Horar n'ei pas tostemps horadar.

A còps, que’s cau menshidar deus faus-amics en gascon e en lengadocian. Un mot qui pòt paréisher comun au gascon e au lengadocian n’a pas tostemps la medisha significacion dens los dus idiòmas. Com prumèr exemple, que i botarèi lo mot lana. La lana en gascon qu’ei la landa en lengadocian, mentre la lana en lengadocian qu’ei la lan en gascon (lan dab n velara o muda: lo mot que's pronóncia  /laa/ o /lang/ segon los parlars). 

Un dusau exemple qu’ei lo vèrbe gascon horar (sinonime de trepejar). Aqueth mot que provien deu latin tardiu fullare (lengadocian folar, catalan follar). Lo mot gascon horar qu’ei donc l’exacte equivalent deu lengadocian folar , que non lo deu lengadocian forar. Lo mot lengadocian forar (far un forat, o sia har / hèr un horat) no’s ditz pas atau ni en gascon ni en catalan. En gascon contemporanèu, qu’ei horadar. Qu'ei tanben foradar  en catalan. 

Totun, lo gascon qu’a conservat lo participi passat horat  qui significa traucat, pertusat, com dens lo toponime Pèirahorada. Aqueth mot  qu'ei ua fòrma conjugada de l'aute vèrbe horar -uei lo dia cadut en desús- sinonime de horadar (forar en occitan non gascon).  Tà evitar la confusion enter los dus vèrbes horar, lo gascon que s’inventè lo vèrbe compausat pèhorar. L’addicion deu mot pè aquiu que marca l’accion de trepejar en evitant atau la confusion dab lo sens de horadar. Aquera confusion que demora evidenta dens l’expression "carrèra horada". L'expression qu'ei compresa en gascon d'uei lo dia com carrèra trepejada, qu’ei a díser carrèra publica, ua via qui la gent e pòden gahar tà caminà’i. En cambi, en occitan non gascon, "carrièra forada" que contunha de voler díser carrèra perçada, traucada. 

Dus sonets gascons

 Sonet tà la lenga gascona.

Despuish qui m’estanquèi a Lorda per escàs,

Que’m sorteishen mots beròis, tostemps, shens cessar.

En poèmas navèths que’us voi tots acessar

Tà que s’i sentescan tots ad aise en tots cas.

Emparats hens vèrs ciselats ena mia lenga,

Que son mots qui lugrejan com estelas

qui teishen en cèu negre unh arrèt de telas

de lutz. Diu volha qu’atau tostemps s’avienga !

Quau ei este idiòma qui’t hè tanta hrèita 

E qu’empleguè la Senta Verge hens ua còva ?

Quin s’apèra aquera lenga d’alcòva ?

De mots gascons aquera lenga qu’ei hèita,

Gascon qu’ei eth son nom, gascon plan que sona.

Diu me dau, era mia lenga b’ei gascona !

Sonata tà Chelo.

Chelo que sona com ua doça sonata

De nòtas claras e de timbre celestau.

Chelo que hè arressoar per tot l’ostau,

Botassats d’arríder sonant a tocata.

Chelo que sona com  un infinit consòu

Qui t’arreviscola per nueits acorcidas,

Quan las amnas e’s hèn un chic deprimidas

E lo tristèr e’t vòu cambiar en praube hòu.

Chelo que sona com l'unic apatziment,

Quan l’adirèr e ‘t crudanha l’esperit

E qu’as lo còr espravat  per bèth patiment.

Totun, tàd Amor non hè hrèita nat turment

E au pregon medish d’un praube còr herit, 

Que s’i està Chelo,  que non nat  esturment.

Un bèth arram, o quin e's hèn e des·hèn las istuèras miticas ...

Qu'èi trobat per escás aqueth explic suber l'origina deu petit nom "Beth" en un forum en castelhan.

Güeratz lo tèxte en version originau:

Yo tengo una hija ya de 2 años cuyo nombre es Beth y viene de Betharram.
Etimología del nombre: Beth: hermoso; Arram: ramo; Virgen del ramo hermoso. 
 Historia: Salvó de las aguas del Gavé, torrente peligroso del sur de Francia, a una niña que se ahogaba, tendiéndole una rama. En mi caso particular fue en agradecimiento a esta virgen porque mi hija tuvo graves problemas de salud al nacer y de alguna manera tambien fue salvada.
Espero que te sirva esta información. 
Suerte
Maru

O sia en lenga ben gascona: 

Jo qu'èi ua hilha, ja de 2 ans, de nom Beth qui vien de Betharram.

Etimologia deu nom: Bèth arram, Verge deu bèth arram. 

Istuèra: Que sauvè de las aigas deu Gave, torrent perilhós deu sud de França, a ua gojateta qui s'i negava, en tot parar-la un arram. En men cas particular, qu'estó unha arregraciada tad aquera verge pr'amor la mia hilha qu'avó problèmas de santat deus grèus en nèisher e d'ua manèra tanben qu'estó sauvada. 

Espèri que't servisca aquera informacion.

Sòrta

Maru

Non sèi pas d'on aquera brava hemna aurà tirada aquera istuèra, se l'auràs inventada o non; en tot cas, que m'a agradat.

Abauquir non vòu pas díser abauquir

Lo vèrbe abauquir n'a pas briga lo medish sens en occitan non gascon qu'en gascon. En occitan non gascon, abauquir qu'a la significacion de tascar, tepar, arrecobrir un terrenh en plantar erbilhon, mentre qu'en gascon, abauquit que vòu díser hèit, vadut abauc.  L'adjectiu abauc / abauca qu'ei  un gasconisme sinonim d'aspre,  ua lenga abauca que's ditz d'ua lenga qui a guardat la sensacion d'aciditat après aver tastat quauquarren acid.
Adara, la question qu'ei de saber quina relacion i pòt aver enter lo sens de tascar e lo de botà's acid????

E la mar e l'amor (P. de Marbeuf)

E la mar e l’amor an l’amarèr ‘n partatge.

La mar es amara, e l’amor es amar,

S’abisman hens l’amor autanplan com en mar,

Pr’amor n' i a pas mar ni amor shens auratge.

Lo qui tem la mar, que s’este au ribatge.

Lo qui tem los degrèus qu’òm pateish en aimar,

Que no’s dèishe jamei dab l’amor eslamar

Se no’s vòu negar hens un darrèr viatge.

La mair de l’amor es hilha de la mair-aiga,

Lo huec geish de l’amor, sa mair geish de l’aiga,

Totun l’aiga contra 'queth huec manca d’ armas.

S’aiga podè tuar un brasèr amorós,

Ton amor qui’m brutla es tan hòrt dolorós

Que n’atuderí lo huec d’ua mar de larmas.


Pèir de Marbeuf  (1596-1645)

Gasconismes e dialectologia catalana

La preséncia gascona en la Catalonha de la fin de l’atge miejan dinc au sègle XVII qu’èra importanta, pro importanta tà deishar traças hens lo lexic deu catalan formau e/o colloquiau. Lo lexic gascon qu’ei pròishe deu catalan, n’ei pas tostemps aisit d'elucidar la provienéncia d’un mot particular, se catalana, se occitana o se gascona. Totun, que i a quauques formas que son plan caracteristicas deu gascon, com e'n son pai, mai, frai e Pei (cat. :  pare, mare, frare/germà, Pere, occitan stricto sensu: Paire, maire, fraire, Pèire). N’ei pas un azard s’aqueths quate mots o noms s’arretròban en catalan, senhaus d'aqueth parlar ibrid gasconocatalan testimoniat peu Diccionari Catalan- Valencian-Balear ("ha vingut el meu frai ", per ha vingut el meu germà), enqüèra que la lor procedéncia gascona i sia ignorada. Expressions e mots ben catalans com beure a galet, galleda,  porró, coet, Déu n’hi do!, non s’explican aisidament en dehòra deus gasconissims béver a galet (galet forma diminutiva de gau < canalis), galeta (<  gau, de canalis), porron e poron (< pullone(m), forma afixada de pullu(m)), Cohet  (lo nom deu diable) e l'arneguet criptic Diu me dau! (per Diu me damne!).

A l’entrada deu mot Pei, lo diccionari Català-Valencià-Balear que’ns cita lo tèxte d'un testament de 1400, de Na Guiamoneta, molher d’en Pey Senahuja... En aqueth document, que s’i tròba un dusau Pei, de la ciutat de Queralt. Lo nom Pei qu’atesta de la gasconitat d’aqueths dus protagonistas, e non deu pas èster un azard que dus gascons s’arretròban mentavuts hens un medish document.

A trenta kilometres de Sanaüja (Lhèida) d’on èra lo prumèr Pèir, que’s tròba la ciutat de Solsona. Lo parlar catalan de Solsona (Lhèida) qu’ei aus limits deu catalan occidentau e deu catalan orientau. Qu’ei considerat com deu catalan centrau (doncas deu grop orientau), dab trets de transicion de cap tau nòrd-occidentau.  Que’m sembla interessant de soslinhar aqueste parlar solsonin que presenta aumens tres caracteristicas compartidas dab lo gascon. La prumèra qu’ei la diftongason de la o iniciau atòna, tret qui caracteriza e distingueish lo gascon de la rèsta de l'occitan  : en solsonin com en gascon, que disen aulor, auliva, (h)aunor etc…per olor, oliva, honor.... La dusau, tanben gascona, qu’ei l’"ar "protestic indusit per la r iniciau : la sopa s’arrefreda per la sopa es refreda. Un tresau tret, aqueth en partida gascon, que s'amerita tanben d’èster notat: a Solsona, la a atòna finau soa com ua "o" obèrta  e non pas com ua "a" obèrta com en catalan occidentau, ni com ua "a" escura /ə/ com en catalan orientau.
Aquera caracteristica deu parlar solsonin que hasó escríver au poèta berguedan Climent Forner vèrs deus famós (Carta de l’amic canonge, 1968):
"Oh la ciutat del nom que tot sol sona
amb una "a" que és una "o"...
E seré possible que lo pes de la comunautat gasconofòna  de Solsona estosse estat pro important tà  influir linguisticament suu dialècte locau o ben e s’ageish de tres coincidéncias ? Aqueth ahèr que s'ameritaré un estudi especiau, que tròbi jo.

L'influéncia gascona en Catalonha: Jan de La Rèula / Jan del Riu

L'influéncia gascona en Catalonha n'ei pas sonque lingüistica, que s'arretròba tanben dens la tradicion populara.
Se comparam lo rondèu gascon "Jan de La Rèula", verdadèr imne tradicionau de la vila de La Rèula, dens l'Entre Duas Mars, en Nòrd-Gasconha, dab la cançon catalana "Jan del Riu", qu'ei hèra temptant de véde'i ua relacion de filiacion. Lo títou de la cançon gascona qu'ei estat adaptat en catalan e las paraulas cambiadas, totun lo ritme de rondèu gascon qu'ei estat conservat e la melodia que's dèisha arreconéisher enqüèra.


Jan de La Rèula (Nòrd-Gasconha):



Jan de la Rèula, mon amic,
 A quala òra son las marèias ?
 Aquesta nuit, a mijanuit,
 A tota òra de la nuit!



Jan de la Rèula, mon amic,
 Ah que ta fama es mau cohada !
 Mena-me-la, te la coh'rèi,
A l'ombreta dau perseguèir !

Que vse'n presenti unha auta version tà balhà'vs ua idèa de las formas que pòt préner l'aire. Aquera version, interpretada per un parelh biarnés, qu'ei presentada com tradicionau biarnés e qu'ei hèra diferenta de la d'abans.

E adara,aquiu qu'avetz la cançon Jan del Riu, ua cançon tradicionau de Catalonha. La parentat de l'aire dab lo nòste rondèu Jan de la Rèula qu'ei evidenta. Que n 'ei ua version en mòde major en lòc de minor. Lo títou qu'ei estat adaptat, lo "de la Rèula", shens significacion per un catalan, qu'ei estat arrevirat en... del Riu! E las paraulas qu'estón completament reescriutas.  

Jan del Riu és arribat
amb un pot de confitura;
Jan del Riu és arribat
amb un pot de raïmat.

N'ha portat un violon
per fer ballar les minyones,
N'ha portat un violon
per fer saltar los minyons.

Jan del Riu és arribat
amb una carga de monines;
Jan del Riu és arribat
amb una carga d'escarbats.

N'ha portat un violon

per fer ballar les minyones,

N'ha portat un violon

per fer saltar los minyons.

Jan del Riu és arribat
amb una bóta de vi ranci;
Jan del Riu és arribat
amb una bóta de moscat.

N'ha portat un violon

per fer ballar les minyones,

N'ha portat un violon

per fer saltar los minyons.

Ua auta version en catalan, mensh dialectau aquera:

Salmigondin

Lo salmigondin qu'ei ua varietat mau fixada de neogascon qui dauguns e tròban normau. Totun, normau, non n'ei pas. Ni tanpòc ua tèsi de doctorat en sciéncia deu lengatge non haré deu locutor de salmigondin un locutor de gascon corrècte. Urosament, lo locutor de salmigondin n'ei pas imitat per absoludament nat aute locutor de gascon. Ja que lo locutor de salmigondin afirme que la causa de la mauescaduda d'aqueth parlar qu' ei la non-gasconitat deu son locutor (òc, n'i a sonque un solet, gràcias a Diu), la rason verdadèra n'ei pas briga aquera. Qu'ei meièu la non-gasconitat deu salmigondin.

Diccionari de rimas

La casa editoriau "Per Noste" qu'ei a publicar un diccionari de rimas redigit per J.M. Leclercq. Lo Jan-Marc qu'ei plan conegut com a autor d'un guida Assimil de conversacion en gascon, com a novelista d'expression gascona  e com a musicaire. Que tien tanben ua rubrica d'opinion en gascon hens lo jornalet.

Aqueth diccionari de rimas, non l'èi pas enqüèra a casa. De segur, que vse'n parlarèi autanlèu com l'agi arrecebut. Que l'èi dejà comandat, totun non l'aurèi pas tot a talh pr'amor l'impression qu'a prengut un chic de retard.

Se vse'n parli uei,  qu'ei pr'amor deu mèl de publicitat que ns'enviè Per Noste. Que pòrta un títou enigmaticament bilingüe: Diccionari de rimas / Diccionari de rimas. 

Be m'agrada lo bilingüisme de Per Noste! Dilhèu qu'auram un bèth jorn ua edicion de Vèrd Paradís deu gran Max Roqueta en dobla version: originau e gascona? Aquò que seré un utís hèra pedagogic tant entaus gascons qui's vòlen familiarizar dab lo parlar de Max Roqueta com taus lengadocians qui's vòlen familiarizar dab lo gascon. La pròsa de Max Roqueta n'ei  pas tostemps de bon compréner per un gasconofòne, qu'ac poish testimoniar, e non m'agrada pas briga de recórrer au francés tà cercar la significacion d'un mot en léger ua òbra occitana.



En tot cas, felicitacions tà l'autor J.M. Leclercq e tà Per Noste edicions peu diccionari aqueth! Que'u poderatz comandar suu site de Per Noste en clicant ací.

B'ei long lo camin per Papà Gahús!

Dens lo pòst passat, qu'avem examinat la relacion de filiacion possibla enter lo mot galloromanic *cauus ('kawus) qui balhè caüs en occitan (var. còis en lengadocian e guèhus en biarnés) e l'expression basca *gau huntz o gau hontza, de medisha significacion,  a l'origina deu mot gahús -var. gohús -en gascon (gaús en catalan, gabús en lengadocian).
Ta clavar aquesta seria de posts dedicats au mot gahús, que'vs dèishi dab lo grop bigordan de musica rock Papà Gahús. Qu'an lo bon gost de deféner la lengua en cantar en gascon, ua lenga d'avénguer se los quitis gascons s'ac vòlen.