El hotel boutique

Un poco de publicidad gratuita...
L'hotel boutique Plaza Sucre: de fòrça bon rapòrt qualitat-prètz se podetz conseguir lo prètz promocionau ( 60 dollars per nueit per ua crampa dòbla, sia mens de 50 euros, qu'avèvi arreservat per l'internèt via un sit de reservacion d'otèls, se non qu' ei lo doble se reservatz a l'otèl directament, que hè car), qu'aucupa un ostau coloniau renovat, en plen center-vila istoric. En las crampas, que i a la tv, de segur, e que i a un canau on e passan en bocla precisament aquera video, com entà sajar de convénce't qu'as pas hèit ua coneria en instalar-t'i, a l'hotel boutique Plaza Sucre!!!


Los prumèrs dias a Quito que son tostemp un pauc de mau víver quan arribas directament d'Euròpa: lo descalatge orari e l'altitud (près de 3000 m), aquò n'ajuda pas a't sentir plan. Mas bon, l'otèl qu'ei plasent e Quito que m'agrada hèra. Qu'ei ua vila magnifica.


A mei, qu'an la wifi e jo qu'èi portat lo men i-book tà comunicar dab lo mond ;)). Mès l'otèl qu'ei ua solucion provisòria: n' i demorarèi pas. Que'm cau trobar ua crampa en çò d'un abitant.

A la recèrca de la palmèra de Quito

Après ua nueit caotica, que'm soi hicat a cercar las palmèras de Quito (Parajubaea cocoides). Aquera palmèra que s'assembla a un cocotièr, en realitat que n'ei un parent pro pròishe. Totun, qu'ei ua palmèra d'altitud (2 500 m) de las Andas equatoriaus, qu'ei a díser non soporta ni la calor tròp fòrta ni lo tòr (gèl). A Quito, que hè en generau un maximum de 20 °C lo dia (a l'ombra), a còps lo maximum puja dinca 26°C, o baisha dinca 14°C, mès en generau que hè autorn deus 20°C. E aquò, tota l'annada e tot dia. La nueit, que hè 10 °C, a còps 5°C. Aquera palmèra, la pòden cultivar sus la còsta californiana o de nava zelàndia on lo clima i ei suau, pas tròp caud. En França, no n'i a pas nada que i a subreviscut, me sembla. La palmèra de Quito qu'ei ua enigma, pr'amor que la trobam sonque cultivada en Equador e e lo sud vesin de Colómbia (Departament de Nariño), mès no'n s'i tròba pas nada a l'estat "sauvatge". Dinc a pauc, se pensava que non existiva pas nat exemplar sauvatge d'aquera espècia. Que i a plan exemplars sauvatges de "cocotièrs" andins deu medish genre mès sonque en Bolívia, e que's tracta de duas autas espècias, Parajubaea torallyi e Parajubaea sunkha. Dus botanistas bolivians que prepausèn la palmèra andina de l'Equador qu'èra en realitat un cultivar d'ua de las duas fòrmas bolivianas, aportat en Equador deu temps deus Incas o de la colonizacion. E puish recentament, l'an passat, un jesuita peruvian, professor d'etnobotanica, Dr Fernando (Pacho) Roca que descobrí un palmerar sauvatge de Parajubaea cocoides (l'espècia de l'Equador) au nòrd deu Peró, a uns 40 km de la frontièra dab l'Equador. Ne trobaratz ua fòto aquiu.

Dens lo claustre deu convent San Francisco (ara un musèu), que n'i a exemplars deus bèths (la palmèra mei petita de dreta qu'ei ua washingtonia).




Que's pòt véder un joen exemplar de P. cocoides, au hons:


N'i a tanben près de la catedrala on ei enterrat Sucre:


...E a la plaza grande:


Aquò ei lo palai de l'arquevescat, non s'i pòt pas véder nada palmèra de Quito:


mès que s'i podem restaurar:




En particular qu'i podem minjar un ceviche deliciós e pas tròp car dens ua cevicheria e pescaderia de las bonas: Pedro y Pablo.


En Occitània, que's cultiva l'espècia boliviana Parajubaea torallyi, mès son pas comuns, n'i a dus exemplars dens un jardin privat a Vic La Gardiòla (Eraut).

Arribada a Quito

La linha Madrid-Quito (environ 11 oras de vòl dens aquesta direccion) qu'ei desservida per Iberia. Com ac disèvi, l'aterrada a Quito n'ei pas tostemp aisida e que pòt pausar quauques problèmas a còps. La pròva: en 1977, los pilòts deu Miguel de Unanumo que la manquèn e l'avion qu'acabè la soa corsa en dehòra de la pista:




Senon, l'aterrada que't hè quauquarren coma aquò:


Qu'avèvam l'impression d'aterrar en plea vila. E quan las arròdas de l'avion e comencèn a arrebombir sus l'asfalta, que'm tornèi pausar la question qui m'obsessionava: "perqué e'm soi vienut pérder ací, a Quito?"

Dehòra que plavusqueja.

A l'aeropòrt, qu'ei la horrèra abituau. Prumèr trobar la valisa, en tot pregar que no's sia pas perduda. Puish cordejar tà hà's controlar lo passapòrt. Lo tip qui'm pausa tres questions shens güèitar lo men bilhèt de retorn, puish que m'espia longament shens díser arren, dab un sorríder, a mitat de curiosèr, a mitat sorneguèr, e, tot sobte que hè clacar lo tampon suu passapòrt en tot díser, de manièra drin susprenenta: "bienvenido a casa, señor".

Jo que demoravi mut, bocabadat.

Que vienèvi d'enténer la responsa a la mia question.

Passat lo portilhon de l'eishida, un còp dens la nau de l'aeropòrt, que m'i trobèi un ahoalh de monde a esperar e arcuélher los viatjadors dab crits d'excitacion e d'alegria, abraçadas e potoadas. Shens nat dobte, b'èri plan arribat!

Marescal Sucre

Antonio-José de Sucre que vadó a Cumaná (Veneçuèla) en 1795, d'ua familha aristocrata d'origina franco-belga e espanhòla. A l'atge de 15 ans, que s'enrotlè dens l'armada independentista. Rapidament que pugè las escaleras de la ierarquia militara tà vàder generau de brigada a l'edat de 24 ans. Que's hasó pròishe de Simon Bolivar qui'u confiè la batalha tà l'independéncia de la província de Quito en 1821. Qu'obtiengó la victòria contra los Espanhòus a la batalha de Pichincha (1822) qui miè ta la liberacion de Quito. Bolivar que'u hasó president de la Província de Quito. Sucre que i maridè ua aristocrata quitenha. Puish que participè a la liberacion deu Peró en tot guanhar la batalha decisiva d'Ayacucho. Aquera victòria que'u hasó arrecéber lo titòu de marescau. Que participè tanben a la liberacion de Bolívia e qu'estó elejut president per la vita d'aqueth país. Mès que's deishè la carga au cap de dus ans tà hà's eléger president de Gran Colómbia, lo son país natiu (Gran Colómbia qu'aplegava haut o baish Colombia -Panamà inclós-, Veneçuèla e L'Equador). Que morí en Colómbia a l'edat de 35 ans, victima d'un assassinat politic. Que l'enterrèn a Quito, en tot complir atau la volentat deu defunt.

Marescal Sucre qu'ei lo nom de l'aeroport internacionau e d'un barri de Quito, lo barri dit deus gringos, pramor que i sòlen amassà's los Americans. Sucre qu'a tanben balhat lo son nom au caplòc de Bolívia, a un departament de Colombia e a la soa vila nativa Cumanà, ara Sucre, a Veneçuèla. Lo sucre qu'èra tanben la moneda de L'Equador, mès adara qu'ei estat remplaçat peu dollar american.

L'aeropòrt de Quito que hè paur: ua pista soleta qui segueish l'eish de la vath, a mei de 2800 m d'altitud, au nòrd e quasi dincau mitan d'aquesta vila de 1,4 milions de poblants. Perdut dens la bruma e enrodats per volcans hauts de mes de 5000 m, qu'ei probable un deus mei perilhós deu mond.

Rendetz-vos a Sent Francés

Lo Peiroton que se'n va en viatge...

Prumèra etapa: Tolosa-Madrid

Segonda etapa: Madrid-Sent Francés! Espèri que non plaverà pas tròp...Senon, aquò rai! Après, veiram plan!

Ah! Mès de quin Sent Francés e's tractarà?

Sondatge de la Dépêche: mes occitan dens lo mètro

Tà arrespóner ad aqueth sondatge de la Dépêche, que'vs cau anar ací.

Bilingüisme: aquò's noble !

Doas lengas: plaser doble!

Dins lo mètro coma pertot,

0 volèm en occitan tot!

Gribolha e Déclic

Gargolha, alias Gribolha, alias LaFripolha, alias Cascolha, alias BAB (òc, com l'agglomeracion Baiona-Anglet-Biàrritz e sustot com Boîte à Bétises) qu'a mudat de l'ostau de la Mela tà casa deu Peiroton a Tolosa.

Qu'ei vaduda ua gatoneta plan gualharda. N'a pas mei problemas a l'uelh, mercés aus suenhs de Dauna Mela.

Que s'a trobat un companh de jòc qui se ditz Déclic.

Déclic qu'ensenha a Gribolha-LaFripolha quin e cau jogar a la bala:

Après lo jòc, que hèn la siesta amassa.

Enfin, qu'ei Déclic qui vòu hèr la siesta. A Gribolha-LaFripolha non l'agrada pas tròp de dormir. S'estima mes jogar.

Al Peiroton li agrada legir e ausir l'occitan dins lo mètro tolosan: bilingüisme total, se vos plai!

Lo collectiu TisseÒc comunica:
Lo collectiu TisseÒc organiza una jornada d'accion aqueste dimècres lo 28 d'abril, per demandar l'amelioracion e l'extension del bilingüisme dins lo mètro de Tolosa.
Rendètz-vos a 4 oras del vèspre a las alèias del Pdt Roosevelt (estacion Joan Jaurés) per una animacion. D'artistes tolosans nos vendràn sosténer. Vos esperam plan nombroses ! :)

Un trocet de gramatica: quin, com, com a, coma

En gascon occidentau com en catalan, que coneishem los dus mots quin e com. Lo sens prumèr de quin qu'ei lo medish en gascon com en catalan:
Quin camin e'ns cau seguir tà anar tau vilatge? Cat.: Quin cami ens cal seguir per anar al poble?
Quin camin mei beròi! (Cat.: Quin camí més bonic!)

En gascon modèrn, quin a prengut lo sens de de quina manèra de com:
Quin t'apèras? (Cat.: Com et dius?) Quin va? (Cat.: Com va? Què tal? ).
Non sèi pas quin e'm cau har/hèr tà anar tau vilatge. No sé com em cal fer per anar al poble.
Aqueth emplec de quin per com qu'ei ua caracteristica deu gascon per arrepòrt a la rèsta de l'occitan.

En gascon, com s'a guardat lo sens de "la medisha manera que": negre com la nueit (cat.: negre com la nit) e lo de "la manera que": haràs com volhis/volhas (cat.: faràs com vulguis/vulgues). En ua partida pro grana deu maine gascon, de cap a la termièra dab lo maine lengadocian, com ei remplaçat per la fòrma occitana coma: negre coma la nueit, haràs coma volhas etc.
En aranés, qui hè partida deu gascon sud-orientau, com e quin son dus advèrbis interrogatius absolutament sinonims: Com ac as hèt? = Quin ac as hèt? (en catalan= com ho has fet?). Com te dides= quin t'apères? (cat.: com et dius?). Mès la fòrma de la preposicion e de la conjoncion en aranés qu'ei tostemp coma com en lengadocian: nere coma era net, haràs coma volgues, sò tan gran coma tu; (en lengadocian: negre coma la nuèch, faràs coma voldràs (futur de l'ind.), soi tan grand coma tu).

La preposicion com a, dab lo sens de "en qualitat de" qu'ei perfeitament corrècte en gascon, com en catalan, mès lo son emplec qu'ei cadut drin en desús en gascon modèrn qui'u prefereish com mentre que com a ei demorat normau en catalan: Que soi vienut/viengut/vengut com (a) medecin/mètge. (He vingut com a metge).

La conjoncion causau deu catalan estandard : com que n'existeish pas en gascon, enqüèra que l'aranés l'aja adoptada. Com que qu'ei ua particularitat deu catalan. En gascon qu'ei tostemp com (o locauments, coma a la termièra dab lo lengadocian). De notar que com que n'existeish pas tanpòc en catalan septentrionau.
Podem comparar:
Catalan: Com que plou, em quedo a casa.
Catalan septentrionau ("rosselhonés"): Com plou, resti a casa.
Gascon occidental: Com e plau, que demori a casa. Lo mot "e" qui segueish com qu'ei un deus enonciatius gascons (Los autes enonciatius gascons que son que, ja e be).
Aranés: Coma plò, demori en casa.
Lengadocian: Coma plòu, demòri a l'ostal.

Lo catalan septentrionau que pòt emplegar com de en lòc de com en las comparasons. Qu'ei un lengadocianisme (e non un occitanisme, puishque no's ditz pas en gascon).
Hom veu a saltar rats grossos com de llapins (A. Saisset). La frasa aquesta, arrevirada en gascon occidentau, que hè: qu'òm ved a sautar arrats gròs com lapins. En gascon centrau e orientau, lo plurau de gròs que hè gròsses o gròssis, doncas la frasa que vad atau: Qu'òm ved/vei a sautar arrats gròsses coma lapins. En aranés: òm ve a sautar arrats gròssi coma conilhs.
Un aute exemple: Un munt de gent premits com d'arengades (J. Marty). En gascon, la frasa que's pòt arrevirar per un arramat de monde premuts com eishardinas. Lo vèrbe rosselhonés premir qu'ei un lengadocianisme (que non un occitanisme), la fòrma "normau" en catalan qu'ei prémer, exactament com la deu gascon (deu latin prĕmĕre), mentre qu'ei premir en lengadocian.

Aranés, occitan estandard e oficiau

Ara qu'ei a discutir-se en Principat de Catalonha era lei der aranés. Coma ac sabetz, er aranés qu'ei occitan, qu'ei era unica forma oficiau que s'a prengut era lengua occitana. O mès exactaments, qu'ei eth parlar de Vielha-Mijaran que s'a hèt er estandard. S'anatz visitar un sit de Salardú coma aguest, poderatz constatar qu'era version aranesa dera pagina oèb ei plan en aranés de Vielha (estandard), que non en aranés de Pujòlo coma lo parlen en Salardú.
Er aranés que s'a hèt lengua oficiau sense copar es ligams damb era rèsta der occitan. Aquerò provoquèc ua reaccion escandalizada - e escandalosa deth mèn punt de vista - d'uns intellectuaus occitans e catalans qui pretenen impausar eth lengadocian coma substitut der aranés en principat de Catalonha. Aquera nocion d'estandard lengadocian entar occitan que remonta ath sègle XX, damb er esfòrç d'estandardizacion deth son dialècte pròpi de part d' Alibèrt qui ère lengadocian. Qu'ac cau plan díder: es lingüistes occitans qu'an estat incapables de normativizar era lengua occitana, que se son acontentadi de normativizar es dialèctes. Tà cadun gran dialècte, trapam ua lengua normativizada distinta, e de còps, mès d'ua. Tar occitan, non i a cap d'estandard unificat.
Un argument en contra dera causida der aranés coma estandard representatiu dera lengua oficiau serie eth petit nombre de locutors d'aguesta modalitat. Per jo, au contra, qu'ei ua rason excellenta entà adoptar er aranés coma estandard oficiau per tot er occitan. O mès exactaments, qu'i vedi dues arrasons des bones:
1- nosati occitans non-aranesi, que seram linguisticaments toti egaus deuant era lengua estandard e oficiau. Toti auram de hèr un esfòrç d'aprentissatge dera modalitat oficiau dera lengua nacionau d'Occitània, que sigam originaris de Tolosa, Pau, Lemotges, Montpelhèr o Marselha.

Quan eth yiddish estandard siguèc creat, en 1934, o quan eth basc estandard siguèc creat en 1963 enlà, er estat dera lengua yiddish o dera lengua basca ère comparable ath der occitan dera fin deth sègle XX, qu'ei a díder qu'i auie estandards distinti corresponent as dialèctes màgers dera lengua. Èren es dialèctes qu'èren normativizadi, que non era lengua madeisha. Totun, tà remediar aquerò, linguistes yiddishi e basqui heren un gran trabalh entà crear un estandard unificat tà cada ua d'aguestes lengües, basat sus un mescladis d'aumens dus dialèctes naturaus. Qu'ei a díder que, quan siguèren creadi, es estandards yiddishi e basqui non èren representadi per absolutaments cap de locutors, absolutaments degun parlaue aguest dialècte estandard e la literatura en aguestes modalitats èren ben evidentaments inexistenta. Agueste hèt non empachèc er èxit deth yiddish estandard, unificat, emplegat aué dia de manèra exclusiua ena premsa escrita e en obratges dera literatura contemporanèa per tot eth planeta. Aguest estandard qu'ei tanben era forma dera lengua ensenhada enes universitats. Isaac B. Singer (neishut en 1902) adoptèc aguest yiddish estandard, que non parlaue cap jamès. Quan parlaue yiddish, ac hege tostemp en sòn parlar naturau, mès escriuie en estandard. Açò non l'empachèc de guanhar eth Prèmi Nobel de literatura en 1978.
Ara debuta, eth basc batu que se trapèc dab ua resisténcia hòrta en contra per èster ua modalitat artificiau e non parlada deth basc. Ara non i a cap mès resisténcia, eth basc batu que s'a ben hèt era lengua nacionau des Basqui.
È prengut aqueri dus exemples deth yiddish e deth basc simplaments pr'amor que son lengües sense Estat, coma ac ei er occitan. Aqueth trabalh de normativizacion non siguèc hèt tar occitan.
2- Es Aranesi qu'an aconseguit hèr der aranés, donques der occitan, ua lengua oficiau, ensenhada de manèra normau enes escòles e emplegada pera administracion. Aquerò plan qu'ei tornar a balhar ara lengua occitana un estatut de dignitat que li mancaue. Per jo, aquerò sufís tà adoptar er aranés coma modalitat oficiau e representatiua dera lengua occitana. Era union hè era fòrça, adoptem er aranés! Adoptar er aranés coma forma d'Occitan unificat qu'ei contribuir ar esfòrç de normalizacion der aranés, donques der occitan. Militar en contra qu'ei politicaments desastrós e non miarà enlòc. Aquerò non vos empacharà cap de continuar d'escríuer en vòste dialècte o parlar preferit, jo en gascoinés, tu en lengadocian, eth en provençau o en lemosin etc , mès aumens, dispausaram d'ua modalitat escrita oficiau e universau der occitan, de base aranesa, d'ensenhar e de promòir a costat (e non en plaça) dera modalitat locau dera lengua nòsta, en cada escòla deth territòri occitan. Hèr tindar er aranés enes administracions e en organismes internacionaus que cau.