. fr. flamber. Lo vèrbe (a)bambar qu'ei allelic, per mutacion, de flambar, (a)hlambar (cf. Palay: lambà, alambrà id.). Que cau notar lo quite mot flambar en gascon non significa pas tostemp hlamar. que pòt significar har brut  o trucar hòrt. D'ua pòrta qui carrinqueja, que se'n pòt díser: la pòrta que flamba per exemple, cf. Foix), autanplan trucar hòrt "que flambèbe l'aygue com s'ère  estat u poumpe cf. Foix), tanben prestir:  'flambà lou pan de roumén' (Foix). Autament dit, lo mot 'flambar' que s'a clarament gahada ua valor onomatopeica en gascon, çò qui explica la deriva consonantica miant tà (a)bambar.  Gasconisme.

abandoar. Aqueste mot gascon n'a pas la significacion d'abandonar  qui ei probablament un ancian gallicisme viatjaire. Abandoar que significa de manèira generau oscillar (v.t.), provocar un moviment d'oscillacion ('de l'un bandon tà l'aute'). Que's pòt aplicar au brèç (abandoar =jumpar), a las campanas (abandoar la campana= abranlir-la) e qu'a ua significacion agricòla tanben (dalhar dab un ustilh aperat abandoadèr). Etim. lo germanisme 'binda' (cinta) via lo mot bandon, derivat de banda. Lo substantiu banda  n'ei pas de formacion gascona (cf. 'bena' en catalan), meilèu un gallicisme (fr. 'bande'). Lo vèrbe qu'ei tanben emplegat en aragonés (bandear, bandiar = oscillar; tocar a bando e tocar a medio bando que's disen en espanhòu d'Aragon entà las campanas). Alavetz, un aragonesisme en gascon se non un gasconisme en aragonés.

abandonar. ved fr. abandonner deu quau lo mot gascon é deu derivar. L'aranés que hè la confusion enter abandonar e abandoar (qui s'i a gahat la significacion gallicista) qui son, pr'aquò, dus mots d'etimologia e de significacion distintas, ved. abandoar. Gallicisme.

abanir  fr. stupéfier, abasourdir abani's défaillir. fòrma d'esvanir, lat. evanescere.

abar: fr. cercle, tamis circulaire ved. ar. Etim. generaum. admetuda latin 'arvium', etim. totun non acceptada per Coromines, ved. CorominesAran. Gasc.

abar (adj. masc.) Etat de la noix qui ne peut pas se détacher de la coquille. Etimologia desconeguda segon FEW,  relacionada dab lo mot basco abar: branca segon lo Peiroton. Abar que seré ua interpretacion basca deu mot 'tan', eth-medish ua interpretacion d'origina gotica (gotic tain= branca, tròç de husta) deu gallés tannos (casso) cf. gascon 'tan', 'tanòca'.  Gasc.

abarca. La cauçadura tradicionau de cuer qui s'estaca au cavilhar per correjetas o cordons de cuer aperats abarcalhs. Mot probablament indigèn, pre-latin, basco abarka (id) (DECat, CorominesAran). Allières que l'arreligava a 'abar', branca en basco, en tot imaginar lo mot que designava d'autescòps cauçuras de husta . De fèit, los esclòps en cantabre que's disen albarcas (< abarcas).  ved. avarre. Vasconisme o Ispanisme.

abarcalh. correjeta o cordon entà estacar l'abarca au cavilhar, qu'arretrobam lo mot en basco: abarcari (id.), ved. abarca.

abarradar (v), fr. bastonner, sinonime d'abarrotar ved. abarrotar. Etim. de barra.

abarrotar (v), de barròt, derivat afixat de barra. Especificament en gascon, que i existeishen dus mots omonimes 'baston', d'etimologia e de significacion hòrt diferentas,. Aquestes dus mots que son hont de derivats verbaus egaument omonimes enter si : 'bastoar'.  Lo gasconisme 'abarrotar' que permet de tradusir lo mot francés bastonner e l'occitan bastonar, shens ambigüitat. Cf. cat. esp. port. abarrotar entà l'etimologia, non entà la semantica. Ved. baston, bastoar. Gasconisme.

abarshe = sauvatge, fòrma d'abarge prob. per atraccion de barsa. Ved. auvarge.

abarsheda (s.f.) hallier, terrain plein de broussailles (ved. abarshe)

abhonia = agonia per confusion d'abonir (= agonir) e abhonir (=haunir)

abhonir var. abonir = haunir

abonia = id. agonia.

abartar: hicar un terrenh en barta, i.e. en pausa (fr. friche).  Devath lo mot gascon barta que s'esconen dus omonimes d'etimons non latins. L'un que s'arretròba en basco: 'barta' en basco que i significa 'hanga' e lo mot gascon 'barta' que designa un terrenh inondable, un lòc d'arribèra, com ac rapèran los toponimes gascons Labarthe e Labarthète . L'auta mot barta qu'ei occitan e d'usatge pro localizat en domeni gascon, sinonime de barsa:  terrenh non cultivat, brostassut. Wartburg que pensè poder har derivar lo mot barta deu mot galés *barros: cap, som, punta (ved FEW, aquiu vol 1, p. 262, barte, etim barros), en relacion dab lo caractèr espinós de las plantas que i creishen. Au contra, Coromines (DECat) que pensè lo mot qu'avè ua origina 'segurament' (sic) non-indoeuropèa, tostemps en relacion dab lo caractèr espinós deus broishons qui i creishan. Segon lo Peiroton, etimologia incèrta, non-latina, possiblament fòrma allelica de basta derivada per rotacisme (d'un antecedent */'basata/? cf. basco basati, basatar:sauvatge.  Alavetz l'etimon que seré lo deu mot basco 'baso': bòsc, lòc sauvatge, non cultivat. En aquesta ipotèsi,  lo barsa o  bartàs  (l'arromèc) que tien lo son nom de'u deu terrenh on creish, que non l'invèrse, exactament com lo mot breton lann (fr. ajonc) é vien  de lann =  tèrra non cultivada, celtic ancian landa, gasc. lana. Ved barta, basta e cat. barda, bardissa.

abartanir = abartar.

abastar. suffire, atteindre avec peine, arriver difficilement à . Non s'i pòt abastar: c'est impossible d'y arriver. Partir, rai! Qu'ei d'abastar lo mauaisit (Palay). Lo son vente no'n pòt abastar: son ventre ne peut en recevoir d'avantage. Etimologia: latin tardiu 'bastare', adaptacion d'un mot grèc, ved. esp. bastar, it. bastare etc. De non pas con·hóner dab lo qui sec.

abastoar, sin abastar;  hicar un terrenh en basta, i.e. en pausa (fr. friche). Ved. basta e barta. Basta: mot d'etimologia desconeguda, probablament basca segon FEW (ved. FEW, basta (ajonc). Mot probablament indigèn, cf. los mots basco basati, basatar (sauvatge) e baso (ahorest, lòc sauvatge). En basco,  basta que significa groçer, vulgar, rude (possiblament < non cultivat, sauvatge) .  La fòrma dab o que permet d'evitar la confusion avec l'aute vèrbe abastar. Vasconisme.

abastoar: sin. bastoar: har bastons (baston: fr. tas de fourrage), derivat afixat de basta. Ved. basta. Gasconisme.

abaston, s.m.  fr. petit tas de soutrage ou de paille (Palay): resultat de l'abastoar, abastons de hèus o de sostre, totun quan s'ageish de jèrba qu' ei lo garbèr o garbèra o lo palhèr o palhèra. Etim. ved. basta. Gasconisme.

abauc -abauca (adj.) fr. âpre. Deu mot  galés *balcos = fòrt, ardit (DelamarreGaul.).  Atencion, la c de abauc qu'ei muda (abàu). FEW classifica abàu com mot bearnés d'etimon desconegut. Per contra, lo derivat verbau abauquì qu'ei justament hicat jos l'etimon *balcos.
Los mots abauc (s.m.), abauquir (v. tr.) ne son pas sonque gascons. Gasconisme.

abecar, sin. d'esbecar, escimar, fr. écimer etim. beccus, galés bekkos id.

abeliòt-a fr. ovin qui est élevé en dehòrs du troupeau (Palay), fòrma de auelhòt, derivat d' auelha (lat. ovicula).

abelhat fr. ouillé . de aulha  (lat. ovicula).

abenar fr. laisser rassir  (que's ditz entà la carn). La significacion deu mot gascon n'ei pas repertoriada en TdF, mentre las significacions deu mot occitan mencionadas en TdF ne son pas mencionadas per Palay. Etim. lat. bene.  Gasconisme.

abenat fr. rassis ved. abenar.

abendar; abendat-da: rendre fou, exciter, affoler; fou /folle, affolé, déchaîné, excité. Classificat com d'etimologia desconeguda peu FEW (abendá, vol 22-1, p.46). Dilhèu deu mot germanic binda (cinta)? Gasconisme.

abenhar, abenhadas, fòrmas locaus e probabl. a l'origina de abinhar, abinhadas. Abenhar qu'ei ua fòrma genuinament gascona de abenar, ved. abenar entà l'etimologia e abinhar entà la significacion.

aberrar v. abhorrer lat. aberrare (errar luenh) dab influx de aberracion.

abescar v. engluer (lat- ad esca, d'esca (fr. appat, FEW v.3 p.244))

abescar sin. biscar ved. bisca.

abilhar v. (preparar, adobar, reparar; vestir (gallicisme semantic recent, de correccion discutibla), deu gal. *bilio arbe (Delamarre), bilia, tronc d'arbe. A l'origina lo mot qu'èra deu registre militar, non significava pas briga vestir. Que hè allusion au tribalh carpentèr qui'us hasèva besonh aus militars de l'atge mejan qui's preparavan a guerrejar.  En fr. le mot modèrne habiller, sinonime de vestir, que deriva d'abillier. D'aquiu la significacion de vestir qu'a lo mot en gascon contemporanèu tanben, un gallicisme recent com ac confirma la definicion d'un abilhaire en gascon qui ei plan lo qui adoba, lo qui prepara, pas briga lo qui vesteish. Lo mot catalan abillar, emprontat au gascon o au francés ancian, ne significa pas vestir, tanpòc. Qu'a la significacion de preparar, d'aprestar. Lo mot qu'ei panoccitan, de segur. En gascon, de non pas con·hóner dab lo qui segueish:

abilhoar v.  har bilhons a partir d'un tronc d'arbo, de bilhon, derivat de bilha, cf. abilhar. ved. bilhon, bilha.

abinhar: plan preparar un ahar,  mirar (quauquarren), russir. Probablament fòrma gascona d' abenar. Ved. abenar entà l'etimologia, abinhadas com a derivat. Gasconisme.

abinhadas fr. abignades. Plat tradicionau deu sud-oèst de Gasconha, a basa de tripas d'auca e de menulhadas grassas de poralha. Lo mot (grafiat abignadas) qu'ei classificat com d'etimon desconegut peu FEW (vol 21 p.224). Deu vèrbe abinhar, ved. lo mot. Gasconisme.

abò, var. bò, vò (v com Varossa, plan segur), bòr (Sentenh)  fr. ravin, gouffre. Mot prob. indigèn, pre-roman, curiosament femenin (era bò, er' abò). La rason deu genre femenin, lo Peiroton que la s'explica per un etimon *labar o *labòr, identic o quasi au mot basco labar ('bord de précipice', cf. Hubschmidt, Pyr 57 ). La relacion etimologica dab lo mot italian burrone suggerida per Coromines (CorominesAran) n'ei pas acceptadera se consideram com cèrta la  derivacion de burrone a partir de 'botro' via 'borro'. Rohlfs que relaciona lo mot basco labar au mot bigordan labardau (rivière torrentielle), mentre lo FEW que supausa lo latin lavare com etimon de labardau (Rohlfs p.53;  FEW vol5 p.215) . I averà ua relacion deu noste mot dab l'oronime d'origina celtica labarā: sonòra (lit. qui parla, qui batalèja) cf. los noms d'arriu Laver (Yorkshire), Laber (Bavària, Palatinat), etc? (v. DelamarreGaul labaro-, labro-.)

aborrir-se, aborri's s'ennuyer ferme (lat. abhorrēre)

abracar fr. raccourcir, de brac (fr. court). L'etimon grèc brachys qu'ei evident (ved. FEW 1, 488) , probablament un chic tròp:  un ellenisme qu'ei de mau explicar entàd aqueste gasconisme. Mei probablament, segon lo Peiroton,  un celtisme, celtistas qu'an reconstrusit un mot galés *bregu=  brèu, brac cf  C. Lamoureux, EC 29 (1992), 263-270, de manèira independenta deu mot gascon. L'etimon i.e. deu mot galés que seré lo medish que lo deu grèc brakhús (brachys) e deu latin brevis. 

abueja (a'bwejɔ): fort ennui, au sens moral. Souci prenant (MassourreDic)  deu v. abuejar-se, fòrma bigordana d'avejar, etim. lat. inodiare.

abuhar, abuhat geler, transi de froid, de 'buha', auta fòrma gascona de 'bua' ved. cat. esp. 'bua', 'búa', id. A la basa, l'onomatopèia 'bua' qu'exprimeish ua dolor fisica, qui brusla o qui hissa. Que s'arretròba en subst. bua var. buha (s.f.): fr. étincelle; buha en Lomanha: charbon enflammé; buèc (n.m.) : fr. écharde. Uei lo dia, lo mot gascon 'bua' qu'a tendéncia a estar con·honut semanticament dab lo mot francés 'buée'. Gasconisme.

aburar, aburau (adj. m.f.), aburiu-iva, aburable (fr. ennuyer; embêter; ennuyeux, embêtant).  De aürar (ahurar) dab influx de *aborrar, fòrma anciana e extinta de aborrir. Ved. ahurar, ahurbir, aborrir. Gasconisme.

aburguerar,  burguèr. (faire une meule de paille, meule de paille), cf. burga. Qu'ei temptaire relacionar lo mot burga  dab FEW barge, barga, considerat lo fèit qu'arretrobam lo mot en aragonés com 'barguillo' e en catalan de la franja com barga, barguill (id.)  Tanben en las lengas d'òil (barge, id.) (cf. Coromines, el parlar de la v. d'Ar. adr. barguèra, p. 120).  Un celtisme segon FEW de *barga, cabana, mot absent en DelamarreGau. Totun lo vocalisme deu mot gascon qu'ei…gascon e n'ei pas plan explicat per l'etimon de braga. Que mia tà l'etimon de bruc, bruca, bruga (fr. bruyère) dont burga representa ua fòrma metatesica (id.). Segon lo Peiroton: de *bruc-bruga - etimon galloromanic brūca, deu galés uroica : brana, bruc (fr. bruyère), cf. FEW, vadut burc, burga (bruyère) e "motte de paille" probablament per ibridacion dab *barga (etimon preroman barga). Dus etimons preromans entercrotzats, alavetz. Lo resultat que n'ei un beròi gasconisme.

De kawo- a kawano-, com de arla- arlòt a arland. O *kaw un etimon celtic tanben (rapinhaire nocturn, tinha-hús).

Tots los bons autors qu'afirman  que l'etimon *kau emplegat tà designar rapinhaires nocturns en las nòstas lengas romanicas (caús, gahús, gavèca, gavèc, chouette, chevèche etc), lhevat los derivats deu celtic cauannu (chavan, chouan, chat-huant), qu'ei d'origina francica, kawe en francic designava la corbaishina, l'agraula. Jo ne soi pas d'acòrd. La relacion enter la corbaishina e lo gahús n'ei pas evidenta, e la enter la corbaishina e la soritz-cauva (qui comparteish l'etimologia: cauva, de cauua, per assimilacion deis tinhahus dab los gahús) enqüèra mensh.  Que supausi lo mot galloromanic càuus qu'ei d'origina celtica, kàwos: gahús. La lenga gallica qu'avè aumensh un mot cauo-, representat en l'onomastica e la toponomia gallicas, totun la significacion deu mot que'nse demora desconeguda per la fauta de l'abséncia de corresponents evidents en las lengas neocelticas (Ved Dic. Gaul.  Delamarre). Que'u trobam, per exemple, en lo nom de la nacion galesa deus Andecaui, qu'ei a diser, segon jo, possiblament  los hòrt 'cauus' i.e. uglaires (ande- = hòrt, hèra; caui, uglaires, ululaires, autanplan gahús). Los Andecaui que balhèn lo lor nom a la vila d'Angers. Delamarre que-nse balha un hèish d'exemples de  noms de tribus o de lòcs qui presentan aqueste mot cauus en composicion, tant en Gallia com en Bretanha (l'insulara) (ved. Dic. Gaul, adreça cauos). Per exemple, Chaomps(Aisne) de *Cauo-magos, camp deu 'cauus'  de comparar dab Chavenay (en 1004: Cavenoilus) de *Cauano-ialon (artiga deu gahús).  Qu'èra autanplan un petit nom: Cauos, Cauus, possiblament Cauia, Cauilla , comparable aus autes petits noms  Cauanos, Cauanus (atestat, gahus) e Brennus (possiblament de Branos, corbaish).  En las lengas neocelticas, que'u trobam sonque devath ua fòrma derivada deu celtic ancian kawannos var. kuwannos) qui sembla compartir l'etimon deu noste mot kawos (galés cauanus, br. ancian kouann, br. modèrne kawann, gual. cwan).  Ua ipotèsi simpla, deu vòste servidor, que hè derivar kawannos - kuwannos de kawos, d'ua manèira non acertada.

Quin podem har arreligar cauannos a a cauos? Dilhèu d'un mei ancian kawamos: lo mei ululaire? Totun, totas las fòmas sabudas, tant l'antica de Gallia com las neocelticas de las duas Bretanhas, que son dab n.  O compausat kauo-uanos lit. gahús-tuaire? N'a pas tròp de sens. O dab la particula -no- qui indica un teonime: kawa-no-s: lo mèste cridassèr (mèste deus cridassèrs, deus gahús) Totun, la caracteristica d'aquesta particula qu'ei precisament d'estar especifica deus teonimes, çò qui pausa problèma. O ua manèira de substantivar un vèrbe suu modèle sabut cingeno- (caminaire, fantassin) de cinge- (caminar), alavetz , kuwanos o kawanos: uglaire, ululaire d'un vèrbe *kuwa-, °kawa-, uglar, ulular. La relacion enter kawanos e kawos que seré en fèit similara enter la qu'avem en gascon enter lo mot arland (substantiu postverbau de 'arlar') e lo son sinonime arlòt (masculinizacion despreciativa de 'arla').


Perqué aqueste doblon kawos, kawanos? Probablament per coupa d'un mot omonime deu noste mot brac kawos, parion deu mot latin cauus, e qui devè signifcar cau (cavat) cf. vielh irl. cúa, gual. cau = gasc. cau. Aquò qu'explicaré la generalizacion de la fòrma longa kawanos au despens deu mot de significacion ambigua kawos, qui perdó la significacion de ululaire, gahús en las lengas neocelticas entà non pas guardar sonque la de 'cau', 'cavat'.  Per contra lo mot qu'a suberviscut en occitan (còis, caús, guè(h)us, ga(h)ús) , cavèc, cavèca,  gavèc, gavèca, en alemand dialectau: Kautz = gahús, en basco gauhontz, gabontz, gauhuntz, kaheka. Un celtisme probable, que'n soi persuadit, enqüèra que non credut per nat linguista, que jo sàpi.

Acelar, botà"s a la cela, etimologia

acelar, acela, cela, a la cela (aselar, asela, sela, botà's a la sela).  Segon lo Peiroton, l'etimon d'aqueste mot 'acelar' (P.N., TeG), qui significa acessar, n'ei pas briga lo de celar (esconer çò de panat, lat. celare). Qu'ei meilèu un empront a l'idiòma cantabre pasiego: aselar, mot tanben manlhevat peu castelhan (aselar). Lo vèrbe que deriva deu mot 'sel' qui designava, en cantabre pasiego, lo cortau de la montanha cantabropirenenca d'autescòps, sarralh circular caracterizat per ua auta e solida proteccion de husta qui embaranava lo prat (d'aquiu lo mot gascon cajolar, influx de cajola sus cujalar) e integrant la cabana dromidera -cujolar, cujalar (lat. cubiolaris)- deu pastor. En cantabre, qu'existeishen en fèit duas fòrmas allelicas deu mot : sel (en cant. pasiego, fòrma emprontada peu castelhan) e seju (en cant. purriego e cant. cabuérnigo, mot castelhanizat en sejo en la toponomia oficiau d'aquestes parçans, totun non lexicau en castelhan), deus quaus derivan en cantabre las fòrmas verbaus allelicas 'aselar' (aquesta emprontada peu castelhan e peu gascon) e asejar. La significacion anciana deu vèrbe qu'èra acessar en cujalar ('sel'), que's disèvan tant deu bestiar com deus pastors qui i passavan la nueit  (ved. Ralph J. Perry, El habla pasiega: ensayo de dialectología montañesa, Tamesis Book Limited, Londres, 1969). Uei, en castelhan com en cantabre,  lo mot aselar non s'aplica pas sonque tà las garias qu'on embarra en un lòc protegit per la nueit, mentre lo mot en gascon qu'a la significacion generau d'acessar (botà's a la sela = botà's a l'acès; deu só etc, los predators n'i estant pas mei, los sarralhs circulars tanpòc). En cabuernigo: asejar = "volver atràs' (com lo pastor qui tòrna tau cujalar) e aselar que's ditz per las garias (passieguisme via lo castelhan) (hont: El dialecto cabuérnigo, tèsi  F. García González), per contra en purriego, asejar qu'a guardat lo sens de l'esp. aselar 'asejar las gallinas' (hont: lo president de Cantàbria M-A. Revilla,, locutor naturau de purriegu). Segon lo Peiroton e après Coromines, l'etimon de sel, aselar que'n poderé estar lo celtic 'sedlon' (cf. dic. galés Delamarre): la plaça on òm s'assieta, sièti, etimon compartit dab lo mot anglés saddle (gascon sera, la deu shibau),  aparentat au deus mots latins sedile (gasc. sèda, cat. seu) e sella (gasc. sera, cat. sella). Lo mot saro , varianta saroi,  de la toponomia basca (anticament, cortau circular) qu'a probablament la medisha origina etimologica que sel, seju, lo gascon qu'a saròi ( = cujalar) tanben.

Cerimana: etimologia.

Cerimana (s.f.) que designa en bearnés la bisca o bisquèra o sia lo som de la maison o somèra (fr. faîtière). .
Per extension, que designa 'lo cap' de manèira plasenta en las expressions com
'No'm viengues copar la cerimana!
'Qu'a la cerimana tocada'.

 Lo mot 'cerimana' que compren divèrsas fòrmas allelicas, masculinas com femeninas en gascon: sirman, cerman, shurman, cirmana ved. FEW aquiu. Atestat en landés mejan com sirmant (1547). L'etimologia qu'ei senhalada desconeguda peu FEW.

En aragonés, cerimana que's ditz cernillón, sernillón, cermillón o cernillato. Coromines que'n hè un cerniculus afixat (de cerninus, cèrc) mei probablament d'un derivat romanic en -illo de cerne (lo tronc de l'arbe dont son hèit los piteraus, çò qui mia tau medish resultat.

La fòrma anciana deu mot gascon. sirmant qu'evoca un gerondiu, jo qu'avèvi supausat que's tractava  deu vèrbe gascon cernar shens poder causir l'etimologia, la de cèrner (lat. cernere) o la deu cèrne (lat. circine, circinare, cf. cernillón). Uei (lo 5 de seteme 2017) qu'avem progressat (o non).  Ua auta solucion que ns'ei balhada  peu noste amic JIG qui ns'avisa deu vielh vèrbe occitan (a)sermar (preparar, adobar), derivat de *accismare (id.) segon FEW, vol. 24 p.75. Que trobaratz tots los explics, hòrt interessants, de Jig au prumèr comentari qui segueish.

sirmar, sermar > sermand, sirmand (sirmant, 1547) -> sirman-a (adj.)-> seriman -a -> cerimana

Pr'aquò, la relacion semantica de l'occitan serma com de l'etimon supausat dab lo concèpte de cerimana n'ei pas tròp evidenta, e la solucion aquesta no'm satis.hè pas complètament. Sermar en occitan que significa mesclar vin dab aiga.  Qu'èm luenh de la cerimana.

Alavetz, contunham de cercar. Que i a ua solucion potenciau, suggerida per Du Cange (sègle 17) qui rapròcha lo mot deu gascon ancian cirmanatge, var. cerimanatge (qui designava ua sòrta de recensament, segon Du Cange) deu mot deu francés ancian cerquemanage qui a la significacion de bornage, mesura administrativa deu contorn d'ua proprietat.


http://ducange.enc.sorbonne.fr/CIRMANAGIUM.

http://ducange.enc.sorbonne.fr/CIRCAMANARIA

Lo francés ancian que presentava ua seria pro hornida de mots s'assemblant a cirmanatge, uei caduda en desús, ved. lo diccionari Geodeffroy aquiu. En particular, que i trobam cerquemanage et lo vèrbe 'cerquemaner': borner, mesurer le contour (d'un domaine, d'une propriété, d'un champ). Aqueste vèrbe que poderé representar la version en lenga d'oil deu noste enigmatic vèrbe gascon deu quau 'cerimana' sembla derivar.
Entà lo mot francés cercamanage, Wartburg que supausa un mot ibrid franco-flamenc , cèrca e man, l'òme qui cèrca. Aquesta teoria que poderé estar infirmada peu mot gascon cerimanatge, se tant ei que l'etimon deu mot gascon ei partatjat dab cercamanage, çò qui n'ei pas briga segur. L'etimologia franco-flamenca non pòt explicar lo mot gascon. Que cau totun díser la teoria de Wartburg qu'ei dobtosa, que s'assembla hòrt a ua etimologia populara, que la cau préner dab prudéncia.  L'istuèra non s'acaba pas briga aquiu.

Coromines, quant a eth,  que n'èra segur: 'serimana' (grafiat atau per lo lingüista catalan), qu'ei un celtisme pròpi deu gascon occidentau (DeCat, citat per Lafitte: tèsi e nòtas in Lespy-Raymond). N'ei pas enqüèra podut consultar l'article en question. Qu'ac harèi, shens tròp esperar ua responsa encertada.

Jacques Allières que n'èra autant de segur: "étranger au latin, au germanique et au celtique, l'étymon s'est trouvé rejeté dans les "terrae incognitae" de la science,….( Allières, 1982). Allières que prepausè ua formacion ibrida basca e latina, ziri (barra, pèrja, cavilha, en basco) e magnus-a (gran en latin). En soletan, zirimana: tuile faitière. Perqué non? Notatz plan l'aute mot sinonime, bisca, biscarra qu'ei clarament d'origina basca o indigèna.

En tot cas, aquiu qu'èm confrontats a ua beròia enigma etimologica. Qu'avem un hèish de pistas, totun pas nada n'ei beròi convencenta. L'unica causa qui podem retiéner qu'ei lo mot cerimana dab las soas variantas divèrsas, qui trobam tan isolat en lexic d'uei lo dia, non n'èra pas tant en la lenga anciana.

Alavetz duas ipotèsis:

1- la basco-latina d'Allières: ziri magn-a -  > , sirman, serimana  etc., soletan: zirimana.

2- L'occitana de Peiroton après JIG : de *sirmar, varianta gascona de òc sermar,  *accismare 'preparar, adobar' e, per extension,  'parar, ornar, ornementar, vestir' sirmar -> sirman(d), sirmana. Lo mot soletin zirimana, hòrt isolat, que seré un empront au gascon e la prononciacion basca, influenciada peu mot ziri, possiblament a l'origina de la fòrma biarnesa de tres sillabas.


En tot cas, sirman(a), serimana, quina que'n sia l'etimologia, qu'ei shens nat dobte un beròi gasconisme.

Trabuc(ar), entrabuc(ar), un derivat gascon de de trava e non pas un lexèma imaginari romano-francic "tra- buc".

Trabuc, trabucar/ trebuc, trebucar.  Segon tots los bons autors, l'etimon qu'ei lo mot deu francic ancian būk, ved. FEW, o sia buc: vente en francés ancian, dab un concèpte de renversament, de basculament (tra per trans, buc).  Totun, l'analisi filologica deu mot en gascon que sembla desmentir aquesta ipotèsi etimologica.  

Prumèr, lo mot en gascon que pòt tiéner duas fòrmas foneticas: /traβy'ca/ e /trawy'ca/ (ALG), çò qui suggereish lo b de "trabuc(ar)" que vien d'ua v latina intervocalica e non pas d'ua b germanica. Aqueste doblon fonetic non cap pas tròp en aquesta ipotèsi d'un etimon francic "buc".

Dusau, lo substantiu trabuc qu'a un doble ahur semantic en gascon. L'un que's refereish au resultat deu "trebucar": "heurt", "faux-pas",  "trébuchement". L'aute que's refereish a la causa: obstacle, accident, piège (Palay). Lo mot qu'ei mei o mensh sinonime de "puisheu". L'idèia de basculament, renversament a l'origina de l'ipotèsi "tra - buc" n'existeish pas en gascon. Per contra, lo mot trabuc que's prsenta com un derivat afixat de trau, trava. Aquesta relacion dab trava o  entrava qu'ei enqüèra mei evident dab  "entrabuc(ar)", sinonime de trabuc(ar). 

Adonc, lo mot trabuc(ar) ( de trava) que sembla de construccion tipicament gascona, segon un modèle qu'arretrobam dab mots gascons com horuc(ar) (de for o fora, latin forare, en catalan occidentau pirenenc, foruca = sòrta de còva), peruc(ar) de pèth, lat. pellis; peluc(ar) de pèl, pèu , lat. pilius; shens oblidar "entrabuc(ar)" d'entrava. 

Perqué ua  "b" e non ua "v" en trabucar? La prononciacion "trawyc'a" , confòrma a l'etimologia, qu'ei estada atestada a Capsius, totun qu'ei rara.  La generalizacion de la prononciacion /β/ que s'explica com a reflèxe articulatòri plan gascon entà evitar la pèrda d'ua sillaba per aferèsi qui escuraré la significacion de la frasa. Dit autament, la "b" de "trabuc(ar)" que jòga lo medish paper que hens (f)labuta (flaüta) e hens "robinar" (fòrma plan gascona de ruïnar, cf. Arnaudin, Palay etc). Aquesta "b" que permet d'evitar l'aferèsi observada en francés, per exemple,  dab lo mot flûte (dautescòps flaüte). Totun, a la diferéncia de la b de (f)labuta o de robinar, la b de "trabuc(ar)" n'ei pas epentetica, qu'ei plan etimologica, derivada de la "u" de "trau" (latin trabs). 

Com s'explica la deriva semantica de "trava" cap a la, non etimologica, de "renversament", basculament"? La fauta que vien deu trabuc, maquina d'artillheria medievau. La significacion mei anciana deu mot trabuc, var. trebuc, qu'ei la deu mot en gascon. Puish, a partir deu sègle 13, qu'esto inventada la maquina d'artillheria qui estó aperada trabuc o trebuc pr'amor deu mecanisme qui trava lo bras de la catapulta en posicion de carga dab lo recipient de la carga en baish e lo contra-pes mantiengut en l'aire. La difusion d'aquesta maquina en las peninsulas vesias (iberica e italiana) que permetó la difusion deu mot gascon eth-medish en las lengas vesias: trabuc en catalan (sègle 14), trabuco en espanhòu (sègle 15) e en portugués, trabucco en italian. Totun, en aquestas lengas, lo concèpte de trava qu'estó perdut, remplaçat per lo d'arma d'artilheria e de renversament, basculament . En las lengas de la peninsula iberica, lo mot trabuc, trabuco qu'estó reciclat per designar ua sòrta de fusil artisanau, cf. los trabucaires catalans. Lo concèpte  de renversament, basculament, capvirada, qu'estó inspirat peu movement capviraire e catapultaire deu bras deu trabuc aliberat de la soa trava. 

Mei d'explicacions e de detalhs en francés aquiu. 

Perrac, perrec: etimologia.

Perrec, var. perrèc, perrac. Qu'ei l'equivalent semantic en gascon de l'occitan pelha, fr. peille.  L'etimologia deu mot que demora controversada. Wartburg (FEW, etimon perreka) que'u hè derivar deu basco 'perreka', shens mei d'explics sus l'etimon e shens nat  argument contra l'ipotèsi invèrsa (manlhèu gascon en basco). Totun, lo mot basco 'perreka' qu'ei dialectau e pro isolat  (solet representant de la soa familha en euskara, se non m'engani pas), çò qui non pleiteja pas en favor d'aquera teoria. Quant a Coromines,  qu'explica lo mot catalan 'parrac'  (gasc. perrec, perrac) com derivat deu vèrbe esparracar (gascon esperrecar, var. esperracar) e lo vèrbe esparracar com... derivat deu substantiu pre-latin 'parrac' (ved. G.D.L.C.) .Alternativament, que prepausa ua relacion de esparracar dab l'italian esparar. Non m'agradan pas tròp ni l'ua ni l'auta teoria e aquiu qu'avetz la mea personau.

 Lo mot gascon 'perrac' (varianta perrec, perrèc) que poiré viéner  deu latin palla (vestit de hèmna, launa, sharpa) o deu latin pellis (pèth)  afixat dab l' afixe --accu puish cambi d'afixe - eccu per confusion despreciativa. *Pallàcu o *pellàcu -> perrac, perrèc, perrec.  La geminacion qu'ei expressiva, despreciativa, exactament com la deu mot 'perrissa', qui deriva deu latin tardiu *pellicia (fr. pelisse). 'Esperrecar' que vien de 'perrec' o 'perrèc', mentre esperracar que vien de perrac.  Los mots catalans parrac, dial. parrec e esparracar, dial. esparrecar que son probablament de manlhèus gascons d'atestacion pro recenta en catalan (respectivament sègles 19 e 20). L'aragonés qu'a manlhevat lo mot deu gascon (perreque etc), qu'ei autanplan lo cas deu basco perreka. Deu noste mot perrac, perrèc que derivan, a mei deus vèrbes esperracar esperrecar, esperrecat (= pelhandrat) , esperrecada,(= esperrecadura), etc.