Quíchoa equatorian: Leçon 1

Lo quíchoa equatorian o quíchoa septentrionau qu'ei, com lo nom ac indica,  lo mei septentrionau deu grop quechoan d'idiòmas. Qu'ei parlat en Equator, au sud de Colómbia e au nòrd deu Peró. Que n'existeish un parlar estandardizat dit "quíchoa unificat" (en quíchoa: Shukllachista kichwa) qui serveish de lengua co-oficiau en Equator. Lo quíchoa unificat qu'ei de segur ua lengua aparentada au quéchoa (o quíchoa) peruviano-bolivian, totun que n'ei en generau considerat com a lengua distinta e non pas com a simpla varietat pr'amor de la dificultat d'intercomprehension enter los dus idiòmas. Atau, quan e disem quíchoa unificat, que cau compréner que s'ageish plan deu quíchoa septentrionau e non de l'ensemble quéchoa (o quíchoa) . La terminologia emplegada per la wikipèdia occitana que pòt indusir confusion.Totas las wikipèdias en las lengas indoeuropèas  mei espandidas (anglés, espanhòu, portugués, francés, alemand...) que consideran lo quéchoa com estant ua  "familha de lenguas" , de nombre discutible - dinc a 40 lenguas segon Ethnologue - e de diversitat mei grana que non pas la de las lengas eslavas e a penas mensh grana que la de las lenguas romanicas o la de las lenguas germanicas. N'ei pas lo cas de la wikipèdia occitana qui considera lo quichua-quéchua com a lengua unica, a despieit  deu problèma de la manca d'intercomprehension enter los diferents grops, plan admesa per tots, occitans comprés. Aquera contradiccion que deu estar un simptòma deu sindròme occitan. 
  
Aquiu qu'avetz ua leçon tirada deu metòde Ross de quíchoa. Qu'èi sonque modificada la grafia de l'autora tà respectar la nòrma oficiau. 

1. ¿Allillachu kanki?

2a. Ari, allillami kani.

2b. ¿Kanká?

3. Ñukapish allillami kani. 

4. ¿Allillachu kampah yaya? 

5a. Ari, paypish allillami. 

5b. ¿Kampah yayaká? 

6. Ñuka yayapish allillami.

1.  Vas plan ?

2a.  Òc, que vau plan.

2b. E (qué de) tu?

3. Que vau plan tanben

4. Se va plan lo ton pair ?

5a. Òc, (eth) que va plan tanben.

5b. E (què deu)  ton pair?

6. Lo men pair que va plan tanben.

Vocabulari :

Ñuka : jo, lo men

kan : tu

pay : eth, era

kampah (grafiat autes còps: cambaj):  ton, lo ton

kana: estar, èster

churi: hilh

ushushi ( En Imbabura e en unificat: ushi): hilha

mama : mair, mamair

yaya, taita : pair, papair

kayakama (En Imbabura :  kayakaman) : A doman , a deman

-ká :  “e qué de…”

-pish:  tanben

¿kanká? : e tu?

Exercicis :

Substituir

1. ¿Allillachu kampah yaya? Ari, paypish allillami. <mama; churi; ushushi>

2. ¿Kampah yayaká? Ñuca yayapish allillami. <mama; churi; ushushi>

3. ¿Kampah mamaká? Paypish allillami. <ushushi; churi; yaya>

 Gramatica:

 1-Los sufix -ka e -pish (a Imbabura: -pash)

Que marcan unha enfasi segondària, per exemple hens las frasas 2b e 5b,  -ka qu'ei emplegat tà indicar un cambi de subjècte. Hens las frasas 3, 5a e 6, le sufixe -pish qu'ei emplegat tà marcar lo hèit de que disen la medisha causa a prepaus de cada ua de las personas mentavudas. 

2- L'accent finau de ¿kanká?

Que's refereish a la question originau, atau que remplaça lo vèrbe. ¿kanká? : e tu? 

3-Conjugason deu vèrbe kana (estar, èster)

kani : que soi

kanki (grafia velha: kangui): qu' ès

kan: qu'ei
Quasi tots los vèrbes que's conjugan parièr en quíchua. Quan e saps conjugar un vèrbe, que'us saps conjugar tots o quasi.

Quauques remarcas sus la pronóncia:
Lo quíchoa septentrionau (com lo quéchoa tot e l'aimara) qu'a sonque tres vocaus: a, i e u. Totun, com en quéchoa tot e en aimara, la pronóncia de i que pòt semblar a ua e e la de u a ua o, aquò que depen de l'environament de la vocau.

H (qui remplaça la j de la grafia vielha)  a la fin d"un mot que's pronóncia com ua jota espanhòla: cambah 

h au començament deu mot qu'ei mensh dura, que soa quasi com ua h gascona: hatun. 

ñ que's pronóncia com  nh en gascon

n que's pronóncia velara (ng) quan e's tròba en fin de mot o davant k,  w, m, r, y. `
Que soa m davant p (e b en la grafia velha, p qu'englòba p,b e f  en quíchoa unificat ), que's pronóncia dentau (la n de joen, an...) sequenon. 
Lo digraf ll que pòt préner las duas valors de la j gascona segon los locutors, com en gascon (y e j).
Sh com en gascon, ch com en espanhòu (ch a miei camin enter ts e ch gascons)
L'accentuacion qu'ei de manera regulara sus l'avant-darrèr sillaba. Qu'ei sus la darrèra sillaba tà marcar l'enfasi, alavetz la sillaba accentuada que pòrta un accent. 

Qu'èm lo Món (cantat en quíchua unificat) (la video que'ns rapèra lo quichua n'ei pas un idiòma sonque andin, qu'ei tanben parlat en Amazònia):
 


1 Punlla chayarka, uyanamari kanchi
Pachamamaka shukshina tukunami
 Llakikuna tyanmi, mutsurinami kanchik
Kawsayka tukuyta yalli sumakmi

 2 Ama shuyashun, shukticuna rurachun
Nanaykuna kampak punkuma chayamunga
Tantanakushka animata manchashun
Tukuykuna yachanami kanchik

Còr 1:  Yuyaimi kanchi, pachami kanchi
Sumaklla michashina punchayachishunchik
Alli yuyakunawan, alli ruraykunawan
Tukuylla, kampash, ñukapash, yanaparishun


 3 Shunkumanta, wuyashka kacta yachachun
Wikikuna ama yanka kachun, na paykunallachun
Yanapangapagmi kanchik, tukuy nukanchikpa ushaywan

 Còr 2
Yuyaymi kanchi, pachami kanchi
 Sumaklla michashina punchayachishunchik
 Alli yuyakunawan, alli ruraykunawan
 Tukuylla, kampash, ñukapash yanaparishun

 4 Llakikunawan mana ashtawan ushashpa
Ama kunkaychu ñuka kanwanmi kasha
 kaypy ñuka maky allylla kankapak
Tukuy kashpamy ushashun

 Còrs 3,4,5,6
Yuyaymi kanchi, pachami kanchi
 Sumaklla michashna punchayachishunchik
 Alli yuyakunawan, alli ruraykunawan
 Tukuylla, kampash, ñukapash yanaparishun

Lo doble instrument de Wilson Cruz

Un legedor que'm demandè de qué èra exactament aqueth instrument doble qui lo joen Wilson Cruz e jogava  en acompanhar Alfredo Coca. Qu'ei ua charanga. La charanga, ua invencion deu lutièr bolivian René Gamboa, qu'ei hèita d'ua guitarra e d'un charango qui comparteishen ua soleta caisha, atau lo jogaire que pòt passar de la guitarra au charango durant un trocet, shens cambiar d'instrument.

Que n'avetz un bon exemple dab aqueras pòlcas paraguaianas:

Esquerrèr e charanguista.

Quan èri adolescent, que hasèvi de mandolinista hens un grop de bluegrass miat per  un camarada de classa e gran amic men, Christian Séguret. E puish que’m hiquèi au banjo de 5 còrdas  d’estile clawhammer. E que jogavi de guitarra tanben, com quasi tots los mainatges deu men atge. E puish, plan mei tard, que’m caló abandonar tot aquò, pr’amor ua lesion a un nèrvi (lo cubitau esquèr) que’m va amiar dinc a l’impossibilitat quasi totau de tocar instruments de còrdas. No'm poish pas mei plaçar correctament dus deus quate dits de la man esquèrra sus aqueth espaci de tres dimensions qui ei lo clavièr deus lahuts pr’amor d’ua paralisi leugèra de la man, causada per la lesion ja mentavuda. Alavetz que m'a calut acontentà'm de tocar los instruments de vents, qui lo jòc n’i ei pas sonque de duas dimensions, o quasi. Que m'a calut deishar guitarras e banjos tà hiquà'm a bohar a l’auboès e au sac.

Totun, aquò no’m satis·hè pas tròp. Que'm mancan lo relhèu de l'armonia deu jòc, quan e soi a jogar solet, e la possibilitat de cantar en s'acompanhant. Tocar instruments de la traca deus lahuts que’m manca. Que voi tornar de trobar los mens plàsers d’adolescent, enqüèra que soi a har tres-vint ans. E de solucions, n’i a, a condicion d’acceptar d’ac recomençar tot despuish las prumerias, com s’estosses un shin qui n'aurè pas jamei tocat un instrument de la soa vita. La solucion, tà jo, qu’ei de jogar com un esquerrèr (qui’n soi, en realitat), o sia invertir l’òrdi de las còrdas e lo sens deu jòc. Totun, remplaçar la man esquèrra per la man dreta e emplegar la man esquèrra tau « rasgueo », aquò que't demanda de cambiar d’instument, que s'agisca deu banjo de 5 còrdas com de la guitarra. Que't cau investir hens instruments hèits especiauments taus esquerrèrs. Totun, n’ei pas lo cas dab lo charango, pr'amor, aquiu, lo pontet que i ei perfèitament perpendicular au clavièr. Alavetz, peu charango,  que sufeish d’inversar l’òrdi de las còrdas entà  transformar un instrument normau en un d’esquerrèr shens aver de cambiar arren d'aute. Dongas, qu’èi decidit de’m reeducar las duas mans en aprenent a tocar lo charango a la mòda esquèrra.  Que soi conscient qu’ei un desfís qui’m hèi a jo medish, pr’amor de l’edat avançada deu començaire e de la frustacion de s’i tornar shens absoludament nat profieit de las longas oras de practica de joentut. A maudespièit deu men passat de musician de còrdas, que serèi un començaire vertadèr pr'amor deu cambi foncionau de las duas mans. Non poirèi pas utilizar los circuits neuronaus qui i son ja dedicats aus instruments de còrdas hens lo cervèth despuish lo temps de joenessa. Que me'n calerà crear d'autes, de novo!  Dongas, que i vau, qu’ei plan decidit, dab l’ajuda deu charangista bolivian Antonio Pérez Álvarez,  un maestro de charango qui viu a Orsay en França, que’n sia arremerciat. Que serà l'oportunitat de revindicar e d'assumir totaument la mia condicion d'esquerrèr. En foncion deus progrés realizats, qu'evaluarèi la possibilitat d'exténer l'experiéncia dab autes instruments, banjo de 5-còrdas e guitarra, qui'm calerà alavetz har fabricar especiaument tà l'esquerrèr qui soi. 

L'eretatge deu "Gringo" Gilbert Favre

Qui e's bremba d'aqueth flutista deu grop bolivian "Los Jairas" (aqueth grop emblematic, fondat en 1966,  qu'estó vertadèrament lo fondator deu genre peu monde sencèr),  qui sabè magnifícament har plorar la quena e qu'audeishem en la video qui segueish ?



Qui's bremba deu "Gringo" de los Jairas, lo gran Gilbert Favre? Jo, en tot cas.
Gilbert Favre (1936-1988) qu'èra un musician soís, etnològue de formacion, clarinetista de jazz e quenista. Que's passè ua partida de la vita en Bolivia e en Chile. En Bolivia que fondè dus grops musicaus. Puish,  en las 1970, que se'n tornè definitivament tà víver en Euròpa. La chilena Violeta Parra, de quinze ans mei atjada qu'eth e dab laquau lo musician mantienó ua relacion amorosa complicada, no's remetó pas jamei d'aqueth doble abandon, lo de Chile -Favre que deishè Chile tà installà's au nòrd, en Bolivia, on i passè quauques annadas abans de deishar lo navèth continent- e lo de la quita Violeta:  lo quenista que s'i maridè ua boliviana shens ac gausar díser a l'artista chilena qui èra demorada en Chile.
La separacion qu'inspirè a la Violeta ua de las soas darrèras composicions: "Run run se fue pal norte".

En 1986, acompanhat de musicians francés, Gilbert Favre que hasó un viatge de tornada tà Bolivia dab l'idèa d'i organizar un hestenau de musica boliviana.

Qu'èra l'epòca urosa qui i èra possible de jogar de musica hens un avion...


  A l'arribada a l"aeropòrt de La Paz, que i estó arcuelhut triomfaument per de musicians bolivians qui no'u avèn pas briga desbrombat. Que i reconeishem lo gran mèste deu charango Ernesto Cavour, dab qui Favre joguè hens la formacion Los Jairas e dab qui formè lo trio Domínguez-Favre-Cavour .

 

Suu aqueth sojorn musicau  de G. Favre a La Paz, que trobaratz quauques videos mesas en linha mercès au charanguista breton Jean Vidaillac, de l'associacion "Sagarnaga", qui èra deu viatge (suu youtube, picatz Gilbert Favre).
En la video qui segueish, que'us vedem a jogar hens la Peña Naira, petit centre musicau localizat carrèra Sagárnaga (La Paz) e fondat peu quiti Favre de cap a 1965, apuish représ peu (gran) charanguista Ernesto Cavour, lo son companh de musica de la debuta. Uei lo dia lo centre no'i existeish pas mei.



A la seguida d'aqueth eveniment deu viatge de Favre, qu'estó creada en 1987 l'associacion Sagarnaga qui amassa  musicians de l'Euròpa francofòna jogant de musica boliviana. Aquera associacion qu'organiza talhèrs, cors d'estiu, rencontres, etc., autorn d'aquesta musica.
En 2010, l'amassada qu'avó lòc a La Paz... Un centenat de membres s'i retrobèn, joens en hèra gran part, tà i jogar musica i visitar los país on i vivó Gilbert Favre: Bolivia e Chile.  L'eretage deu mèste quenista qu'ei assegurat. Felip Carcassés, musician setòri d'expression occitana, bolivian de còr e gran quenista davant l'Eternau,  que i èra, que'u poderatz apercéber sus las tres videos qui segueishen.



Que'u podem arregraciar e felicitar a Jean Vidaillac, gran mèste de l'associacion, peu tribalh realizat.

Alban Faust

Alemand peu pair e de neishença, suedés deu costat mairau e de residéncia, Alban Faust qu'ei un musician de tradicion essenciaument oèst-suedesa (comtat de Dalsland) . Qu'ei un fabricant d'instruments renomat : nyckelharpa, sacpipa tradicionau (còrnamusa d'incha simpla com la boha), sacpipa dit "uilleann pipes deu nòrd" (sacpipa de bohet dab tres bordons, inventat peu quiti Alban) e cornamusa de Dalsland (còrnamusa d'incha dobla de la soa invencion). En mestior de còrnamusa suedesa, qu'ei probable un deus mei bons fabricants de tots (tà non pas díser lo melhor) per la qualitat deus sons instruments e sustot per la soa inventivitat. Qu'editè un pialat de CDs, tots excellents, qui's pòden escotar e crompar en linha aquiu.


Aquiu qu'avetz petit documentari qui'u ei consacrat.  Qu'ei en alemand, entaus qui comprenen aquera lenga:





E entaus qui non saben pas l'alemand, que'us demora la musica suedesa. Aquiu, ua polska seguida per ua valsa:





Ua auta polska:




Ua tresau polska (ja v'aví dit que la polska èra la dança emblematica deus suedés?)




E, entà cambiar, ua mazurca:






E, fin finala, un shòtish (escotisha):

La parroqueta d'aurelhas jaunas e la palmèra de cera

La palmèra de cera de Quíndio (Ceroxylon quindiuense)  qu'ei un deus arbos mei grans deu planeta. Los especimèns mei vielhs que pòden arténher seishanta mètres de hautor. Qu'ei ua palmèra de montanha, qui creish ad altituds compresas enter 2000 e 4000 m s.n.m. en los Andes d'Equator e de Colómbia, en ambient umide e fresc, dab ua plaja de temperaturas compresas enter 12 e 19°C entà ua creishença optimau. Aquera espècia qu'ei en gran perilh d'extincion pr'amor de la deforestacion e deu bestiar qui se'n minja los brots. La palmèra de cera que's ditz atau pr'amor de la cera blancosa qui n'arrecobreish l'estipe.



 

 La palmèra de cera qu'abriga ua espècia de parroquet: la parroqueta d'aurelhas jaunas  (Ognorhynchus icterotis, loro orejiamarillo en espanhòu). Aqueth papagaiet andin qu'ei completament dependent deus palmerars de Ceroxylon spp. tau son cicle biologic. Que's sòu passar las nueits apitat sus la palmèra e que's neureish en ne minjant los fruts. Que contribueish a la disseminacion de la planta en dispersant los òs deus fruts. Non nidifica sonque hens cavitats qui's forman hens los estipes deus especimèns morts de Ceroxylon spp. La palmèra vienosse a desaparéisher, que seré tanben probablament  lo cas d' aqueth parroquet. L'ausèth que i ei dejà extint en Equator, victima de la caça, de la captura e de la rarefaccion deus palmerars. Urosament, qu'ei protegit en Colómbia, com la quita palmèra de cera, declarada arbo nacionau de Colómbia per efèit de lei. Que i conviven en resèrvas adaptadas tà la proteccion de las duas espècias, l'animau e la vegetau.

 












La municipalitat de Roncesvalle, hens lo department colombian de Tolima, qui n'i compda ua d'aqueras resèrvas, que s'ei implicada hens la valorizacion de l'ausèth non solament com objècte de proteccion, mès tanben com pretèxte e prètz-hèit tà en·hortir los ligams socioculturaus en çò deus membres de la comunautat e com tèma d'educacion e de sensibilizacion taus escolans e taus poblants . Qu'organiza un hestenau dedicat a l'ausèth dab danças, passacarrièras etc.
 

Lo poèta (Atahualpa Yupanqui)

Lo poèta (Atahualpa Yupanqui)



Tu pensas qu’ès distint

Pr’amor que’t disen poèta,

E qu' i tiens un món a despart

Per las  estelas mei enlà.

A pos d'espiar la lua,

Ja non la sabes espiar,

Qu'ès com un praube cec

Qui non sap tà on va.

Vè-te’n espiar los minèrs,

Los òmis au hromentar

E canta'us aus qui lutan

Tà un bocinet de pan.

Poèta de rimas tenhèras,

Vè-te’n víver a la seuva :

Qu' i aprenderàs hèras causas
Deu boscassèr e de sas misèrias.

Demora amassa dab lo pòble,

No’u espies de dehòra estant,

Pr’amor çò de prumèr qu' ei d'estar òmi,

E çò de segond, poèta.

A pos d'espiar la lua,

Ja non la sabes espiar,

Qu'ès com un praube cec

Qui non sap tà on va.

Vè-te’n espiar los minèrs,

Los òmis au hromentar,

E canta’us aus qui lutan

Tà un bocinet de pan,
Tà un bocinet de pan. 

La tostadera encantada

Jo que’n sèi ua petita tostadera,

Non n’i a pas nada de mei beròia qu’ era.

Au pregon de la henuda, que n’a l’agrilh

De s’i gahar micas de tot escantilh :

Las largas, las bracas, las negras, las blancas,

Lescas de las blondas, de las bonas tracas,

Baguetas, chòinas e coquetas de hroment,

Totas  qu’i van a plàser, totas que s’i hèn

En s’arregaudint d’aqueth gran sacrifici,

Per amor a la gresilha, de qui n’ei l’ ofici.

Ua hada que s’a pres l’allura magica

De la tostadera. A cada vegada 

Que s’i en·honsa ua navèra tostada,

A largar l' arrepic la hada que’s hica :

"Canta que cantaràs, tostemps que tostaràs,

Un còp de mei, tostem,  gascons, tostem enqüèra!"

Adonc si bèth pacan e’t demanda  per escàs,

"D’on vien la devisa « tostemps gascons! » ?" Güèra !

Ja’u  poderàs har responsa a mieja votz :

"D’aquesta hada qui’us a grasilhats a tots. "
Aqueth poèma qu'èra tà t'explicar, mic,
Perqué, de gascons, non n'i demoran pas bric.

Aqueth petit poèma pedagogic n'èra pas sonque tà raperar que tostemps e tostem e son omonims en la màger partida deus parlars gascons, com en biarnés e en aranés.

Vocabulari:

tostadera : tostader, tòstapan
agrilh: costuma
escantilh: sòrta, traca
traca: espècia, genre
güèra! = espia! Aquiu que l'as! Jo que'm pensi que lo mot uèra qu'ei ua traça fossilizada deu vèrbe extint  *u(e)lhar - lat. oculare (cf. gasc. uelhada, ulhada, cat. ullar, esp. ojear), bèth drin deformada en se crotzar dab l'aute mot qui'u va remplaçar: guardar/güèrdar (francic wardan). Que s'emplega sonque a l'imperatiu o com a interjeccion: Güèra!/ uèra! e   güèr!/uèr! (< *uelha! e  uelh! cf. cat. ull! esp. ojo!), nham (<*ulham x vejam), güeratz ueratz o güatz, uatz (<*uelhatz;*ulhatz). L'influéncia deu vèrbe güèrdar hens l'evolucion d'aqueras formas d'oculare, lhevada nham, qu'ei evidenta. Nyam! qu'ei tanben catalan (valencian), dilhèu ua relica deu parlar gasconocatalan de las comunautas gasconas en país catalans.

Lo planh deu huset

Lo planh deu huset

Jo que soi com lo gahús :

De la nueit, que’n soi lo hus.

Que m’apèran tinha-hus,

Praube de jo, praube gus !

Que m’apèran tumar-hus,

Ja que sii sonqu’un hus !

Lahens bòrdas e còvas

Nosaus las soritz-cauvas

Que vivem en bèths gropàs

De mei de cent individús :

De sociaus, no’n serém pas ?

Lavetz, perqué tumahús ?

Tinha, no’n soi pas briga,

Non soi sonqu’un praube hus !

Tumar, no’n sèi pas briga,

Quan seré contra las puç.

Que soi sonqu’un praube gus,

Totun que non tumahús !

Soi pas sonqu’un petit hus

Qui s’a gahats los ahurs

De beròia pipistrella.

Tà la lua esclarejant,

Que hèi la damisèla :

Que vòli en ziga-zagant.

Soi pas sonqu’un petit hus,

Qui vòla lahens cèus escurs.

De damns be’n sèi mantuns !

Qu’èm tots harts de tant d’abús :

Pollucion, parcs eolians

E bestiessa deus umans.

Tu qui t’ès botat a l’argüeit

Tà espiar los husets de nueit,

Se, per malur, n’i ei pas nat

A volar per aquí arron,

Non pòts dobtar, desgraciat,

Que s’aprèsse la fin deu món.

Explics. Hus, deu mot basco huntz qui significa gahús, que designa(va) en gascon aujamis nueitaus, gahús e soritz-cauvas. Lo mot gascon gahús (dab l’accent sus la dusau sillaba, contràriament aus sinonims cauüs e guèhus) que vien deu mot basco gauhuntz (atau en navarro-labordin, gauhüntz en soletin, gauhontz en batu), sinonime de huntz (hüntz en soletin, hontz en batu). Lo mot basco gauhuntz qu’ei en realitat un romanisme, que vien deu mot galloroman - e occitan- cauüs, interpretat a la basca, a la « lutz » de gau = nueit. En gascon, lo mot hus que demora fossilizat hens los compausats tinhahús e tumahús. Tinhahús qu’ei escriut hòrt justament tigne-hus per Camelat, dab un junhet, ved. lo lexic de Bite Bitante, document pdf p.86, e, tignehus –non pas tignahus - per Palay. Tumahús (de tumar-hus), sinonime de tinhahús, que pòt tanben servir d’adjectiu dab lo sens de taciturn, ex. ua gojata tumahusa. Lo nom gascon de persona Huzet que devè aver aqueth sens (e non lo de husèth !).

A las fautas de lengatge, la mea correctora que i hè puisheu.

Hens un poèma recent, que i avèvi mau-escriut lo mot *puishèu. Non soi pas solet a balhar un accent grèu au mot, erronèament, de segur. Que i ei escriut dab l'accent en mei d’un diccionari e autors deus mei bons que hèn aquera fauta. Urosament, Domenja Lekuona, de Ràdio-País e deus Reclams, qui ‘m torna léger los poèmas e qui’us me corregeish dab gran paciéncia  (que’n sia arregraciada), que se n’avisè.

De hèit qu’ei puisheu o puishiu ou paishiu o poishiu, mot misteriós, polimòrfe (adonc ancian, indigène, non manlhevat),  hèra corrent e hèra gascon.  Que’u trobam en un sarròt d’expressions com har / hèr puisheu, tirà’s deu puisheu etc. Que m'èi demandat d’on pòt viéner aqueth mot.

Que supausi que devèva estar un adjectiu a la debuta :  paish + iu. En efèit, qu’apareish atau hens ua formula vielha deu nhirgo juridic: « seis nulh contrast paxiu » (compréner: shens nada causa contrària qui ac empache, cf. Lespy). Que’m pensi lo mot "paish" de paishiu qu’ei lo medish « pach » d'empach, (en-pach), qu'ei a díser que vien de l’arraditz  latina pĕdī- , de pĕdus ( pè) o mei exactament d’un derivat afixat com *pĕdīus, atestat com nom en latin: Pedius (chafre probable d'ua persona andicapada, qui caminava dab dificultat), o pĕdīca (qui volèva díser 1- trava tà empachar de caminar 2-gahadèr, podapè tà capturar animaus) cf.  lo mot francés piège, deu latin pedica; lo mot francés empêcher, de in+ pedica -re, de comparar dab lo mot gascon (vielh) empedir  (in +pedi-re), de medisha significacion. Que supausan generaument lo mot empachar que vieneré deu francés empêcher. Totun, perqué descartar qu'aqueth mot non posca viéner directament d’un vèrbe baish-latin,  *impediare (crotz enter impedicare x impedire), puishque lo gascon a dus mots de la medisha familha, paishiu e empach, qui i son desconeishuts en francés? En gascon, lo vèrbe que i deu estar indigène, que non un gallicisme.

Lo mot empach que s'a encontrat un brave succès hens la peninsula iberica tota puishque totas las lengas romanicas s'i an incorporat aqueth occitanisme devath la forma empatx o empacho, juntament dab empatxar o empachar. Lo mot que devó viatjar en passar de l'occitan tau catalan puish deu catalan tà l'espanhòu e finala de l'espanhòu tau portugués.  

En gascon, paishiu que s’ibridizè dab formas de podiolum (pujeu, pujòu, pojòu) tà balhar - en particular, mès pas sonque- puisheu  qui, autes còps, e podèva aver las duas significacions d’empach o de pujòu, segon los cas. La confusion enter los dus mots qu'èra facilitada per la semblança devuda a l'etimologia compartida. Podiolum (d'on vien lo noste pujòu) qu'ei ua forma afixada de podium (d'on vienen las formas puei, pueg, pog, poi,  pui en occitan, puig en catalan). Aqueth mot podium n'ei pas sonque l'adaptacion latina deu mot grèc ποδιον  (podion), forma diminutiva de πους qui vòu diser precisament pè.  O sia que la significacion prumèra de ποδιον (podion) qu'èra la deu gascon pedon.