dijous, 8 d’abril de 2021

Vòmer, vomer o bome, boume. Derivats de *vomĭnem o *bomĭnem e non vōmĕrem. Etimon celtic possible : proto-celtic *bonno-, cognat: breton bom, buem, bomm.

 Aquiu qu'avem un exemple interessant d'etimologia d'aparença simpla e non questionabla qui, en realitat, ne tien pas plan la rota de cara a ua analisi un pòc mei afinada, quitament peu non-linguista qui soi. . 

En gascon lo mot "bome" varianta "bòme", grafiat "vòmer", "vomer"  qu'ei sinonime d'arrelha qui ei l'etimon mei productiu a la nòsta zona (oc., port; relha, esp. reja, cat., arag. rella, astur-leon. rella, reja).  En francés, lo mot qu'ei "soc", deu mot galés *succu- qui significa "bodic" "fr. groin du porc". Aqueste mot "soc" qu'ei particular, ne l'arretrobam en nada lenga romanica, lhevat lo francés e... lo gascon.  Lo mot n'ei pas au TdF.  En gascon, soc n'ei pas sinonime d'arrelha mès que designa l'arrega (fr. sillon tracé par le soc).En breton, bome que's ditz souc'h (*succu) e soc que's ditz ... bom, buem o bomm  (ved. aquiu e acerà ), çò d'invèrse qu'en gascon. 

En gascon, lo mot qu'a un derivat afixat: vomet. La fòrma d'aqueste derivat n'ei pas briga la prevista per l'etimologia generaument acceptada qui ei vōmer.  Doncas, duas possibilitats: 

1a- l'etimon qu'ei vōmer e lo derivat qu'ei de formacion populara, en non conformitat dab l'etimon.

1b- Lo derivat qu'ei de formacion regulara e l'etimon n'ei pas vōmer. 

Doncas, que ns'estam peu moment dab las duas possibilitats 1a et 1b, que'ns cau poder eliminar ua.  Proseguim. Qué nes disen los tèxtes en gascon ancian? 

Qu'avem duas occuréncias en lenga anciana, qui l'amic Jan Ives Gaubert (JIG) m'a trobat. Totas duas que son de la region de Bordèu, a la termièra de Gasconha. Que citi l'amic Jan Ives Gaubert: 

... e que l’am en lo “Trésor de Pèire de Corbiac” (o Corbian), trobador medoquin au s. XIIIau:
«E sai… / De Sangar, com aucís ab un vomier dos cents…»
(Ref biblica: Jutges 3, III)

La forma qu’ei problematica. Be pòrta ua -r, ja! mes en çò qui sembla un sufix tonic en -ièr, com si l’autor s’avossi “lengadocizat” o francizat lo mot (trobador qu’èra, e qu’avè estudiat en país d’oïl).
Au mensh qu’atèsta lo mot qu’ei au lexic d’un trobador nòrd-gascon.

• Mes sustot que s’i lei en los archius de Bordèu (sègle XIVau, grafia originau dab R) en ua taula de prètz:
«Vomer de gravas, xv deners; de palu, iiii soudz. – Cotre de gravas, vi deners; de palu, xviii deners»
Aquí “vomer… cotre” que responen aus “1 huembre; 1 cuytre” de Jaca… Atau las grafias medievaus (pas las transcripcions pachòcas deus atlas linguistics en grafias ‘patoisantes’) be conservèvan l’R.


La fòrma "vomier" deu trobador medoquin que deu estar un derivat afixat deu nòste mot, qu'ei a díser vomièr. N'i a pas nada traça de "r" hens lo radicau, çò qui renfòrça l'ipotèsi 1b. La fòrma "vomer" deu tèxte deus archius bordelés qu'ei ambigüa, que pòt representar sia "vòmer" (o "vòmer") sia "vomèr". L'accentuacion n'ei pas jamei precisada a la scripta anciana. 
Representèsse lo mot grafiat vomer la fòrma non afixada, la morfologia de vomier -shens r-  que seré incoherenta e pausaré un gran problèma mentre la solucion vomèr qu'ei coherenta dab vomièr. En tot los cas, l'abséncia de la "r" prevista per l'etimon supausat vomer hens tots los derivats atestats que permet rasonablament de dobtar  de la pertinéncia d'aquesta solucion etimologica vōmer(em). 

Ua solucion alternativa que ns'ei suggerida per las enquèstas de l'equipa deu Miralh (Seguy et al.). A  l'ALG II 264  que i son las fòrmas  "bòmen" e "bómen" recuelhudas  respectivament a Areta en Varetons e en Vath d'AspaAquestas fòrmas que son interessantimas. Ne son pas coherentas dab l'etimon vōmer(em). Per contra,  que-nse permeten de remontar tà *vomĭnem o *bomĭnem deu quau e's pòden derivar "bòme" e "bome"  (o vòme etc) shens dificultat. Alavetz las fòrmas afixadas "vomet" e "vom(i)èr" que s'explican de manèira simpla, shens problèma:  vòme, vome -> vomet (via o non *vomenet dab pèrda de la -n- intervocalica), vomèr (via o non *vomenèr dab pèrda de la -n- intervocalica)> vomièr. 

L'etimon de *vominem / *bominem e serà latin ou...celtic?   

Jo que dirí celtic, per intuicion. D'abòrd, lo lexic latin eth-medish que presenta ua anomàlia qui a a hà'nse perpensar. Lo mot qu'ei vōmer, vōmĕris en çò de Ciceron, totun qu'ei vōmis, vōmĕris en çò de Vergili. Aquestas fòrmas latinas qu'explican shens problèma lo mot italian vomere e las divèrsas fòrmas aragonesas huambre, buembre etc (< vōmĕrem). Totun, las fòrmas gasconas vom(i)èr, vómen etc ne's dèishen pas har derivar aisidament a partir de vōmĕrem. Lo mot celtic *bomo- o *bomis adaptat en latin de Bordèu que las poderé explicar.  Prengam l'exemple deu mot celtic penno- (gasc. cap, tèsta, extremitat). Qu'apareish com a "pennon" en un grafiti de Clarmont.  Que'u trobam en las glòsas latinas com a "pennis" ( "caput") e com a 'pennum" (acutum)  (DAG 34, reportat per Delamarre, Dic. Gaul.)  En gascon, las duas fòrmas que son arrepresentadas; arepennis (< are-pennis) - > arpent > arpentar; pennon(em)- ->  gasc. penon, fr. pignon. N'ei pas impossible (jo que dirí qu'ei probable) qu'ua fòrma galesa *bomis sia a l'origina de la fòrma latina vōmis per crotzament dab vōmer.  


Lo gascon e lo francés qu'an conservat lo mot gallés "succu" (soc), que son solets en tota la Romania a ac aver hèit. Totun lo mot gascon "soc" qu'a ua significacion un chic diferenta de la deu mot francés, tostemps en rapòrt dab la tecnica araira. Lo latin qu'emprontè lo mot galés rĭca (a l'origina deu mot "arrega" en gascon, en fr. sillon du soc) e l'aute mot galés aratro- (aratrum= araire). Los galés qu'èran mèstres en aquesta tecnica agricòla.  Que'm sembla hòrt probable lo latin de la region de Bordèu que's guardè lo mot indigèn (celtic) adaptat en latin com a bomĭnem dont lo derivat romanic e's difusí dinc a Biarn e Oèst-Bigòrra. Las variantas biarnesas dab n finau que poirén derivar deu diminutiu *bomenet per desafixacion. Aquestas fòrmas afixadas en -et que poiren explicar la vacilacion vocalica de la tonica deu mot shens afixa, bòme -> bom(*en)et -> bomet -> bome.  La "r"  finau de la grafia deu mot n'ei pas justificada, n'ei pas etimologica. L'etimon proto-celtic deu mot *bomo-, *bomis qu'ei bonno- (tust, còp) (cf. *bonno  Celtic Lexicon). Lo mot cornic bom qu'avè precisament aquesta significacion de tust, còp segon Victor Henry (Lex. etym. breton).

Evidentament, ne descartarèi pas l'ipotèsi d'ua evolucion pròpia e anormau deu mot latin vomis. Totun, l'existéncia du mot bom(m) en breton, las anomàlias de las fòrmas gasconas respècte aus mots contemporanèus emplegats en italian e aragonés e lo fèit que las duas atestacions ancianas deu mot e sian de la region bordalesa que'nse suggereish aquesta fòrma latina anormala deu gascon que poiré en realitat amagar un celtisme. Non podem descartar l'ipotèsi que lo mot gascon e sia un celtisme originari deu nòrd-est de Gasconha. 

Alavetz, la mea conclusion que serà:  en abséncia totau de derivats deu mot (tant en la lenga anciana com en la modèrna)  qui presentarén la "r" prevista per la teoria d'ua derivacion a partir de vōmern'avem pas nat bon argument filologic qui ns'indica qu'aquesta ipotèsi d'ua derivacion de vōmer ei la bona. Au contra, la fòrma medievau "vomier" (vomièr) que'nse permet d'arrefusar l'etimon vōmer shens tròp de risc. Lo mot gascon medievau vomer que representa vomèr, en coheréncia dab la fòrma occitana medievau vomièr. La grafia deu mot dab ua "r" finau n'ei pas justificada per la morfologia de nat derivat deu mots en gascon ni en occitan trobadorenc. Aquesta observacion e lo fèit que variantas deu mot  presentan ua "n" finau que ns'incitan a postular ua possibilitat alternativa, *vomĭnem o *bomĭnem resultant sia d'ua anomalia deu mot latin, sia, mei probablament, de la latinizacion d'un celtisme, *bomo-, *bomis cognat deu mot breton bomm, buem (gasc. soc, arrega).  









 

8 comentaris:

Joan de Peiroton ha dit...

D'acòrd, Jan-Ives, qu'as rason d'insistir. Puishque'm parlas d'òme, òmi, notaràs qu'en aqueste cas, la fòrma omenet qu'ei plan atestada, en biarnés inclús. Omenàs tanben, shens parlar de omenejar, omenèc e aumenatge en concurréncia dab aumiatge...Nat problèma, l'étimon ne poderé pas estar òmer ni òmir aquiu:-D. E libe(r) que mia tà liberet, liberòt, plan atestats, shens problèma. E bóder que mia tà boderon, boderèr etc shens absoludament nat problèma.
N'ei pas la preséncia d'un derivat supausadament popular qui'm pausa problèma, sonque L'ABSÉNCIA de derivats regulars prevists per l'etimologia, qui m'amuisharén que l'ipotèsi etimologica ei corrècta. Òme, bóder, libe(r) que n'an plan de derivats confòrmes a l'etimologia, nat problèma. Las reconstruccions per analogia que son tostemps possiblas, de segur, totun que constitueishen ua anomalia de tròp en aquesta ipotèsi de vomer. Tròp d'excepcions e d'anomalias que hèn aquesta tèsi de vomer non m'agrada pas briga, qu'auràs comprés. Jo que pensi que cau partir deus mots tà poder dessenhar l'etimon e non sajar a tot hòrt de dehéner un etimon a priori. La mea conviccion qu'ei vomer n'ei pas l'etimon, tròp d'excepcions e d'anomalias au còp. Las morfologias deus mots gascons ne m'amuishan pas briga qu' aquesta ipotèsi de vomer ei la corrècta, aquò qu'ei un fèit qui m'obliga a considerar ua alternativa. Qu'ei exactament çò qui soi a har aquiu. N'ei pas segur que vomet sia ua fòrma populara e non etimologica. Vomenet - > vomet per pèrda de la "n" intervocalica , n'ei pas impossible, ce'm sembla.

Cotre que derivaré deu latin cultrum segon Menendez Pidal. Alavetz, ne vei pas perqué aquese mot pausaré un problèma, n'i vei nat problèma, personaument.

Ok, Jan-Ives. Qu'èi modulat la conclusion atau:

"Alavetz, la mea conclusion que serà: en abséncia de derivats deu mot qui presentarén la "r" prevista per la teoria d'ua derivacion a partir de vōmer, n'avem pas nat bon argument filologic qui ns'indica qu'aquesta ipotèsi d'ua derivacion de vōmer ei la bona. La grafia deu mot dab ua "r" finau n'ei pas justificada per la morfologia deus mots en gascon e en occitan . Aquesta observacion e lo fèit que variantas deu mot presentan ua "n" finau que ns'incitan a postular ua possibilitat alternativa, sia la d'ua anomalia deu mot latin, sia un celtisme. "

Qu'ei ua teoria, pas mei. Ne vei pas arguments deus bons qui'm permeterén d'abandonar aquesta teoria alternativa. L'existéncia de l'etimon vomer, incontestabla, n'implica pas fataument que vomer sia l'etimon deus mots gascons, en abséncia deus derivats esperats qui vienerén sostiéner la teoria d'ua derivacion a partir d'aqueste etimon. Ne vei pas perqué l'alternativa *vominem e *bominem ne seré pas teoricament possibla, qu'ei perfèitament possibla e l'ipotèsi d'un celtisme qui l'explicaré n'ei pas impossibla tanpòc, lo mot breton bomm qu'ac suggereish plan.. Arren a las morfologias deus mots gascons ne permet de refutar aquesta dusau pista. Qu'explica los mots gascons de manièra mei simpla d'un punt de vista etimologic, ce'm sembla. Qu'explica las fòrmas gasconas, deu men punt de vista, de manèira mei simpla que non l'ipotèsi vomer qui recor a tròp d'excepcions e d'anomalias. Aquò dit, ua teoria qu'ei ua teoria e sonque ua teoria. Dessenhar ua teoria alternativa ne pròva pas que l'auta teoria sia faussa. Que pròva solament qu'ua auta solucion qu'ei possibla. E doncas que la prumèra n'ei pas tan segura.

Amistats

JdP

Joan de Peiroton ha dit...

Jan Ives, qu'èi perdut lo ton comentari. esfaçat erronèament per la mia fauta!! Qie volèvi corregir la responsa, en esfaçar la version anciana e que'm soi enganat. Error de manip. Se la pòdes tornar mandar, que la i tornarèi botar. Mila excusas!!!

Tolzan ha dit...

Sauf que lorsque les Gascons du Moyen Age écrivent "vomer", ils prononcent le r final. Vous avez *aussi* des lacunes en phonétique historique.

Joan de Peiroton ha dit...

Allons, allons! On n'a qu'une seule occurrence de ce mot "vomer", que je sache . Prenez la peine de relire tranquillement mon texte, j'en parle. Ce mot "vomer" peut être accentué sur la première syllabe, certes, mais il peut aussi l'être sur la deuxième: vomèr. La deuxième forme attestée (également une fois) en langue ancienne est "vomier". Il est donc tout-à-fait possible que "vomer" représente en fait la version gasconne de ce dérivé affixé "vomèr" ( similaire à "vomièr") et non vome. C'est même certain car il est IMPOSSIBLE que P. de Corbac puisse oublier le r final de ce pseudo "vómerr" ou vòmerr s'il devait le prononcez ainsi, pourquoi le ferait-il?- donc vòmerr NE peut PAS être dérivé en vomier, c'est IMPOSSIBLE.. L'unique hypothèse raisonnable est donc qu'il prononçait vome et non 'vo-merr et que le mot vomer médiéval représentait bien vomèr, adapté en vomièr par notre troubadour. Cela va dans mon sens, pas dans celui de l'etimon vomer. Quant à mes lacunes en phonétique historique, vous êtes bien téméraire, l'ami !!! Apprenez déjà à lire, cela vous éviterait d'écrire des bêtises. Amicalement vôtre, JdP. :-D

Tolzan ha dit...

Le Lespy donne la forme "boume". Ça n'empêche pas Lafitte, en commentaires, de signaler que l'étymologie est bien "vomer". Vos sol que'n dobtatz !

Joan de Peiroton ha dit...

Vous avez en partie raison. Vous vous trompez juste sur un point: je n'ai pas de doute que l'étymon de boume N'est PAS vomer. Peu m'importe qui croit le contraire, je me base sur les données à notre disposition, pas sur les opinions ne serait-ce du pape lui-même et quand je vois que des données ne sont pas vraiment compatibles avec l'étymon proposé, peu m'importe qui ou combien de personnes supportent cet étymon, je me dis: il peut y avoir erreur et je me dois d'y réfléchir. C'est le cas ici. Vous, votre raisonnement est du type: j'ai lu que que Von Schtrumpf donne "vomer" comme étymon de boume, or le mot médiéval vomier est incompatible avec le mot vomer (sinon, expliquez-moi comment vous faites pour faire dériver vomièr de vòmerr, j'attends toujours) , et cela vous amène à conclure: donc, vomier est une erreur du troubadour. Pour moi, ça, ce n'est pas du tout la bonne façon de raisonner. C'est le résultat d'un lavage du cerveau, d'une très mauvaise éducation intellectuelle, en fait. Il ne faut pas que votre formation vous lobotomise!!! Moi je conclus que l'attestation de la forme médiévale "vomier" implique que "vomer" n'est pas l'étymon et que Von Schtrumpf s'est planté, point. Clair et net. Et ici je propose une solution alternative, ma culture générale me le permet. Que je sois seul ou pas à réfuter l'étymon, cela n'a rien d'un argument, pas plus que les diplomes. C'est la dérivation - et seulement la dérivation- qu'il faut juger à la lueur des données brutes dont on dispose, et pas autre chose. Ceci dit, je prends votre remarque pour un compliment. Cela prouve que je n'ai pas la vue si courte.

Anònim ha dit...

Adiu Joan
entertant que m’èi redigit ua sintèsi, que la t’envii en PdF!
Hè beròi!
JIG

Joan de Peiroton ha dit...

Adiu JIG! OK, que la publicarèi suu blòg se n'i vedes pas nat trabuc. Tien-te fièr!