divendres, 25 d’agost de 2017

Diccionari etimologic deu gascon. Letra A

Aqui qu'avetz l'esbaucha d'un diccionari etimologic en preparacion, dab emfasi (totun shens que) suus mots mei caracteristics deu gascon, los qui son desconeguts en la rèsta de l'occitan, lhevat los parlars gasconejaires pròishe, e los qui i son coneguts, totun de formacion especificament gascona, e emprontats per las lengas e parlars vesins  com arlòt, galet, caishalòt e capdèth. Que serà completat a mesura. Atencion: aqueste diccionari qu'ei etimologic e non pas ortografic. N'a pas nada pretension de normativizar l'ortografia. La causida v/b qu'ei sovent discutibla e, per jo, arbitrària. L'argument etimologic qu'ei sovent flac e vau mei ua ortografia arbitrària e establa que non pas ua ortogràfia instabla dependent deu credo etimologic de cadun. L'argument fonetic que'm sembla mei acceptable que non pas l'etimologic pr'amor lo prumèr qu'ei verificable mentre lo segon que demora en un maine teoric e, per natura, non segur.

LETRA A


abaganhar ved. avaganhar.

abalòt (s.m.) horra en movement  cf. lo catalan avalot, avalotar . Etimon: volvere via volutare (ved. G.D.L.C.). Der. abalotà's. Probablament un catalanisme en gascon. Lo mot qu'ei plan representat en gascon devath la fòrma abalut (ved. abalut, abaluda), totun que i a ua significacion diferenta. Catalanisme absent en TdF e UbaudDic.

abalut (s.m.)  , baluda (s.f..) A l'origina,  la baluda que designava lo cable qui encordava l'abalut en carro, e par extension, qu'acabè per designar la quita pèrcha o pèrja deu carro: la baluda o l'abalut.  Lo geta-abalut qu'ei un espòrt tradicionau bearnés e gascon. Mot d'etimologia desconeguda segon FEW. Segon lo Peiroton, lo mot abalut qu'ei lo cosin de abalot, etimon lat., volutus- voluta deu lat. volvere (volutus: qui torneja, tornejat). Gasconisme.

abambar, abambada, abambà's, bambant = bambèu:  enflammer, brûler, s'enflammer flambant.  FEW balha vapor com etimon de bambar, cf. italian avvampare (Lespy). Totun, lo gascon ne presenta pas nat substantiu *bamba qui permeteré la derivacion deu vèrbe (a)bambar contràriament au cas italian (it. vampo -> vampa > avvampare ). Dongas, lo Peiroton non cred pas Wartburg aquiu. Que s'ageish meilèu d'ua adaptacion gascona de l'òc (a)flambar, var. de (a)flamar cf. fr. flamber. Lo vèrbe (a)bambar qu'ei allelic, per mutacion, de (a)hlambar (cf. Palay: lambà, alambrà id.). Gasconisme.

abandoar. Aqueste mot n'a pas la significacion d'abandonar  qui ei d'etimon diferent e probablament de formacion francesa. Abandoar que significa de manèira generau oscillar (v.t.), provocar un moviment d'oscillacion ('de l'un bandon tà l'aute'). Que's pòt aplicar au brèç (abandoar =jumpar), a las campanas (abandoar la campana= abranlir-la) e qu'a ua significacion agricòla tanben (dalhar dab un ustilh aperat abandoadèr). Etim. lo germanisme 'binda' (cinta) via lo mot bandon, derivat de banda. Lo substantiu banda  n'ei pas de formacion gascona (cf. 'bena' en catalan), meilèu un gallicisme (fr. 'bande'). Lo vèrbe qu'ei tanben emplegat en aragonés (bandear, bandiar = oscillar; tocar a bando e tocar a medio bando que's disen en espanhòu d'Aragon entà las campanas). Alavetz, un aragonesisme en gascon se non un gasconisme en aragonés.

abandonar. ved fr. abandonner deu quau lo mot gascon é deu derivar. L'aranés que hè la confusion enter abandonar e abandoar (qui i significa deishar) qui son, pr'aquò, dus mots d'etimologia e de significacion distintas. Ved. abandoar. Gallicisme ancian.

abanir  fr. stupéfier, abasourdir abani's défaillir. fòrma d'esvanir, lat. evanescere.

abar: fr. cercle, tamis circulaire ved. ar. Etim. generaum. admetuda latin 'arvium', etim. totun non acceptada per Coromines, ved. CorominesAran. Gasc.

abar (adj. masc.) Etat de la noix qui ne peut pas se détacher de la coquille. Etimologia desconeguda, possiblament relacionada dab lo mot precedent o dab lo mot basco abar: branca.  Gasc.

abarca. La cauçadura tradicionau de cuer qui s'estaca au cavilhar per correjetas o cordons de cuer aperats abarcalhs. Mot probablament indigèn, pre-latin, basco abarka (id) (DECat, CorominesAran). Allières que l'arreligava a 'abar', branca en basco, en tot imaginar lo mot que designava d'autescòps cauçuras de husta . De fèit, los esclòps en cantabre que's disen albarcas (< abarcas).  ved. avarre. Vasconisme o Ispanisme.

abarcalh. correjeta o cordon entà estacar l'abarca au cavilhar, qu'arretrobam lo mot en basco: abarcari (id.), ved. abarca.

abarradar (v), fr. bastonner, sinonime d'abarrotar ved. abarrotar. Etim. de barra.

abarrotar (v), de barròt, derivat afixat de barra. Especificament en gascon, que i existeishen dus mots omonimes 'baston', d'etimologia e de significacion hòrt diferentas,. Aquestes dus mots que son hont de derivats verbaus egaument omonimes enter si : 'bastoar'.  Lo gasconisme 'abarrotar' que permet de tradusir lo mot francés bastonner e l'occitan bastonar, shens ambigüitat. Cf. cat. esp. port. abarrotar entà l'etimologia, non entà la semantica. Ved. baston, bastoar. Gasconisme.

abarshe = sauvatge, fòrma d'abarge prob. per attraccion de barsa. Ved. auvarge.

abarsheda (s.f.) hallier, terrain plein de broussailles (ved. abarshe)

abhonia = agonia per confusion d'abonir (= agonir) e abhonir (=haunir)

abhonir var. abonir = haunir

abonia = id. agonia.

abartar: hicar un terrenh en barta, i.e. en pausa (fr. friche).  Devath lo mot gascon barta que s'esconen dus omonimes d'etimons non latins. L'un que s'arretròba en basco: 'barta' en basco que i significa 'hanga' e lo mot gascon 'barta' que designa un terrenh inondable, un lòc d'arribèra, com ac rapèran los toponimes gascons Labarthe e Labarthète . L'auta mot barta qu'ei occitan e d'usatge pro localizat en domeni gascon, sinonime de barsa:  terrenh non cultivat, brostassut. Wartburg que pensè poder har derivar lo mot barta deu mot galés *barros: cap, som, punta (ved FEW, aquiu vol 1, p. 262, barte, etim barros), en relacion dab lo caractèr espinós de las plantas que i creishen. Au contra, Coromines (DECat) que pensè lo mot qu'avè ua origina 'segurament' (sic) non-indoeuropèa, tostemps en relacion dab lo caractèr espinós deus broishons qui i creishan. Segon lo Peiroton, etimologia incèrta, non-latina, possiblament fòrma allelica de basta derivada per rotacisme (d'un antecedent */'basata/? cf. basco basati, basatar:sauvatge.  Alavetz l'etimon que seré lo deu mot basco 'baso': bòsc, lòc sauvatge, non cultivat. En aquesta ipotèsi,  lo barsa o  bartàs  (l'arromèc) que tien lo son nom de'u deu terrenh on creish, que non l'invèrse, exactament com lo mot breton lann (fr. ajonc) é vien  de lann =  tèrra non cultivada, celtic ancian landa, gasc. lana. Ved barta, basta e cat. barda, bardissa.

abartanir = abartar.

abastar. suffire, atteindre avec peine, arriver difficilement à . Non s'i pòt abastar: c'est impossible d'y arriver. Partir, rai! Qu'ei d'abastar lo mauaisit (Palay). Lo son vente no'n pòt abastar: son ventre ne peut en recevoir d'avantage. Etimologie latin tardiu bastare, adaptacion d'un mot grèc, ved. esp. bastar, it. bastare etc. De non pas con·hóner dab lo qui sec.

abastoar, sin abastar;  hicar un terrenh en basta, i.e. en pausa (fr. friche). Ved. basta e barta. Basta: mot d'etimologia desconeguda, probablament basca segon FEW (ved. FEW, basta (ajonc). Mot probablament indigèn, cf. los mots basco basati, basatar (sauvatge) e baso (ahorest, lòc sauvatge). En basco,  basta que significa groçer, vulgar, rude (possiblament < non cultivat, sauvatge) .  La fòrma dab o que permet d'evitar la confusion avec l'aute vèrbe abastar. Vasconisme.

abastoar: sin. bastoar: har bastons (baston: fr. tas de fourrage), derivat afixat de basta. Ved. basta. Gasconisme.

abaston, s.m.  fr. petit tas de soutrage ou de paille (Palay): resultat de l'abastoar, abastons de hèus o de sostre, totun quan s'ageish de jèrba qu' ei lo garbèr o garbèra o lo palhèr o palhèra. Etim. ved. basta. Gasconisme.

abauc -abauca (adj.) fr. âpre. Deu mot  galés *balcos = fòrt, ardit (DelamarreGaul.).  Atencion, la c de abauc qu'ei muda (abàu). FEW classifica abàu com mot bearnés d'etimon desconegut. Per contra, lo derivat verbau abauquì qu'ei justament hicat jos l'etimon *balcos.
Los mots abauc (s.m.), abauquir (v. tr.) ne son pas sonque gascons. Gasconisme.

abecar, sin. d'esbecar, escimar, fr. écimer etim. beccus, galés bekkos id.

abeliòt-a fr. ovin qui est élévé en dehòrs du troupeau (Palay), fòrma de auelhòt, derivat d' auelha (lat. ovicula).

abelhat fr. ouillé . de aulha  (lat. ovicula).

abenar fr. laisser rassir  (que's ditz entà la carn). La significacion deu mot gascon n'ei pas repertoriada en TdF, mentre las significacions deu mot occitan mencionadas en TdF ne son pas mencionadas per Palay. Etim. lat. bene.  Gasconisme.

abenat fr. rassis ved. abenar.

abendar; abendat-da: rendre fou, exciter, affoler; fou /folle, affolé, déchaîné, excité. Classificat com d'etimologia desconeguda peu FEW (abendá, vol 22-1, p.46). Dilhèu deu mot germanic binda (cinta)? Gasconisme.

abenhar, abenhadas, fòrmas locaus e probabl. ancianas de abinhar, abinhadas.

aberrar v. abhorrer lat. aberrare (errar luenh) dab influx de aberracion.

abescar v. engluer (lat- ad esca, d'esca (fr. appat, FEW v.3 p.244))

abescar sin. bisca ved. bisca.

abilhar v. (preparar, adobar, reparar; vestir (gallicisme recent, de correccion discutibla), deu gal. *bilio arbe (Delamarre), bilia, tronc d'arbe. A l'origina lo mot qu'èra deu registre militar, non significava pas briga vestir. Que hè allusion au tribalh carpentèr qui'us hasèva besonh aus militars de l'atge mejan qui's preparavan a guerrejar.  En fr. le mot modèrne habiller, sinonime de vestir, que deriva d'abillier. D'aquiu la significacion de vestir qu'a lo mot en gascon contemporanèu tanben, un gallicisme recent com ac confirma la definicion d'un abilhaire en gascon qui ei plan lo qui adoba, lo qui prepara, pas briga lo qui vesteish. Lo mot catalan abillar, emprontat au gascon o au francés ancian, ne significa pas vestir, tanpòc. Qu'a la significacion de preparar, d'aprestar. Lo mot qu'ei panoccitan, ben segur. En gascon, de non pas con·hóner dab lo qui segueish:

abilhoa har bilhons a partir d'un tronc d'arbo, de bilhon, derivat de bilha, cf. abilhar. ved. bilhon, bilha.

abinhar: plan preparar un ahar,  mirar (quauquarren), russir. Probablament fòrma gascona d' abenar. Ved. abenar entà l'etimologia, abinhadas com a derivat. Gasconisme.

abinhadas fr. abignades. Plat tradicionau deu sud-oèst de Gasconha, a basa de tripas d'auca e de menulhadas grassas de poralha. Lo mot (grafiat abignadas) qu'ei classificat com d'etimon desconegut peu FEW (vol 21 p.224). Deu vèrbe abinhar, ved. lo mot. Gasconisme.

abò, var. bò, vò (v com Varossa, plan segur), bòr (Sentenh)  fr. ravin, gouffre. Mot prob. indigèn, pre-roman, curiosament femenin (era bò, er' abò). La rason deu genre femenin, lo Peiroton que's l'explica per un etimon *labar o *labòr, identic o quasi au mot basco labar ('bord de précipice', cf. Hubschmidt, Pyr 57 ). La relacion etimologica dab lo mot italian burrone suggerida per Coromines (CorominesAran) n'ei pas acceptadera, pr'amor qu'òm hè  derivar burrone de 'botro' via 'borro'. Rohlfs que relaciona lo mot basco labar au mot bigordan labardau (rivière torrentielle), mentre lo FEW que supausa lo latin lavare com etimon de labardau (Rohlfs p.53;  FEW vol5 p.215) . I averà ua relacion deu noste mot dab l'oronime d'origina celtica labarā: sonòra (lit. qui parla, qui batalèja) cf. los noms d'arriu Laver (Yorkshire), Laber (Bavària, Palatinat), etc? (v. DelamarreGaul labaro-, labro-.)

aborrir-se, aborri's s'ennuyer ferme (lat. abhorrēre)

abracar fr. raccourcir, de brac (fr. court). L'etimon grèc brachys qu'ei evident (FEW 1, 488) , probablament un chic tròp:  un ellenisme qu'ei de mau explicar entà aqueste gasconisme. Possiblament un celtisme, los celtistas qu'an reconstrusit un mot galés *bregu=  brèu, brac cf  C. Lamoureux, EC 29 (1992), 263-270, de manèira independenta deu mot gascon. L'etimon i.e. deu mot galés qu'ei lo medish que lo deu grèc brakhús (brachys) e deu latin brevis (ved. DelamarreGaul).

abueja (a'bwejɔ): fort ennui, au sens moral. Souci prenant (MassourreDic)  deu v. abuejar-se, fòrma bigordana d'avejar, etim. lat. inodiare.

abuhar, abuhat geler, transi de froid, de buha, auta fòrma gascona de bua ved. cat. esp. bua, búa, id. A la basa, l'onomatopèia 'bua' qu'exprimeish ua dolor fisica, qui brusla o qui hissa. Que s'arretròba en subst bua var. buha (s.f.): fr. étincelle; buha en Lomanha: charbon enflammé; buèc (n.m.) : fr. écharde. Uei lo dia, lo mot gascon bua qu'a tendéncia a estar con·honut semanticament dab lo mot francés buée. Gasconisme.

aburar, aburau (adj. m.f.), aburiu-iva, aburable (fr. ennuyer; embêter; ennuyeux, embêtant).  De aürar (ahurar) dab influx de *aborrar, fòrma anciana e extinta de aborrir. Ved. ahurar, ahurbir, aborrir. Gasconisme.

aburguerar,  burguèr. (faire une meule de paille, meule de paille), cf. burga. Qu'ei temptaire relacionar lo mot burga  dab FEW barge, barga, considerat lo fèit qu'arretrobam lo mot en aragonés com 'barguillo' e en catalan de la franja com barga, barguill (id.)  Tanben en las lengas d'òil (barge, id.) (cf. Coromines, el parlar de la v. d'Ar. adr. barguèra, p. 120).  Un celtisme segon FEW de *barga, cabana, mot absent en DelamarreGau. Totun lo vocalisme deu mot gascon qu'ei…gascon e n'ei pas plan explicat per l'etimon de braga, Que mia tà l'etimon de bruc, bruca, bruga (fr. bruyère) dont burga representa ua fòrma metatesica (id.). Segon lo Peiroton: de *bruc-bruga - etimon galloromanic brūca, deu galés uroica : brana, bruc (fr. bruyère), cf. FEW, vadut burc, burga (bruyère) e "motte de paille" probablament per ibridacion dab *barga (etimon preroman barga). Dus etimons preromans entercrotzats, alavetz. Lo resultat que n'ei un beròi gasconisme.

aça (fr. écheveau), deu lat. acia. (id.). En occitanoromanç, lo mot qu'ei sonque gascon.

acajolar fr. mettre en cage, de cajola (lat. caveŏla, fòrma diminutiva de cavea)
FEW v.2 p. 554. En occitanoroman, lo mot cajola n'ei pas arrepresentat sonque en gascon e los parlars non-gascons de la zòna pròishe, autanplan com localisme dialectau en catalan, probablament un gasconisme en catalan (cajola), com en basco (kayola). Gasconisme.

acalhocar (v) coaguler(sang), faire des grumeaux (pâte, bouillie),  de calhòc var. calhòt. etim. coagulum (possiblament un manlhèu fr. ancian caille), lo gascon qu'a autanplan lo mot etimologicament mei regular 'cògol' (de coagulum).

acarassà-se s'entasser (Haut-Ador) deriv. de acarar dab influx d'un aute mot, dilhèu acatra(lha)r, atracar.

acatralhar arranger quelque chose qui est détraqué, mettre en ordre, acatralha's s'habiller (en style plaisant). Etmologia escura, dilhèu fòrma afixada de * acatrar metatèsi de atracar, o de atracalhar ved. atracar,  influx deu fr. accoutrer. Gasconisme.

acatrassar, mal racommoder, de acatrar, afixat, ved. acatralhar.

acelar, celar, acela, cela, a la cela (aselar, selar, asela, sela, botà's a la sela, a l'assela; fr. abriter, abri, se mettre à  l'abri).  Segon lo Peiroton, l'etimon d'aqueste mot 'acelar' (P.N., TeG), qui significa acessar, n'ei pas briga lo de celar (esconer çò de panat, lat. celare). Qu'ei meilèu lo deu vèrbe cantabre de las vaths de Pas (idiòma 'pasiego') : aselar, mot manlhevat peu castelhan (aselar). Lo mot en cantabre que significava a l'origina acessar en cujalar (bestiar e pastor, v. tr. e pronom.). Lo vèrbe que deriva deu mot cantabre pasiego 'sel' (manlhevat peu castelhan) fòrma allelica de 'seju' (cortau circular d'altitud integrant-i la cabana dromidera deu pastor, 'sejo' en toponomia oficiau, mot cantabre non lexicau en espanhòu), possiblament deu celtic *sedlon (Coromines) qui significa sièti (ved. DelamarreGaul, "sedlon"). Ved aquiu entà mei d'explics. Dab aquesta significacion d'acès, acessar, los mots cela, acela, celar, acelar non son pas sonque gascons. Ispanisme.

acès, acessar. (abri, abriter). Lo Few e Coromines ne son pas tot a fèit d'acòrd sus l'etimologia d'acès. FEW (vol. 24 p 73) que proposa accĕssus -> acès. Coromines (CorominesAran) que propòsa ua auta solucion qui m'agrada mei pr'amor qu'explica au còp la fonetica e la localizacion gascona deu mot : recĕssus -> arcès -> acès per reduccion. Acès qu'ei la fòrma pròpiament gascona de l'oc. recès, cat. recés. Lo vèrbe acessar que deriva de acès. Gasconisme manlhevat peu lengadocian.


acojolar (v.), varianta de acajolar, id. Ved. acajolar. Gasconisme. 

acomanar (v.), fòrma de comanar; fr. communiquer (en particulier une maladie, transmettre une maladie par contagion) acomanatge = fr. contagion; acomanadís-sa, acomanader -a= contagieux-se Lat. commendare (FEW 2 p. 948). Gasconisme de non pas con·hóner dab lo qui sec.

acomandar (v.) fòrma de comandar; fr. confier un dépôt, remettre en garde Lat. commendare (FEW 2 p. 948).

acomiar (v.) faire tomber dans le domaine public, action de la prescripcion. acomià's : s'acoquiner Vèrbe derivat de  commeatus (congiet d'un balh) dab influx de 'comunau' con·honut dab 'comiau' ('via comiau', camin comuau).  Aqueste vèrbe qu'ei  especificament gascon, absent deu TdF e de UbaudDic. Gasconisme.

acondiar (v.) réunir des animaux de plusieurs troupeaux, etimologia escura, evidentament indoeuropèa, dilhèu latina se non celtica, dilhèu de condia, lat. contĭo 'assemblée du peuple'  o lat. concĭlĭare ? ved. aconsiar. Acondia, aconsia réunion d'animaux de plusieurs pasteurs. Gasconisme.

aconsiar (v) apparenter, unir, habituer à vivre ensemble, assembler (des personnes, des bêtes de la même espèce) aconsià's: s'unir, former une société. ved. acondiar entà l'etimologia. Gasconisme.

ahíger, híger , sinonime d'ajustar (fr. ajouter) , parion etimologic e semantic deu mot catalan afegir (que non de l'occitan afegir, d'etimon distint e qui n'a pas aquesta significacion). Etim. latin affĭgere. Ajustar qu'ei pòc emplegat en aranés, que s'estiman mei d'emplegar híger. Especificament gascon (ahíger) e catalan (afegir), absenr en occitanoroman sequenon. Gasconisme e catalanisme.

ahonar deu latin fundare, oc. fonsar. Lo mot en gascon qu'a dus tips de significacion plan diferents corresponent respectivament a la de hona (latin funda) e la de hons (latin fundus).  1- getar, lançar, tirar cf. arhonsar (arronçar) 2- honsar, en·honsar, cf. ahonsar. Gasconisme.

ahur (s.m.) fr. façon, allure, tenue (Palay) fòrma modèrna deu mot de la lenga anciana aür,  lat. augurium. La r finau deu quite mot ahur no's pronóncia pas en gascon. Ahurar (désirer, souhaiter) e ahurat (qui a de l'allure) que derivan de ahur. Lo mot qu'ei extint en occitan non-gascon. Gasconismes.

ahurbir (v.t) fr. exténuer, harceler, fatiguer, chasser varianta: ahurguir (Bay. segon Lespy). derivats: ahurbit (fr. exténué o, au contra, hardit, segon los parlars. Exténué qu'ei la significacion etimologica), ahurbiu (fatigant, ennuyeux, un 'boulet') etc. Etimon: germ. furbjan (FEW). Gasconisme.

agòr (s.m.) , gòrra (s.f.), abòr (s.m)  aragonés 'agüerro', id. (fr. automne)  Mot indigèn, pre-latin ,en basco: agor = sèc, agorril = aost. Derivats: agorrejar etc.ved. FEW agor.  En romanç, sonque gascon e aragonés. Vasconisme.

agraula (s.f.) fr.  corneille,  un heish d'equivalents: corbaishina en Bearn, croqueta en gascon maritime, etc. Deu latin grăcŭla, dab agglutinacion de l'article. Etimon espandit per tota la galloromania.

ahloishar (v.) grafiat aloixà per Coromines (ved. el parlar de la vall d'Aran 'aloixà', p. 270). Har hloish, vàder hloish.  Mot calcat suu catalan afluixar (id.), esp. aflojar (id.), e probablament, per derivacion substantiva, a l'origina deu mot catalan conflentin de l'expression 'tenir les alojes' (aver las mans amorras) e possiblament a l'origina deu mot deu catalan de Catalonha aloja (hada). Latin fluxu. Catalanogasconisme (mot pròpi deus gascons de Catalonha).

alebar, alebat, alèb , fr. blesser, estropié, blessure grave, fracture (lat. alăpare). Prumèras atestacions en 1306 en doc. arch. de las Lanas com aleb, alebar. Gasconisme.

alejar, fr. battre des ailes sin. aletejar. Mot panoccitan comun au catalan e au gascon. Derivat de ala. .

alejà's s'aliter (confusion d alejar,'aletejar e fr. aliter). Gasconisme

alengar fr. commencer, mettre en train, sur le métier. Derivat de lenga. En gascon, l'alengada qu'ei l'accion de l'alengar, mentre que alengat-da qu'ei sinonime de lengassut-da. En oc, alengar que significa rasonar, totun non en gascon segon Palay.

Alengà's : se décider à parler. Locaument (Aussau) 'lacher le bétail et l'amener vers le paturage'. Ved. alengar. Influx de alandar, alanar.

alicòth. De ala i còth segon l'etimologia populara gascona (Palay). En fèit, ua interpretacion gascona deu mot occitan alicòt, var. aligòt, fòrma derivada o allelica de haricot (originaument 'mixtura' e non 'hava' 'mongeta'), deu germ. harion: mixtura, cf. aligot, aligoté. Lo fèit qu'ei lo plat en question (entrada usuau de la cosina paisana dautescòps) que mèscla rèstas de carn de poralha.

alifatar, var. aliflatar fr. caresser. Desconegut deu FEW. segon lo Peiroton, etimon doble: flatar ( sin. de bailanar fr. caresser) crotzat dab alifrar (allécher, etimon germ. liffru, fr. lèvre). O, dit autament, derivat de alifrar per crotzament dab flatar (caresser, flatter). Flatar que vien probablament deu fr. mejan flatter,   dont l'origina ei lo francic ancian  'flat'  qui significa plat, aquiu magnificament adobat 'a la sauça gascona'. Gasconisme.

aloixà ved. ahloishar.

amarar. inonder, délayer, tremper, diluer. Aqueste mot qu'ei partatjat dab lo catalan (cat. : amarar, id). La significacion de amarar (< har impur), qu'ei antonimica respècte a l'etimon mĕrus (pur) e que s'arretròba dab l'adjectiu especificament gascon merac-a (cascant, hangassut)  derivat de mèr -a (pur, blos). Lo gascon qu'a tanben lo mot desmarar, mot desconegut deu catalan. O sia que lo mot catalan 'amarar' deu estar un empront au gascon ancian (cat. anc. amerar, sègle 14) . Etimon: latin mĕrus (pur). Gasconisme.

amor (s.m) 1- latin amor (la r no's pronóncia pas en gascon occidentau, ni en ua partida de l'orientau). Pan-romanic, d'acòrd. Totun, de non pas con·hóner dab lo qui sec.

amor (s.m.) ,var. amorro, amorre,  (s.m), amorrèr (s.m.)  Malautia deus ovins causada peu prion, fr. tremblante des moutons, tournis des moutons  (la r d'aqueste mot gascon amor qu'ei sensibla, var. amorre, amorrèr (id.);  l'adj. amorre-a que significa:  1- engordit per l' ehred. 2- dit d'un ovin qui pateish l'amorrèr. Mot indigèn, preroman cf.. basco amorru: arrauja, l'arrauja; amurri: tournis (Rohlfs). Mot desconegut deu galloromanç (occitan inclús). Vasconisme (endemic deu romanç aquitanopirenenc).

ambura, var. lambura (Palay). fr. asphodèle. Mot indigèn, basco: anbula, var. amula (Roncal), anbulo, anburu (id.).

anesca fr. brebis d'un an, autanplan en aragonés (anyesco-anyesca) e hòrt locaument en valencian (Alcòi) (anyesca : crabeta d'un an). L'ipotèsi mei simpla qu'ei un ipotetic mot deu lat. tardiu  *annisca com supausat per Rohlfs. Alternativament,  en plaça d' ua origina romanica, que podem suspectar ua derivacion a partir deu mot basco quasi omonime neska (gojata, puncèla) via lo son derivat romanic nesca, uei nèsca (per confusion dab nèci- nècia)  = gojata, nècia, puncèla.  Alavetz, (la, era, sa) nesca, que vadó (l', er', s') anesca , mot con·honut semanticament  dab 'anolha', confusion  d'ahur d'etimologia populara. En aquesta teoria alternativa, lo mot aragonés anyesco- anyesca e lo valencian alcoienc anyesca que serén adaptacions deu mot bearnés anesca en seguint la medisha etimologia populara e non la derivacion d'un mot latin. En supòrt d'aquesta teoria, lo mot anesca com lo quite mot nèsca (= nècia) que demoran shens fòrma pròpia masculina en gascon.

anolh  fr. bovin d'un an (annuculus). Gasconisme probable com ac atesta la n simpla deu mot, mot prestat au catalan e au lengadocian (anolh, anolla, id.)

ansolh, ansolha  fr. chevr-eau / ette d'un an, etimon identic au mot basco antxu (estèrle, man) sufixat com anolh. Gasconisme deu Lavedan (Palay), ved. MassourreDic tanben.

apèr, sinonime d'arnés, ustilh, araire. Mot  de l'iberoromanç e deu gascon (apero, lat. tard. apparium), desconegut deu galloromanç (occitan inclús), recentament incorporat en catalan normatiu pr'amor deu mot rosselhonés aper qui jo supausi d'origina gascona. Lo mot qu'ei desconegut en occitan, sauv en las regions tanhentas d'influéncia gascona. Gasconisme e/o Ispanisme.

aplegar  Reunir dab lo sens d'amassar. Latin applecare. Aplec derivat d'aplegar. En oc-rom. sonque gascon.  Autanplan catalan e aragonés, sonque localisme en castelhan (Rioja). Vasconisme (romanç aquitanopirenenc)

ar- correspon generaument a  re-en occitan.  Que provien generaument de la simplificacion de la protèsi arre- (per ex. arnard per (ar)renard), totun que pòt autanplan correspóner a la 'particula prostetica' a- de las lengas vesias, quina que'n sia l'origina.  Aquesta particula prostetica qu'èra  hòrt mei correnta en la lenga anciana que non pas en la d'uei, totun n'i a enqüèra traças de las bèras ex, arnegar (oc. & cat. renegar), arsec (de arseguir, arreseguir)  argüeitar, arcuélher, arronçar =arhonsar (> oc ronçar), acès (de arcès, fòrma propiament gascona de recès), arnard (de arrenard), arcossar, arnèlh (< lat. reneculu), etc, etc.


ar (s.m.) moule circulaire pour le fromage, cf. aragonés aro (id), basco haro id. , esp. aro: cercle. Etim. latin arvum (notatz totun las reticéncias de Coromines, ved. DECat e CorominesAran). Atencion, la r finau deu mot gascon qu'ei muda. que's pronóncia sonque en las variantas dab la r en posicion intervocalica: aret, ara (id.). Vasconisme.

aranhon (fr. prune) Mot occitan d'etimon celtic, cf. galés *agran(i)o: prunelle (DelamarreGaul). Autanplan en aragonés: arañon, en catalan aranyó, en basco: aran (id.). Ved FEW etim agranio. 


ària (s.f.), ariar (v): fòrma montanhòla  d'arla, arlar etimon basco ar, arra = vèrmi, lo vèrmi, possiblament *arlana, vèrmi de lan. Possiblament a l'origina de ariang e arianglo en combinason dab un derivat de agla.

ariang var. arriang, arianglo (fr. vautour fauve, Gyps fulvus). Mot considerat com indigèn, non-roman, per Rohlfs; en basco: arranogorria, lit. agla roja, autanplan: arranobeltza, lit. agla negra= Gyps fulvus

Ipoteticament de *a(r)renu-aquilus , *arrenu = agla (basco arrano) aquilus= brun o mascle de l'agla.
Auta ipotèsi, mensh romantica totun plan gascona e shens necessitat de recórrer a un ipotetic mot indigèn: combinason de ària e agla seguida per ua masculinizacion deu mot. Dongas, compausat de 'ària' (fòrma centropirenenca de arla) e de agla. Ària-a(n)glo: compréner mascle de l'agla ariand (arland), qu'ei a díser mascle de l'agla deguastaire, qui pilha, qui sacamandeja, allusion au caractèr carronhassèr e gregari de l'ausèth, acusat - a tòrt- de s'atacar au bestiar. Ved. aquiu entà mei de detalhs.

ariòu, ariòla, hariòla, fòrma de l'adj. auriòu, auriòla emplegada entà designa lo frut de mei d'un arbuste de la familha de las Ericàcias (com Arbutus unedo, Arctosaphylos uva-ursi...)  Etim. aureolus-aureola qu'ei a díser jaunenc (color deu frut non-madur). Gasconisme.

arcuélher (accueillir): derivat de cuélher via arrecuélher. Arrecuélher que pòt aver las duas significacions: arrecaptar (recueillir) e arcuélher (ved. Duplech).  L'arcuelh =fr.  l'accueil.

arla, arna, ària l'insècte desguastador deus teishuts (fr. mite) etimon indigèn, preroman. Segon Rohlfs la fòrma arna que vieneré deu mot indigèn arra: la púpia (vèrmi, gatamina), basco ar = vèrmi,  arra = lo vèrmi, qu'arretrobam lo mot en arruca, arraca (arra x eruca). Lo Peiroton que prepausè un sintagma */'arlana/ (lit. vèrmi (de) lan) > arla, arna, ària. Gasconisme o Vasconisme. Arna qu'ei tanben catalan e occitan. Arla n'ei pas sonque gascon e ària que n'ei la fòrma especificament deus Pirenèus centraus.

arland, arlandejar. De arla que deriva lo vèrbe arlar (desguastar) e de arlar, lo gerondiu substantivat arland qui significa sacamand, pilhard,  De arland deriva arlandejar = sacamandejar. Arland qu'a viatjat per la Galloromania. Gasconisme. Ved. tanben ariang e arianglo, possiblament relacionats a ariand, fòrma montanhòla d'arland.

arlòt: sacamand, cocarro, òmi de mala vita,  macarro, derivat afixat d'arla, ved. arland.  Mot viatjaire qu'arretrobam en un gran nombre de lengas vesias deu gascon e deu francés, espanhòu, portugués, basco, italian, e dinc en anglés.... Lo mot gascon qu'ei a l'origina en particular deu mot cat. arlot e balear al·lot (gojat). La h deu manlhèu gascon harlot que s'explica per la mòda populara gascona- considerada com trèit vulgar peus letrats gascons de l'epòca medievau e pas jamei notada h en la lenga escriuta- d'ajustar ua h aspirada au debut d'ua sillaba entà destacar-la, copar un iat o evitar ua elision, cf. hentrar per entrar, hariòla per ariòla,  harrèr per arrèr, haut per aut, gahús per gaús etc.Ved. lo messatge consacrat ad aqueste mot aquiu. Wartburg, mei german que non pas gascon, que s'oblidè lo mot gascon arla e los sons derivats e qu'avancè ua teoria germanista tà explicar lo mot arlot, harlot etc. totun lo mot n'ei pas present en nada lenga germanica, qu'ei sonque romanic  lhevat l'anglés qui'u degó eretar sia deu francés sia, mei probablament, dirèctament deu gascon.  Gasconisme.


arrabanejar, sinonime de rabanejar. Significacion generau de saunejar (fr. réver) dab nuanças possiblas: saunejassar (fr. révasser) (Bearn), saunejar, mausaunejar  (réver, cauchemarder) (País Thòi, MassourreDic). Lo FEW que'u hè remontar tà un teoric *reexvagus qui seré, segon eth, a l'origina deu fr. rêver, totun shens explicar quin s'i escad  entà poder har derivar  (ar)rabanejar de *reexvagus. Segon la teoria deu Peiroton: de abanir (lat. evanescere) + particula prostetica arr-+ afixacion ejar dab cambi de grop verbau.  Gasconisme.

arraca, arruca, sinonime de gatamina, possiblament latin eruca x mot indigèn (basco) arra (suggerit per Rohlfs), ved. arla.

 arrèc, arrèga cf. cat. rec,  etimologia desconeguda, possiblament indigèna (cf. basco erreka: ravin) o simplament medish etimon que lo qui sec, en gascon arrèc, arrèga que's conhon semanticament  dab arrec, arrega: raie, sillon, andain, vallon très étroit, ruisseau,

arrega, arrec : celtisme, galés *ricā = sillon (DelamarreGaul).

arronçar 1 (lo tropèth) (= aplegar), arronçar = fr. froncer (Duplech)- arhoncilhar - arhoncilh -fòrma afixada de arronç, òc ancian rons (= gasc. arhoncilh),  ronsar (arhoncilhar), cat. arronsar, ronsar, val. arrunsar,  oc ancian ronsar, esp. ronce , picard ronche. En aqueste cas emblematic, que son plan las fòrmas dab f que derivan de las shens f  e non l'invèrse. Etim. francic  hrunkja (arrupa, plec), ved aquiu. La grafia arhoncilhar qu'ei la normativa, totun illegitima, la f de froncilh, froncilhar froncer, fruncir, frunzir etc que provien a l'evidéncia d'ua faussa correccion  de la particula prostetica deu mot deu gascon ancian *arronç (oc ancian rons) -> *fronç , o sia que las fòrmas dab f   que son plan las mei recentas qui  derivan de las etimologicas shens f  e non lo contrari (ved. FEW: francic hrunkja = arroncilh, plec  contra Coromines, arabe rams, grimaisha). Ved. aquiu entà mei d'explics e d'arguments.


arronçar (getar dab voléncia, tirar). D'après Coromines, l'arabe ar rams (la grimaisha) que seré a l'origina de l'esp. 'ronce' (expression de la cara, oc. ancian 'rons', ved. l'omonime 'arronçar'), ronzar (anar en zigazagant) e ronza (= sotavento) e cat. arronsar (arroncilhar, plegar), ronsar (har lo mus) e ronsa (a la ronsa = a la deriva, au grat deu vent).  Entà lo mot gasc. arronçar (ahonar), arronç, òc/cat a la ronsa, òc/cat. ronsar, esp. ronza, Wartburg que prepausa ua auta solucion: lo latin rŭmex (arromèc). Com los dus grans romanistas ne son pas d'acòrd enter si, aumensh l'un deus dus que's deu enganar. Segon lo petit Peiroton, shens que l'un, en fèit, los dus. Arromèc que deriva plan  de rŭmex, de segur, totun n'ei pas lo cas d' arronç. Arronç qu'ei lo derivat postverbau d'arronçar, format a partir de honsar dab la protèsi gascona ar- (dongas, en fèit, arronçar dab lo sens de getar dab voléncia = arhonsar), de hons ( fŭndus) per assimilacion a 'hona' (fŭnda), l' etimologia qu'ei similara a la d'ahonar (lat.  fundare) qui a las duas tracas de significacion ved. ahonar.  Lo mot qu'ei donc de construccion gascona. Ronsar o ronçar qu'ei la fòrma (mau) corregida deu vèrbe arronçar (= arhonsar)  e las expressions ispanicas e occitana  'a la ronsa / a la ronza (= a la deriva) que derivan deu gascon 'a l'arronç' (= au diable, a l'abandon). Ved. aquiu entà mei d'explics e d'arguments. Gasconisme viatjaire.

arruca. deu latin eruca, possiblament per ibridacion dab un mot indigèn, cf. basco ar, arra (vèrmi, lo vèrmi ) (ipotèsi de Rohlfs)  fr. chenille. Ved. arraca tanben.

arrupar, arrupit, arrupa etc (fr. plisser, froncer, pli, fronce). De l'etimon germanic rūp, qui significa garronhut (fr. rugueux) (ved. FEW).  En occitan (sensu lato), aqueste etimon n'ei representat qu'en gascon e en los parlars lengadocians de la zòna pròishe. Per contra, los mots oc e cat (ar)rugar, (ar)ruga (latin. ruca) n'existeishen pas en gascon, que i son precisamment remplaçats per arrupar, arrupa. La fòrma gascona arrupit ( cf. catalan arrupir, arrupar) que pleiteja en contra de l'ipotèsi de l'allelisme rupa /ruga (segon la quau (ar)rupar derivaré d (ar)rucar per mutacion), ipotèsi pòc versemblanta formulada peu quite Peiroton.

arsec (oc. vam, estrambòrd). Derivat post-verbau de arseguir varianta d'arreseguir, L'etimon qu'ei lo de 'seguir'. La fòrma deu mot arsec (var. arsèc) que permet la distincion dab (ar)ressec, var. (ar)ressèc)  (l'utís entà arressegar, l'arressèga). Gasconisme.

arténher derivat de attingere, (fr. atteindre), mot adaptat en gascon ancian dab la protèsi ar- probablament per atraccion de tànher.

artaish (artach) arbuste, buisson, Mot indigèn, preroman cf. basco arte, arta: èusa  (Quercus ilex), en arag. arto = bròc blanc (aubépine Crataegus sp.) e d'autes arbustes espinós (ved. Rohlfs).

artiga (fr. terre juste défrichée) Mot preroman, que l'arretrobam en espanhòu, aragonés, catalan, occitan, non s'ei pas espandit per Lèira enlà. L'etimon que poderé estar lo deu basco arte, arta: èusa e lo deu gascon artaish: buisson, arbuste, cf. basco arteaga = gasc. euseda, bòsc d'èusas.

artigar= défricher et par ext. faire un travail pénible. Transformar un bastar, un bòsc etc en peishedèr, treitiar, esbosigar  ved. artiga.

arturar fòrma aranesa de aturar (lat. obturare), adaptada dab faus ahur d'addicion prostetica. Aturar qu'ei un mot catalan e occitan (lat. obturare) qui, sauv error mia, non trobam pas sonque en parlars gascons sudorientaus e sudcentraus, un manlhèu possible en gascon. La significacion d'aturar, en gascon thòi, qu'ei 'rester sans rien faire' (MassourreDic).

aselar, selar, cela, sela ved. acelar etc.

aseroèr derivat de aseron,  loc on i creishen aseròus o lo quite aseròu.

aseròla, derivat de aseròu, id. Gasconisme.

aset, -da (adj.) fr. acide, aset derivat d'acetum (vinagre). Gasconisme.

aseròu var. aserò, aseró(n), , auderò(u), auderó(n). Arbos deu genre Acer (fr. érable).  Lo mot galloromanic erable (òc argelabre) que deriva deu mot 'acer' (aseròu en latin) de manèira enigmatica, probablament sintagmatica. L'etimologia deu mot fr. érable qu'ei controvertida: d'un sintagma ipotetic acer abulus - abulus: deu mot galés abalos, aballos (poma, pomèr) segon FEW après Vendryes,  o version latinizada d'opulos, mot atestat en galés de Mediolanum (uei Milan) tà designar  'l'érable de montagne' ved. Delamarre-Gaul. Coromines que s'estimè mei l'ipotèsi d'un sintagma cent per cent latin acer-arbor qui vedè a l'origina deus nòstes mots gascons tanben. Hòrt mei simplament, los nostes mots gascons que deven derivar de fòrmas afixadas de acer: acerone (cf. catalan auró, id, aragonés aserón e leng. gasc aseron,  aseron -> aseroèr) e acerolu: aseròu deu quau é derivè aseròla. A mei d'aseron, lo lengadocian qu'a autanplan lo mot sinonime argelabre (medisha etimologia que lo mot francés érable) e, a l'èst, lo mot autanplan provençau d'etimon grèc  'agast'. Aseròu, qui ei la fòrma mei espandida en gascon, qu'ei un gasconisme, totun non aseron.

atalaja (atalàia). (cf.G.D.L.C. talaia: 's. XIII; de l'àr. ṭalâyi, pl. de ṭalî'a 'sentinella', de l'arrel ṭ-l- 'estar a dalt, a l'argüeit'. Los espanhòus qu'an 'atalaya' e 'atalayar', los catalans qu'an talaia, los gascons qu'am (a)talaja;  lòc d'argüeit au som d'ua torre o d'un pujòu, un substantiu, autanplan toponime e nom de familha en gascon: Talaye, Latalaye. Qu'am tanben lo vèrbe (a)talajar = argüeitar, espiar (gueter, regarder) e derivats: talajaire (celui qui guette; per ext. poursuivant amoureux), talajet (coup d'oeil furtif) etc., . Aqueste vèrbe qu'ei emplegat locaument tà diser espiar (fr. regarder) mentre lo sens etimologic deu mot qu'ei argüeitar (guetter). Lo mot n'ei pas occitan non-gascon. Ispanisme.

atracar, atracalhar arranger, mettre en ordre, mettre en pile. Etimologia desconeguda. dilhèu de raprochar deu catalan e espanhòu atracar (ved dic. catalan e esp.) . Etimologia dilhèu romana  (*tragicare, de trahĕre) o araba *taràqqa 'aproximar-se a la costa' G.D.L.C.).

auarre, auta gràfia per avarre, ved. avarre

aueitar, fòrma sud-orientau de (g)ueitar fr. regarder. Deu francic  wahta = argüeit. Aueitar qu'a mei sovent lo sens deu gascon occidentau gueitar, que non lo d'argüeitar. Locaument, aueitar qu'a lo sens de guardar (afrancic. wardon) en sud-orientau dab la significacion de mirar , mentre gueitar que significa conservar (aute sens de guardar)  en gascon maritime.  En gascon peirotonenc, espiar = mirar;  guardar = conservar, susvelhar;  güeitar (pronon. oeità o goeità) que significa espiar dab atencion; argüeitar   = vigilar en estant a l'argüeit, talajar.

auròst; aurostar; aurostaira (fr. chant funèbre, psalmodie funéraire; pleurer le mort; pleureuse professionnelle (Palay). Romanizacion d'un sintagma indigèn, basco  auri + osti lit. planh + crit (cf. Rohlfs, après Azkue), cf. basco erostatu = faire le deuil. Gasconisme.

auvarge-ja (adj) var. aubarge, abarge, avarge, auarje, fr. sauvage, se dit d'un animal ou d'une plante.
En particular aubarja en Aran:  ariòla fr. raisin de l'ours,  frut de l'arbuste d'altitud (Arctosaphylos uva-ursi). L'etimologia que n'ei incèrta, la grafia tanben. Grafiat avarge per Per Noste. Lo FEW (vol. 21 p 44) que menciona lo mot com d'etimologia desconeguda, d'ahur hòrt ancian e probablament indigèn.. Coromines que supausè l'etimologia 'prunus damascena tà explicar l'aranés aubarja, ipotèsi complicada e pòc credibla. Segon ua ipotèsi deu Peiroton, l'etimon qu'ei doble:  silvaticu  (sauvatge -> s' auvatge -> auvatge ) e lo son sinonime indigèn avarre-avarra. auarre X (s) auvatge. -> auvarge, avarge. O sia de avarre dab influx de sauvatge.

avaganhar (abaganhar) sin.. vaganhar, gavanhar, probablament tots d'etimon identic, fr. avorter (pour un animal). Origina desconeguda. L'etimon prepausat peu FEW qu'ei lo de gava, gavòt (jabot) (ved. gabagnà). Lo Peiroton ne cred pas briga Wartburg aquiu. Mei probablament, un derivat verbau de vagan 'inutile, paresseux'.  lat. vacare> vagar > vagan(t) -> vaganhar. Cf. vagantejar e vaganau. Gasconisme.

avajon (fr. airelle, myrtille). Mot preroman basco  anabi,  ahabi, abi, romanizat en *anabiu (fòrma non afixada) e *anabione (fòrma afixada) e dab ua varianta protogascona derivada per metatèsi de la fòrma afixada:  *abanione,  id, a l'origina de la fòrma en gascon ved. Rohlfs e FEW.  Mot endemic cantabropirenenc, que l'arretrobam en asturian, cantabre (anaviu), castelhan dialectau (Rioja): anavia, en aragonés e en catalan (nabiu). En plaça de nabiu, lo rosselhonés qu'a avajó (de *abanione), qui ei la fòrma pròpiament gascona, un gasconisme en catalan. En bearnés d'Aspa, que i arretrobam las fòrmas aragonesas non afixadas nabiu e abaniu. Lo mot en galaicoport. qu'ei arando, en esp. arándano, probablament derivats deu mot basco aranondo (pruna, lit. avajon bon) ->,  *port. arando, arándano), ved. aranhon. Vasconime.

avarre, auarre /w/ sauvatge. Mot d'etimon desconegut segon lo FEW (vol. 21 p 44).  Coromines qu'arreliga avarre au mot deu cat. dial (Cerdanya, Conflent) arro, fòrma locau deu latin  arĭdus corresponent au gascon 'arre':  terrenh sèc, calcari.  Totun la derivacion aridus -auarre qu'ei complicada. Segon lo Peiroton, mot probablament indigèn, dilhèu relacionat etimologicament au mot basco abar: branca d'arbo, cf. abarrarte (abarr -arte): bruishagar, lòc de matàs (lit. branca - enter); abarriz: èusa (Quercus ilex). Vasconisme.

avei sin. avegèr (fr. ennui) ved. avejar

avejar fòrma pròpiament gascona deu lat. inodiare (oc. anujar, fr. ennuyer), autanplan.: devejar. Derivats avegiu, avejança, avejatiu, avegèr  etc. Gasconisme.

averan, auran fr. noisette lat avellana, masculanizat.

avitar (ad + vita -re) sinonime d'alucar. Etimon: deriv de vita. La significacion d'alucar qu'ei un gasconisme.