dijous, 7 d’abril de 2011

Aitona Ixidro Elusu

Aquiu qu'avetz las letras d'ua cançon recuelhuda a Passatge (Pasaia) en 1950. Que vse'n prepausi ua arrevirada.
Prumèr qu'avetz lo tèxt originau en creaule gasco-basco-espanhòu:

Aitona Ixidro
Elusu belt tort
Que contentico estagua
Pixa tasunlo

Aita arotza
Que le ville bortsou
Para que se dorma
Le niño con Vou

Le niño ploraue
San José le dit
Aguinta chinet pisque
Que le ville granit

Arrevirada literau: :

Pair Gran Isidòr
Espinós, lèd tòrt,
Quin contentet qu'èra
(De) pujar tà casa deu
Pair Hustèr
Que’u voi breçar
Tà que s’endromesca
Lo nen dab bueu
Lo nen plorava
Sent Jausep que'u ditz
Aguanta nenet un pòc
Que le voi (en)grandit.


Mots bascos:
Aitona Ixidro Elusu
Aitona= Pairin, Pair Gran; en catalan: avi
Ixidro= Isidòr
Elusu, nom basco, variant de Elosu = Espinós
Belt(z): negre, lèd
Aitona Ixidro Elusu qu’èra probablament un « Jan Croquet » basco.
Aita arotza : pair hustèr (Sent Jausèp)

Mots gascons guipuscoans:
En gascon guipuscoan deu sègle 20, u qu’èra prononciada i, j qu’èra prononciada com la x basca o la ch francesa.

Pixa (pishà) = pujar (que non pishar!)
Ta sun lo Aita Arotza = 2 possibilitats
1- Se corregeishem per Ta so'n luAitaAritza= tà çò'n loA.A. tà casa d'en "lo pair hustèr" (Sent Jausèp). Cf. en catalan a can "loAA"
2- tà son "loAA" qu'ei a díser tà son pair hustèr

Ville = vulhe o sia voi (gascon maritim: vui, cat. vull) Ville per “quiero” qu’ei confirmat per Mugica (1923).
Estagua: imperfeit deu vèrb estar 2 (estau, estàs, està, estam, estatz, estàn), aquiu pres dab lo sens de l’espanhòu estar, en gascon normau: èra. Notatz estagua (de estaua) e non estava/estaba.
Pisque: un pòc (deu basco pixca: id.). En gascon maritim, la e e la a atòna finau que’s pronóncian parièr, neutra, mès obèrta que la e de je en francés, un pòc com lo grop eu de peur, heure etc. Ploraue = ploraua.
Chinet: diminutiu de chin (chin, chinet que son plan deu gascon generau : nen, nenet)
Vou: bòu, forma maritima de bueu, ( Vincent Foix).
Granit: grandit. La règla fonetica nd > n qu'èra plan mes generau en gascon d’autes còps que non pas en lo d'uei lo dia (per exemple, autes còps domanar o demanar, demandar qu'ei ua correccion modèrna de demanar, devuda au francés o a l'ongués).
Bortsou: En gascon berçòu qu'ei un variant de breç (cf. en catalan bressol), aquiu pres com a vèrb (basconisme) : breçar. En gascon maritim, la e atòna de berçòu qu'ei prononciada com la a e com la e atòna finau, qu'ei a díser com lo grop eu de peur, heure en francés, o sia de man(i)èra imprononçabla peus bascos guipuscoans e peus espanhòus en generau.

La simplificacion tz > t qu'ei correnta en gascon. Aquiu qu'avem belt(z) e dit(z).