diumenge, 26 de gener de 2014

Peric, peruc, perruca, perrec, esperrecar: gasconismes en aragonés, espanhòu, catalan e francés (prumèra partida).

Uei que’m soi interessat aus  gasconismes perrèc var. perrac, perrec, etc, e perruca . Aquiu qu'avetz los prumèrs elements d'un perpensar qui ei a debutar.  La significacion deu mot perrec qu’ei haut o baish la de l’occitan non-gascon pelha (cat. pella, français peille): 1- vestit vielh, mau pedaçat o traucat  2-tròç de teishut usat; mentre, en gascon, lo mot pelha qu'ei sinonime de vestit  (quitament un deus beròis e arrics com  la pelha deu dimenge).

 Lo mot francés peille que deriva deu latin classic e medievau pīlleum qui, a l’origina, designava un cohet grossèr de pèth d’oelha dab lo quau e's caperavan los esclaus afranquits deu temps deus Romans. Puish lo mot que designè, a l’atge mejan, ua sòrta de màntou dab un capulet.

Que cau remarcar lo mot occitan pelha non pòt viéner dirèctament d'aqueth mot latin pīlleum. L’occitan non guarda pas jamei intacte lo ll latin, que’u sou simplificar en l. Lo gascon qu'ac hè en (intervocalica) o -th (finau). Dongas lo mot pelha que deu estar un manlhèu, mei probablament  deu mot francés peille o possiblament deu catalan pella. Sequenon, que'ns cau adméter ua auta fòrma aparentada a pīlleum: *pīlia. 

En tot cas, los mots gascons derivats de pīlleum que deven har lo radicau en per-, segon la  règla fonetica pròpia de l'idiòma noste. Aqueth radicau, que l’arretrobam probable en los mots peric e peruc qui significan un shinhau,  un drinòt  (Palay).  La relacion de peric dab  pīlleum (cohet, bonet), uei lo dia perduda en gascon, que l’arretrobam dab lo mot espanhòu perico qui significa perrucapamparruca. Qu'ei autanplan lo nom balhat a un parroquet de Cuba Amazona leucocephala. Aqueth parroquet que presenta ua zòna blanca suu cap, qui evoca ua perruca o un bonet blanc, d'aquiu, que'm pensi, lo nom espanhòu de l'ausèth (que non deu petit nom Pero, en contra de çò qui poiratz léger en tots los bons obratges de referéncia). Que cau notar qu'autanplan lo mot gascon peric que pòt estar  interpretat  com a diminutiu de Pèr, Pèir, d’aquiu probable lo nom de Peyròt autrejat popular(a)ment a la hami e a la misèria, tant en Aragon com en Gasconha (ved. Peyrot, hens lo Palay). Atau que ditz un coplet tradicionau de Canfranc (Òsca, Aragon), citat per Francho Lagore:
En Canfran está Peirot / mas aquí María dura,/ y en Cenarbe ya no masan / por falta de levadura.
 En contra de l'ipotèsi generaument admesa qui'n voleré har de perico lo diminutiu deu petit nom Pero (Pèr, Pèir), a jo que'm sembla aqueth substantiu que poiré derivar, possiblament via lo navarroaragonés, deu mot gascon peric, aqueth darrèr derivat afixat sia de pīlleum, sia de pellis (pèth).


En gascon, lo mot peric qu'ei sinonime de peruc.  Com peluc en lengadocian, los mots peric e peruc qu'evocan ua petita quantitat, un shinhau, un drinòt, qu'arretrobam aqueth significat dab los derivats post-verbaus deu mot gascon esperrecaresparrecar vaduts esparrec en benasqués e esperrequete en aragonés non-benasqués. Que i tornaram. La significacion de drinòt, de shinhau, de bricon qu'an peric e peruc qu'ei egaument probablament d'origina post-verbau, com a resultat deus vèrbes  esperucar, sinònime d'espelucar, pelar, mentre qu'espericar qu'ac ei d' esperissar (cf perissa, deu latin pellicius: hèit de pèth) dab la significacion d'esgratussar, de pelar.  La relacion semantica dab lo bèc e los ausèths que's degó har per associacion de peruc (micalha, esbrigalha) dab parrut, parruta,  parròt o parrat, o sia lo passiròt.

Los lingüistas qu'an hèra de dificultat tà explicar l'origina etimologica e geografica deu mot "perruque" (parruca, perruca etc). De segur, lo quite mot gascon perruca (derivat de peruc) e lo mot  francés perruque  que’n comparteishen aquera medisha etimologia (derivat sufixat de pellis o de pīlleum). Qu'arretrobam aqueras duas r deu mot perruca hens lo mot perrissa, fòrma gascona corresponent a l'occitan  pelissa e au francés pelisse Jo que pensi la r dobla deu mot francés perruque que pòrta la signatura clara d'un gasconisme, pr'amor sonque lo gascon que sap arreligar los mots peruc e perruca dab los mots latins pīlleum o pellis. L'ipotèsi d'un  gasconisme n'ei jamei estada considerada tau mot perruca (perruque etc), com plan sovent, un signe mei deu pòc cas que hèn generaument los lingüistas de la lenga gascona e deus estudis  gascons, ua conseqüéncia dirècta de la classificacion d'aqueste idiòma en "dialècte" au profieit de la lenga deus trobadors.

Adara tà designar un tròç de teishut usat e un un vestit usat, pedaçat o esparracat lo gascon qu’a un pialat de mots emparentats enter si, derivats  deu latin pīlleum o de pellis tostemps per afixacion:  perrèc, var. perrac, perrecperriacaperrissa , etc, etc. Quauques-uns d'aqueths mots gascons qu'an sautat la montanha e que s'an hèit un camin en aragonés e en catalan. Que i tornaram dab lo pòst vienent.

De seguir en clicar acitau.