diumenge, 24 de novembre de 2019

Arrian, arrianglo...etimologia au corrent.

Lo mot "arrianglo" que designa lo vutre (fr. vautour) en gascon deu Haut-Comenge garonés (Luishon, Aran). Qu'ei sinonime d'"arrian" (n velar), qui lo praube G. Rohlfs  (Le Gascon) é pensava poder har derivar deu mot basco "arrano", ipotèsi adoptada per Wartburg (FEW) shens precisar la via gahada per aquesta derivacion. Aquesta ipotèsi de Rohlfs, a la fèita fin, n'ei pas acceptabla per rasons d'impossibilitat morfologica.

En seguir Coromines (el parlar Vall d'Aran), que pensam poder descompausar lo mot arrianglo en arri e -anglo.
Duas ipotèsis entà explicar anglo.
 i )-A(n)glo qu'arrepresentaré ua masculanizacion a la mòda gascona de agla (lat. ăquĭla) - > aglo, "mascle de l'agla".
ii)- Alternativament, aqueste - a(n)glo que derivaré deu mot latin  ăquĭlus qui significa marron (cf. l'arriu Aglí < lat. aquilinus, "arriu marronenc" a causa de la color de l'aiga). En aqueste dusau cas, lo mot gascon arrianglo que poiré representar un sintagma similar au basco arranogorri, arranobeltz qui designan lo vutre (lit. agla arroja, agla negra). Notatz lo haube (lat. fulvus) o marron n' èra pas ua color repertoriada peus Aquitans qui n'avè pas cap de mot entà definir-la. Lo basco qu'a emprontat au  romanç lo mot arrei (< arena) e lo mot marroi (< marron) tà díser gris o cascant e marron, respèctivament. Per contra, los galés qu'avè mei d'un mot tà díser marron, per exemple, *giluos passat tau latin com a giluus (marron clar, que s'aplicava aus shivaus, com badius, fr. bai.)


 La partida arri- que demora enigmatica. De notar la geminacion deu mot n'ei pas sistematica (cf. Rohlfs, le Gascon), qu'ei arian(glo) o arrian(glo), que notarèi R per -r- o -rr-. Qu'ei temptaire botar lo mot *aRi en relacion dab lo mot indoeuropèu per díser "agla". Que volh citar X. Delamarre: ...nom i.-e. de l'aigle *er-, *or-(n), qui presente un -n- aux cas obliques: hittite haras, genitif haranas, got. ara, v. nor. ǫrn...Coromines (El parl. de la V. d'Aran) que suggerí lo mot gotic "ara" com a etimon de arrian(g). Aquesta ipotèsi n'ei pas impossibla, segur. Totun, personaument, n'i soi pas hòrt aborrit; un gotisme isolat per la montanha pirenenca no'm convenç pas guaire. Per contra, que sèi mei d'un celto-gasconisme tipic per aquestas contradas, com lo mot "com" = abeuradèr o tòs deu galés cumbos, id. cf. breton komm, id., lo mot que passè deu gascon tau catalan de Catalonha; lo mot "taram" , plan luishonés, per díser "tron", "tronada" (Tarannos); lugran (cf. lugret, lugrir proto-celtic *lugra)...  Alavetz, que m'estimi més ua etimologia celtica non pas germanica. Ueratz ua possibla senda atau entà arrian(glo). En neo-celtic, lo mot tà díser "agla"  que sembla aver duas fòrmas: ua "corta" monosillabica, arrepresentada peu mot deu breton mejan e deu cornic  "er" (gasc. agla) e ua auta, longa, bisilabica, "eryr" en guallés; en breton:  "erer", irlandés "iolar", gaelic escos. "iolair" (id.).  Lo doblon e la fòrma dab  duas "r" que pausan un problèma aus linguistas indoeuropeistas. Ne sabem pas precisament la relacion etimologica enter las duas fòrmas "er" e "erer".

Prumèra ipotèsi  : las duas fòrmas que derivan de dus mots en protoceltic: *eros i *eriros, duas fòrmas derivadas d'un solet mot indoeuropèu, l'ua a partir d'ua fòrma de grad zero e l'auta a partir d'un cas oblic, com suggerit per Matasović in Et.Dic.ProtCelt (ved. eriros).

La dusau ipotèsi que supausa ua fòrma en protoceltic ancian deu tip "erinos" qui generè duas fòrmas en protoceltic tardiu.
 i) l'ua per la pèrda de la n intervocalica *erinos > *erios (>er).
ii) la dusau per rotacisme de la n intervocalica;*erinos > *eriros (>erer, eryr etc.)

La tresau ipotèsi que supausa ua soleta fòrma en protoceltic, *eriros o *eruros, "er" que seré ua fòrma derivada de erer: erer > err >er.

 La fòrma reconstrusida *erino-, hòrt ipotetica, que ns'ei suggerida peus mots hitita haranas, grèc ornis e quitament peu mot basco "arrano", qui compleish perfèitament lo canon indoeuropèu, se consideram la geminacion deu mot basco sonque com a simple reflèx fonetic indusit peu grop iniciau ar-, shens nada justificacion etimologica.

 En gascon, aRi- que pot representar *aRi(o/a), *aRin(o/a) o quitament *aRen(o/a). *aRi(o/a) que poiré estar ua fòrma latinizada (*erius o *eria) derivada de la proposicion *eros de Matacevic o deu son variant *erios mentre *erin(o/a) o *eren(o/a) que poiré representar la fòrma longa  dont derivaren lo mot  basco "arrano" com los mots celtics de las Islas Britanicas erer, eryr, iolar, iolair e er, aquestes per un efèit de rotacisme, *erinos - > *eriros > *erros. Los mots gascons que seren derivats de *eri-(n?)-(o/a)" sia per afixacion dab a-nus: eri(n)-an(u)-    >  arrian (n velar, /ŋ/ e/o en tot cas per addicion d'aquilu: * eri(n)-ăquĭlu-> arrianglo, arriang.


Adara, que'm permeteratz d'ahíger aquiu ua auta observacion qui poiré invalidar la necessitat de reconstruccion *erinos en bèth suggerí'nse  la fòrma shens 'n' *eri-o/a qu'ei plan anciana. En aqueth cas, nat besonh de recórrer a ua fòrma arreconstrusida dab -n-, en tot cas en protogascon. Lo cas basco deu mot "arrano" ne seré pas necessàriament  ligat au nòste mot o, en tot cas, pas dirèctament.  Tanhent au mot gascon, que podem referi'nse au  teonime galloroman Er(r)iap(p)us, corresponent a un diu locau venerat peus ancians Coserannés e Comengés qui'u dediquèn un santuari situat suu penent deu Mont d'Arria a Sent Biat. Que dispausam d'ua representacion deu diu devath l'aparéncia d'un Silvanus desnudat, la figura qu'ei acompanhada d'ua inscripcion votiva qui l'identifica formaument. Au contra de la suggestion de X. Delamarre,  jo non pensi que lo nom deu diu E(r)riap(p)us (totas las fòrmas, geminadas o non, deu teonime be son trobadas a las inscripcions galloromanas deu santuari) sia necessàriament dirèctament ligat au concèpte d'agla (Eriapus qu'ei arrevirat en "oeil d'aigle" per X. Delamarre, ved. DicGaul), pr'amor arren a la representacion deu diu non ns'i suggereish ua relacion quina que sia dab ua agla ni un ausèth. Meilèu que non l'uelh de l'agla, lhèu que poderem compréner lo teonime com a l'uelh (*apos en galés cf. los dic. de protoceltic) d' *Er(r)ia, qu'ei a díser lo guardian de la quita montanha marmièra qui's ditz uei lo dia Mont d'Arrie o de Rie en francés (< *E(r)ria) e qui abriga lo santuari d'E(r)riapus (*Er(r)ia - *apos),  diu d'aqueste mont, protector e curaire. Lo santuari compren mei d'ua vintenat d'autars dab inscripcions votivas en pro bon latin e esculpturas e gravuras  divèrsas.  Qu'a marcat la toponimia locau: aquesta part deu mont qu'ei dita "malh deras higuras", en aludir a las representacions litograficas. A mei, lo quite diu Eriapus qu'a possiblament legat lo son nom a la marmièra deu santuari, marmièra aperada "carrière de Rap" en francés.  Rap: ipercorreccion deu gascon Arrap lhèu  de *Arryap o *Arreap (?) (cf. en gascon  preanable -  > priable, preable, prable).  En tot cas, qu'ei ben possible l'etimon de l'oronime Arrie (a còps Rie en francés per "ipercorreccion"),  Arria en gascon, be sia lo medish que lo deu noste mot "arrian".  En gascon, lo mot que representaré un derivat d'er(i)os (s.m.), possiblament adaptat en en latin pregascon com a  *eria (s.f.)  sinonime locau d'agla.  Lo (o meilèu eth)  mont d'Arria que seré alavetz un "mont d'agla". En aqueste cas, arrian que poiré estar un simple derivat d'aqueste mot afixat dab -anu: *erianu > arrian, l'afixacion permetant la masculinizacion deu mot *arria (agla) dilhèu tà'n har de l'arrian "lo mascle de l'agla".   A(n)glo (masculin d'agla) que jogaré lo medish papèr en "arrianglo". N'ei pas tanpòc impossible que lo sintagma *eri-aquilus sia solet a l'origina deus dus mots "arrian" (grafia de l'I.E.A.,  possiblament  fautiva en plaça d'"arriang", cf. Rohlfs e Palay) e d'arrianglo, aqueste darrèr dab ua vocau de sostien. Aquesta darrèra proposicion que's basa sus l'existéncia d'ua tresau fòrma recuelhuda per Coromines en Aran: trango (vutre). Coromines que l'explicava per un ipotetic *vulture-aquilus. Jo, en seguint la medisha dralha, qu'aví prepausat *astore-aquilus. Mès uei que'm demandi se ne seré pas mei simplament ua fòrma etimologicament ligada a arriang e arrianglo.  La pèrda deu iòd que pausa question, totun. Que poderé deishar supausar un mei ancian *ero-aquilus se n'ei pas sonque ua corrupcion d'arriang e d'arrianglo (cf. E(r)riapus e Arrap). En tot cas  *arrango  -  > *rango  (ipercorreccion)-> eth *rango.  -> eth trango - > un trango.

En conclusion e tà hà'n brac, que supausi l'element arria- qu'auré de's botar en relacion etimologica dab lo mot i.-e. tà díser agla (*er, *or-n-). Aqueste mot que poiré estar  *eri-(n?)-(us/a?), fòrma latinizada derivada deu mot celtic *eros o *erinos a l'origina de las fòrmas modèrnas per rotacisme (erinos - > eriros). Lo mot arrianglo que combina aqueste mot dab a(n)glo, de ăquĭlu. Lo mots arrian o arriang  que'n seré ua simpla varianta shens la vocau de sostien = *eri-ăquĭlu -arriang e lo mot trango ua tresau varianta a partir d'ua ipercorreccion aproximativa e simplificaira d'arrianglo e d'arriang : arrango- >(eth) rango. -  > (eth, un) trango.

1 comentari:

Vicent Llémena i Jambet ha dit...

En llengua valenciana "arrap" ve d'arrapar, això pel que servixen les ungles.

Vicent Adsuara i Rollan