divendres, 8 de novembre de 2019

Arralh, arralhèra, arralhet, arralhar etc: ua familha gasconissima de gasconismes.

Dab lo mot arralh e derivats, qu'avem ua familha de gasconismes qui pausan ua enigma etimologica. Qu'èi sajat de'us botar en relacion dab d'autes mots de lengas vesias, catalan, castelhan e astur-leonés. Prumèr, lo quite mot arralh o arralha. Que i tien significacions diversas segon las regions. Palay que nse'n balha definicions:
arralh: forme de arrai.
arralh, arralha, synonyme d'arralhèr: ébouli, ravin profond plein d'éboulis..
arralha, ralha : partie émergeant des roches sous l'eau; en Bas-Arm. croûte glacée, glace. En Os. éclat éboulé de roches v. aràlho.
arralhèr, aralhèra: ébouli, ravin profond plein d'éboulis.
arralhèrs, aralhèras : éboulis, blocs qui s'écroulent des montagne,; amas, trainée de roches éboulées.
arralhet, arralheta: 1- Petit ravin plein d'éboulis NP: Larraillet 2- grattoir.
arralhon: caillou roulé. Anar com un arralhon: aller vite comme un caillou roulé, qui dévale.
arralhós: pierreux, rocailleux.


 Lo DicFoix que ns'indica per las Lanas, lo mot "arralh" o "arralha" ne significa pas sonque "glace" (aiga solida, gelada), "arralhat": glacé, arralhon: glaçon (DicFoix) (cf. en Palay la significacion d'arralha en Bas-Arm.).

B'ei clar lo mot "arralh" que i tien per la montanha ua significacion especificament geomorfologica qui evòca un barranc, ua galihèrna plia d'arròcas esbonidas, un esboniment d'un tròç de montanha en brolh d'arròcas.

Totun que i a ua auta significacion especializada ligada a la tecnica de l'obrèr qui tribalha la lenha:

arralhar (Mt): faire des arralhes (sic, i.e. de grosses bûches), fendre du bois.

Lo mot que sembla de fèit ua varianta de'u qui ei emplegat en Biarn:

argalhar : fendre, faire éclater.

En biarnés, un "argalhan" o "argalhaire" qu'ei un obrèr qui tribalha la lenha.

Adara que vedem la ligason enter lo vèrbe argalhar, var. arralhar = héner  e lo concèpte montanhòu de penent arrolhat per l'aiga de plueja , resultant en ua galihèrna e en un esboniment d'arròcas.

Jo que supausi la fòrma dab -g- - argalh(ar)- qu'ei la mei anciana, la mei pròishe de l'etimologica,  pr'amor que la trobam pro plan conservada en mots d'autas lengas. En espanhòu, un "argayo" que designa un "desprendimiento de tierra y de piedras  por la ladera de un monte" (DRAE). Lo mot qu'ei astur-leonés tanben (e jo dirí prumèr que non castelhan qui l'a manlhevat) devath la fòrma "argayu". La definicion segon la wikipedia asturiana:  "un argayu o arba ye una mena de movimientos xeológicos inestables que provoquen l'esmoronamientu d'una fana de tierra producíu por falta de sofitu. Suel tratase d'una cantidà más o menos descomanada de roques y tierra qu'esbarien per la rimada d'un monte.
L'argayu suel tener llugar dempués de fuertes tobisques o bastiaos (en gasc. hòrtas pluejas), que faen que l'agua de lluvia caltrie na tierra, faciendo bolses d'agua que llueu, darrèu de la presión y la erosión, provoquen el desplombe de tola fana de tierra."
Lo mot qu'ei autanplan cantabre, qu'ei plan arrepresentat a la toponimia cantabra.  "Argayo significa escorrentía o despredimiento de tierra por efecto del agua. Ejemplos Biércol de los Argayos en Cosío, minas de El Argayón en Peñamellera." Ved. aquiu. De l'astur-leonés (cantabre inclús), lo mot que degó estar manlhevat peu castelhan qui n'i conservè lo yeismo caracteristic deus parlars de la còsta cantabrica.

Qu'arretrobam mots aparentament de la medisha familha en catalan: argall, aragall, var. xaragall, saragall etc. 
Las definicions deus mots catalans segon lo D.C.V.B. que son com segueishen: 
Argall : Clot llarguer per on passa un corrent d’aigua
Aragall, var. xaragall, saragall (etc): Petit corrent d’aigua  produit per la pluja recent
2- Clot llarguer per on passa un corrent d’aigua produit per una ploguda forta
3- Corrent impetuós d’un riu per una pendent.

Que i tornam trobar la combinason aiga de plueja e erosion deu terrenh penut, totun lo concèpte d'esboniment qu'ei absent, au contra de la definicion deu mot en gascon e en iberoromanç. 

Lo Gran Diccionari de Lengua Catalana  que hèn sinonimes enter si tots aquestes mots e que'n balha la definicion atau: 
Xaragall: regueró que forma l’aigua de la pluja en escórrer-se per un terreny inclinat, escorranc. 
Segon Coromines, l'etimon que seré preroman e indoeuropèu,  que prepausa un ipotetic "*argallo" on i intenta d'arreconèisher l'arraditz indoeuropèu "arg" que vòu díser "blanc".  Totun, aquesta fòrma arreconstruida *argallo no'm convenc pas a jo pr'amor n'ei pas compatibla dab las fòrmas gasconas (qui serén sequenon *argath e *argarar) ni dab ua fòrma asturiana "argaxà" (< argaxada = ensemble d'"argayus).

Alavetz, la fòrma etimologica que deu meilèu estar quauquarren com  *argàlio o quitament *aragàlio, aquesta darrèra fòrma miant aisidament tau mot gascon ar(r)alh. Pas sonque un detalh, ce'm diseratz. 

Dongas, se partim d'*argalio, qu'ei aisit de har derivar las fòrmas astur-leonesas  argayu (argallu < argaliu) e argaxá ( < argallada). 


En gascon: *argali(o/ar) e *aregali(o/ar) que mièn tà argalhar e aralhar de manèira regulara, aralhar - > arralhar per atraccion de la protèsi gascona arr-.

En catalan com en gascon: argall, aragall > saragall, xaragall (per agglutinacion de l'article salat  < lat. ipse).

E que'm cau díser l'ipotèsi de l'etimon "arg" (qui significa blanc) non m'agrada pas tanpòc. Se volem estacà'nse a ua etimologia celtica, jo com a gasconofòne, en seguir las valors semanticas deu mot en gascon,  que m'estimarí mei un etimon de conotacion  "arralhosa" com *caljo" o *gallo (pèira). *Caljo qu'ei l'etimon galés avançat entà explicar fr. ancian chail (pèira), fr. cailloux, gascon calhau, totun l'existéncia d'aqueste etimon qu'ei hòrt dobtosa, R. Matasović no'i cred pas (com. pers.). *Gallo qu'ei l'etimon deu normand gal (pèira), fr. galet, irl. gall (pièla de pèiras, peirada), etimon protoceltic segon l'equipa guallesa e A. Ward. En acceptar que *galio pogosse estar ua fòrma equivalenta a (e a l'origina de) *gallo, alavetz *are-gàlio dab are- qui ei un prefix protoceltic plan sabut qui significa davant de, au ras de, cara a . Lo "davant-peirada" que hè sens per "arralh" com per "argayo", totun aqueste etimon qu'ei hòrt ipotetic puishque arren ns'assegura l'origina deus nostes mots qu'ei celtica. 


De segur, un etimon aute que celtic qu'ei  possible. Per exemple un etimon aquitan o iberic, lhèu aparentat au basco "argal" qui significa fèble, prim, dab lo 
vèrbe derivat argaldu qui significa aprimar, amenudar, har prim, har fèble, har menut.  O un aute mot desconegut, qué que sia. La discussion sus l'etimologia qu'ei vana e lo mistèri que demorarà. 

En tot cas, que'm hè gai de destacar ací ua familha de mots tipicament gascons, dab cosiatge en astur-leonés, cantabre, castelhan (lo yeismo qu'indica un manlhèu probable d'un parlar astur-leonés o cantabre) en en catalan. Lo mot "argalh", "arralh" qu'ei ancian, segurament pre-roman, celtic o aquitan, e qu'ei gasconissim en har part de la toponimia e de l'onomastica gasconas (La raillère, Larraillet). Desgràciadament, n'èi pas  accès a un diccionari aragonés pro complet entà verificà'n la preséncia e las fòrmas deus membres d'aquesta familha en aragonés. Qu'ei ua manca terribla peu gasconista qui soi. Sauv error de part mea, n'èi pas trobat nat membre de la familha en dehòra de l'airau aquitanopirenenc e iberoromanic.